salival.
ԼՈՐՁՆԱՅԻՆ ԼՈՐՁՆԱՏԵՍԱԿ. λιγνυώδης fuliginosus, fumens. որ ինչ է իբրեւ զլորձն, մանաւանդ շոգիանման ինչ. գոլորշատեսակ.
Լորձային այն թանձրութիւն ի դուրս ելանէ ի ձեռն ելից շնչոյն։ Ի ձեռն բերանոյն եւ ըռնգանցն սիրտն զլորձնատեսակն իշնչելոյն ի բաց մղէ. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
cf. Լորձնային.
ԼՈՐՁՆԱՅԻՆ ԼՈՐՁՆԱՏԵՍԱԿ. λιγνυώδης fuliginosus, fumens. որ ինչ է իբրեւ զլորձն, մանաւանդ շոգիանման ինչ. գոլորշատեսակ.
Լորձային այն թանձրութիւն ի դուրս ելանէ ի ձեռն ելից շնչոյն։ Ի ձեռն բերանոյն եւ ըռնգանցն սիրտն զլորձնատեսակն իշնչելոյն ի բաց մղէ. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
to set on edge.
Առնուլ կամ հարուլ թթու իրաց զատամունս
Սալոր եւ գամոյն եւ ծիրան ամբաստանեցան։ թէ ընդէ՞ր զատամունս հարուն. (ասեն). Եթէ զայն գործեմք, եւ յաճախեն յուտել, զի՞նչ առնէին, եթէ ոչ լորճէաք. (Մխ. առակ.։)
obscene song.
• , ի-ա հլ. անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ գործածուած է սեռ. լորստաց ձևով՝ Վե-ցօր. էջ 66 «Զի ձայնք երգչացն պէսպէս նուագովք գեղգեղեալք և բարբառք ւռոստա-զըն տեղի ապականութեան և աղտեղութեան յիշատակեն ի միտս նոցա»։ Այս բառը չունի ՆՀԲ. իսկ ՋԲ (իբր անստոյգ բառ) և ԱԲ մեկ-նում են «անհամեստ երգ, անամօթ՝ բաց երգ»։ Սեռ. լորստաց ձևից կարելի է ենթադրել ուղ. թէ՛ *լորուստ և թէ՛ *լորիստ. բուն ձևը ան-յայտ է։ Նշանակութիւնն էլ ըստ իս «երգիչ» է, և ո՛չ թէ «երգ». որով համազօր ձևեր են դառնում «ձայնք երգչացն և բարբառք լորըս-տացա»։
inert, idle, lazy, sluggish.
• «ծոյլ, թոյլ, հեղգ, դանդաղ». երկու անռամ ունի Ոսկ. պօղ. Ա 926, Բ. 434. որից լորտնեալ «թուլացած, յոգնած, վաստակա-բեկ» Պիտ. 472. նոյնից է թւում նաև լրտա-բար «պիտակաբար» Բառ. երեմ. էջ 135։
• ՆՀԲ լծ. հյ. լորտու «օձ», յն. λορδός «ծռած, դէպի առջև հակուած, λορδόω «ծռիլ» Հիւնք. լտ. lurdus «ծանր, դան-դաղ». (բայց այսպիսի լտ. բառ չկայ, կայ ֆրանս. lourd «ծանր», որ յառաջա-նում է լտ. luridus «դժգոյն, դեղին» բառից)։
• ԳՒՌ.-Մշ. լորտ «ծոյլ». իսկ Սեբ. լորդ-մանան «յոյր և դանդաղ կին» յառաջացած է անշուշտ Մանան անունով մի կնոջ անունից (Գաբիկեան, Կոչնակ 1922 թ. էջ 561)։
ἁργός piger. Ծոյլ. հեղգ. պղերգ. ծանրադանդաղ. անգործ. (գուցէորպէս Լորտու՝ այսինքն օձ պաղ). լըղքած. (իսկ յն. լօրտօ՛ս՝ է կոր, կքեալ, կարկամեալ).
Մի վատ եւ լորտ յառաքինութեան կայցէ. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to be tired, fatigued, wearied;
լորտնեալ մշակ, a wearied peasant.
Թուի Վաստակաբեկ լինել. կթոտիլ կամ տժգունիլ.
Զցերեկ արեւակեզ առնելով զօրէն լորտնել մշակի բրտացուցանեն. (Պիտ.)
cf. Խղունջն.
adder, a small non venomous yellow serpent adored by the ancient Egyptians.
Նոյն ռմկ. Ազգ ինչ օձի կամ վիշապաց՝ծանրադանդաղ. որ ասի լինել դեղնագոյն, եւ անթոյն. (թերեւս այն՝զոր ռամիկք կոչեն թըլըսըմ, եւ պահապան տանն) մին ի պաշտամանց եգիպտացւոց. սարը եըլան.
Պաշտօն կրել (կնմ տանել) լորտուացն. (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. ՟Գ. 62։)
Զօձ եւ զլորտու. (կեչառ. աղեքս.) (յն. լտ. է՛ զի օձ դնի, եւ է՛ զի վիշապ։ Իսկ Ստեփ. լեհ. ընթեռնու Լուրտ, եւ իմանայ օձ փոքրիկ՝ վնասակար յոյժ)։
Վիշապակ, ասեն, թէ լորտուն է, եւ կէսք զքարաթոթոշն ասեն. (Լծ.)
convulsion, violent contracting of the sinews, spasm.
ὁπισθοτονία, ὁπισθότονος convulsio partium in posteriora, partium posteriorum distensio. Ախտ մարմնոյ՝ յետադարձութեամբ կամ ոլորմամբ մասանց. յետս ձգումն ջղաց.
Որք արդեօք հիւանդութիւնք՝ նովին իսկ չարոլորմամբ ախտին՝ առասացան տարածմունք, եւ լորցք. (Պղատ. տիմ.։)
flea;
մաքրել որոնել զլուս, to flea, to clear from fleas.
the hearing, the act of hearing;
լու առնել, to make known, to bring intelligence, to announce, to publish, to divulgate, to spread the news;
լու լինել, to be heard of, to be announced, to be made known, to be published, promulgated;
լու եղեն բանք նորա, his words were heard;
— ի —, publicly, in presence, in the hearing of;
եւ ասէ ցնոսա ինձ — ի —, he told them in my hearing.
flea-bane.
γλήχων puleium. դեղ լուոյ. խոտ ինչ հոտաւէտ. որ եւ ԼՈՒԱԽՈՏ. լւադեղ, լուիդեղ, լուխոտ. պուտէնգ, բուտենճ, Բուտէնճ, ֆիլիսքիւն։ (Բժշկարան.։) cf. ԽԱՇ. (աայլ է եւ գիրէ օթու, սինիրլիւ եափրագ. ψύλλιον herba pulicaria ).
bath;
wash-house;
scullery;
privy, watercloset, close-stool;
slop-pail;
ջուր —լեաց, suds, slop sink, drain;
ջերմ —ք, thermal baths, hot baths.
ԼՈՒԱԼԻ ԼՈՒԱԼԻՔ. λουτρόν lavacrum, lavatorium տեղի լուանալոյ կամ լոգանալոյ. լուանալիք. աւազան. բաղնիք. ջերմուկք. լուացարան. բաղնիք.
Մովաբ յուսոյ աւազանաւ. աւազան ասէ լուալւոյ. (Բրս. սղ.։)
Ատամունք քո իբրեւ զերամակս կտրելոց, որք ելանեն ի լուալեաց. (Երգ. ՟Դ. 2։ ՟Զ. 5։)
Ունի լուալիս, եւ ոչ լուացաւ. (Եփր. աւետար.։)
Գետոց եւ աղբերաց առատ եւ միշտ հոսմունք ... եւ ջերմ լուալեացն զպէտսն անտի մեզ շնորհեն. (Առ որս. ՟Է։)
Բնութեամբ է գիտել զուղղութիւնն, որ լուալիք է մեղաց (ապաշխարհութեամբ). (Մխ. երեմ.։)
ՋՈՒՐ ԼՈՒԱԼԵԱՑ. է Աւելորդ ջուրն բաղանեաց յետ լուացման, որ լինի աղտեղի. լուացուք.
Եղիցիս դու հեղեալ յերկիր իբրեւ զջուր լուալեաց. (Փարպ.։)
Քակեցին զտունն բահաղու, եւ կարգեցին զնա ի լուալիս մինչեւ ցայսօր. ոմանքընթեռնուն ի յն. լուդրօն, որ է բաղանիք. եւ այլք գօբրօ՛ն (իբր կիւպրէլիք ). այսինքն աղբանոց. աղբակոյտ. աղտեղոթիւն։
cf. Լուալի.
cleansing substance;
—ք, washer, scourer, fuller;
washerwoman, laundress;
hath.
νίτρον nitrum. Բորակ. նիւթ լուանալոյ եւ մաքրելոյ.
Իւղոյ եւ տղմի մաքրական սեռի՝ կոչեալն լուանալի. (Պղատ. տիմ.։)
յաճախեցին յօճառս եւ ի լուանալիս, եւոչ սրբեցան. (Եղիշ. հայր մեր.։)
ԼՈՒԱՆԱԼԻՔ -լեաց. ա. լուացօղք. լուացք ընօղներ.
Իբրեւ զաճառ (կամ զօճառ) լուանալեաց. յն. լուացողաց. (Մաղ. ՟Գ. 2։)
cf. Լուանալիք.
to wash, to cleanse, to bathe;
to rinse;
— զերեսս, to wash the face of;
to wash one's face;
լուանամ զձեռս, I wash my hands of it, I'll have nothing to do with it;
— զոք թշնամանօք, to scold, to upbraid, to reprimand, to blow up;
ջուրբ —, to innundate, to wash away, to destroy by floods.
(լծ. յն. լու՛օ. լտ. լա՛ւօ). λούω, ἁπολούω, νύπτω, πλύνω lavo, abluo. Մաքրել ջրով. մկրտել. ողողել. եւ Ի բաց սրբել. լուալ.
լուանալ զձեռս կամ զոտս, զմարմինն, զանձն, զհանդերձս, զպատմուճան, եւ այլն, յաղտոյ, ի վիրաց, յանօրէնութենէ, ի մեղաց, ի չարեաց, եւ այլն։ Բոզք լուացան յարեանն։ Լուացեալ կաթամբ։ Զկաւակերտն ջուրբ լուանալ.եւ այլն։
Յօրհնութենէ տեառն լուացին, եւ գօտէլոյծ առակեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
նմանութեամբ եւ ոճով ասի.
յորժամ գործէ ինչ չար, լուանայ, եւ ասէ, իմ չի՛ք ինչ գործեալ. (Առակ. լ. 20։)
Բազում նախատանօք լուացեալ զնա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Անդոսնել եւ բամբասել, բիւրապատիկ թշնամանօք գաղտ լուանեալ. բայց յն. է լուանեալ. (իմաստն է նոյն)։
Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)
Իջեալ դուստրն փարաւոնի լուանեալ ի գետն. (որ եւ ԼՈԳԱՆԱԼ)։
Ցանկացաւ լուանալի բուրաստանի։ Ե՛րթ լուա եօթն անգամ ի յորդանան.եւ այլն։
Ջերմ արեամբ լուանալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Լուացեալ լինիմ, եւ ոչ պայծառանամ։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ մարմինս յանսրբութենէ լուանի. (Լմբ. սղ.։)
Զգալի նիւթ ի քերելն եւ ի կոխելն՝ յաղտոյն լուանի. (Կլիմաք.։)
Աշխատիլ, եւ լուանիլ, եւ յառնել ի գիշերի առ պահպանութիւնսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
զլուանիլն, զուտելն, եւ զըմպելն. (Սարկ. մարդեղ.։)
լուացայց սրբութեամբ զձեռս իմ. (Սղ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Եղեն յանկարծակի ամուլք, եւ լուացան զսերմանիս արանց իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
to wash, to wash one's self;
to bathe, to bathe one's self;
to clear one's self from, to wash out a stain of dishonour;
— զփոխարէնն, to refuse a recompense;
— զսերմն առն, to lose, to abort, to fail, to miscarry, to have an abortion, a premature birth;
զայլս եւս լուանաս քոյով անօրէնութեամբն, you contaminate others by your iniquities.
(լծ. յն. լու՛օ. լտ. լա՛ւօ). λούω, ἁπολούω, νύπτω, πλύνω lavo, abluo. Մաքրել ջրով. մկրտել. ողողել. եւ Ի բաց սրբել. լուալ.
լուանալ զձեռս կամ զոտս, զմարմինն, զանձն, զհանդերձս, զպատմուճան, եւ այլն, յաղտոյ, ի վիրաց, յանօրէնութենէ, ի մեղաց, ի չարեաց, եւ այլն։ Բոզք լուացան յարեանն։ Լուացեալ կաթամբ։ Զկաւակերտն ջուրբ լուանալ.եւ այլն։
Յօրհնութենէ տեառն լուացին, եւ գօտէլոյծ առակեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
նմանութեամբ եւ ոճով ասի.
յորժամ գործէ ինչ չար, լուանայ, եւ ասէ, իմ չի՛ք ինչ գործեալ. (Առակ. լ. 20։)
Բազում նախատանօք լուացեալ զնա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Անդոսնել եւ բամբասել, բիւրապատիկ թշնամանօք գաղտ լուանեալ. բայց յն. է լուանեալ. (իմաստն է նոյն)։
Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)
Իջեալ դուստրն փարաւոնի լուանեալ ի գետն. (որ եւ ԼՈԳԱՆԱԼ)։
Ցանկացաւ լուանալի բուրաստանի։ Ե՛րթ լուա եօթն անգամ ի յորդանան.եւ այլն։
Ջերմ արեամբ լուանալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Լուացեալ լինիմ, եւ ոչ պայծառանամ։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ մարմինս յանսրբութենէ լուանի. (Լմբ. սղ.։)
Զգալի նիւթ ի քերելն եւ ի կոխելն՝ յաղտոյն լուանի. (Կլիմաք.։)
Աշխատիլ, եւ լուանիլ, եւ յառնել ի գիշերի առ պահպանութիւնսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
զլուանիլն, զուտելն, եւ զըմպելն. (Սարկ. մարդեղ.։)
լուացայց սրբութեամբ զձեռս իմ. (Սղ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Եղեն յանկարծակի ամուլք, եւ լուացան զսերմանիս արանց իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
wash-hand basin;
basin or tub to wash in;
lavatorium;
lavabo.
լուացարան. լոգարան. λουτήρ, λουτρόν pelvis, lavacrum. որ եւ ԱՒԱԶԱՆ, եւ ԿՈՆՔ.
սրբազան լուարանն էր ըստ օրինաց քահանայապետութեան. բայց այժմ քահանայապետին եւ քահանայիցն ձեռացն մաքրութիւն նշանակի. (Դիոն. եկեղ.։)
անարատ արասցէ զառ աստուած դարձն, զոր սրբազանն լուարանն՝ որ յօրէնսն, եւ այժմու լուացումն յայտնէ. (Մաքս. անդ։)
Ողողումն հանդերձիցն յայտ առնէ զոր ի ձեռն լուարանին կատարեալ հանդերձեալն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Երթայ եւ գայ որպէս ի լուարան։ Լուարան քեզ ի հոգւոյ աղտից զբամբասանսն համարեսցիս. (Կլիմաք.։)
washed.
Լուացեալ. Զհոգիդ պահեա՛ յախտից մաքրած, եւ ի մեղացմիշտ լըւացած. (Շ. այբուբ.։)
dishwater, slops, suds;
filth, dirt.
ԼՈՒԱՑԱՆ ՋՈՒՐ. ԼՈՒԱՑԱՋՈՒՐ. Ջուր լուացման, կամ որով լուացեալ իցէ ինչ.
Զլուացան ջուրսն ողջակիզացն. (Մխ. ապար.։)
Խողովակ ողջակիզացն, ուր զարիւնն եւ զլուացջուրն արկանէին. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Լուացաջուր.
ԼՈՒԱՑԱՆ ՋՈՒՐ. ԼՈՒԱՑԱՋՈՒՐ. Ջուր լուացման, կամ որով լուացեալ իցէ ինչ.
Զլուացան ջուրսն ողջակիզացն. (Մխ. ապար.։)
Խողովակ ողջակիզացն, ուր զարիւնն եւ զլուացջուրն արկանէին. (Նչ. եզեկ.։)
wash-house, laundry;
washing place;
bath.
ablution.
Ջուր՝ որով լինի լուանալ զսուրբ բաժակն յատ ըմպելոյ զսուրբ արիւնն. ցօղուք.
Պա՛րտ է լուանալ (զբաժակն), եւ լուացանսն ըմպել. (Մխ. ապար.։)
towel;
linen napkin;
cf. Լուարան.
ԼՈՒԱՑԱՐԱՆ λουτρόν lavacrum. որ եւ ԼՈՒԱՐԱՆ. Տերի աւ աման լուանալոյ կամ լուացման. աւազան. կոնք. եւ Գործի մաքրութեան. մաքրութիւն.
Լուացարանն՝ ըստ քահանայապետիցն, ուր նախ սրբեալք՝ ապա մտանէին ի սրբութիւնն. (Լմբ. պտրգ.։)
Առեալ սպասաւորին ի լուացարանէն ջուր եբեր նմա։ Բերէին զնա յեկեղեցին, եւ դնէին լուացարան, եւ լուանային զձեռս ամենայն եղբարքն ի լուացարանն, եւ արկանէին զջուր լուացարանին ի վերայ նորա. (Վրք. հց.։)
Զարտասուսն՝ անմաքուր վարուցն լուացարան. (Մամբր.։)
Անլուանալի ներկման՝ մեղաց աղտեղութեանց լուացարան. (Անան. եկեղ։)
Մկրտութեամբ աւազանին՝ քաւութիւն, եւ արտասուօք՝ լուացարան մեղաց. (Լծ. կոչ.։)
Սա (սուրբ հաղորդութիւնն) է լուացարան՝ զանուանքս (սրբոց) որ գրեցան. (Գանձ.։)
washer, bleacher.
Լուացօղ հանդերձից. թափիչ. cf. ԼՈՒԱՆԱԼԻՔ. լաթ լուացօղ. (Վրք. հց. ձ։)
washer-woman, laundress.
that serves to wash in;
կոնք —, washing tub, bath.
Որ ինչ լինի ի պետս լուացման.
Էառ փրկիչն մեր ջուրն, եւ էարկ ի կոնք մի լուացիկ. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Լուացաջուր.
ԼՈՒԱՑՈՒ եւ ԼՈՒԱՑՈՒԿՔ. Մնացորդ լուացման. ջուրն՝ յոր լուացեալ իցեն ձեռք կամ ոտք, եւ այլն.
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Լուացաջուր.
ԼՈՒԱՑՈՒ եւ ԼՈՒԱՑՈՒԿՔ. Մնացորդ լուացման. ջուրն՝ յոր լուացեալ իցեն ձեռք կամ ոտք, եւ այլն.
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
washing, bathing;
ablution.
λοῦσις lavatio λουτρόν lavacrum βαλανεῖον balneum. Լուանալն, կամ լուանիլն. լոգումն. մաքրութիւն մարմնոյ կամ հոգւոյ. աւազան. մկրտութիւն. եւ Բաղանիք.
Առնոյր զջուր լուացման սրբոցն, եւ արկանէր զիւրով մարմնովն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ մարմնոյ (եւեթ) լուացումն է մկրտութեանն ջուր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
կերակուրք, լուացմունք (բաղանեաց)։ Լուացմունք, եւ ճաշք, եւ ընթրիք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Զայսոսիկ՝ լուացմունս զուարճացելոցն սովաւ շնորհէ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Արժանի լինել լուացման մկրտութեան սրբութեան։ Սրբիլ լուացմամբ կենսատու սուրբ աւազանին։ Ի սմա լուացումն ի մահն քրիստոսի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 80։ Նար. ՟Հ՟Ե։)
Առցուք արտասուօք զաւազանին լուացումն։ Արտասուս լուացումն է մեղաց. (Յճխ. ՟Թ. Նեղոս.։)
washing, whitening;
bleaching;
օր —ցից, washing day.
Ոչ յառաջագոյն թոյլ տայ մերձանալ յինչ յառաջ քան լուացիւք սրբիլ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
հանապազորդ աղօթք, եւ լուացք արտասուաց մի՛ պակասցէ. (Յճխ. ՟Թ։)
Արար նա առաւել լուացս այնմիկ, որ ետ նմա անդ լուացս արտասուաց. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Բրսղ. մրկ.։)
kidney-beans.
• տե՛ս Լովիաս։
to hem.
cf. Լուտերական.
aphis, plant-louse, wine-fretter, insect blight on plants.
• տե՛ս Լու։
ԼՈՒԻՃ կամ ԼՎԻՃ. որպէս թէ Լուիկ. Որդն կամ ճճի եւ ուտիճ բուսոց եւ անկոց.
sleet.
cf. Լուադեղ.
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
ζυγός, ζεῦγος jugum, par. Ձող սամետեաց. երկայն եւ հաստ փայտն եդեալ ի վերայ պարանոցի զոյգ մի եզաց ի վարելն զերկիր, կամ ի ձգեալ զսայլ. պ. էուզ, էու. սանս. էօկա. եբր. էօլ, ձէմէտ.
Կապեսցես սամետիւք լուծ նմա։ Երինջ ոչ մտեալ ընդ լծով։ իբրեւ փոկով լծոյ երնջոց։ Լուծ իմ քաղցր է. եւ այլն։ Որպէս եթէ կառավարք ոմանքիցեն՝ լծօք հանդիսանալով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ուստի նմանութեամբ Ամենայն ծանրութիւն եդեալ ի վերայ մարդկան, որպէս բեռն ծառայութեան եւ հարկաց ի վերայ ստրկաց.
լուծեաս զլուծ նորա ի պարանոցե քումմէ։ Բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ, եւ խորտակեսցի լուծն յուսոց ձերոց։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յիսրայէլեան տոհմէ անտի։ Ընկեսցուք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Մի միւսանգամ ընդ ծով ծառայութեան մտանէք.եւ այլն։
Խոնարհեցուցանել ընդ տիրականաւն լծաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Բարի է մարդոյ առնուլ զլուծ խոնարհութեան ի մանկութենէ իւրմէ. (Ողբ. ՟Գ. 27. 28։ Ագաթ. եւ այլն։)
Առեալ էր զլուծ կրօնաւորական կարգի. (Յհ. կթ.։)
Քոյինակրօն լծոյդ քաղցրութեան. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե։)
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան բաժանեցան. հայի ի դէմընդդէմ շարս տախտակաց կազմութեան մարմնոյ նաւին։
ԼՈՒԾՔ ԵԶԱՆՑ. ζεῦγος par. զոյգք կամ ամոլք արջառոց հերկողաց. Ջուխտ մը եզ.
Լուծք եզանց հինգ հարիւր։ Տասն լուծքեզանց. (Յոբ. ՟Ա. 3։ Ես. ՟Ե. 10։)
Լուծս հինգ եզանց գնեցի. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 19.) առաւել հայի ի ՟Ա նշ։
Եւ ոչ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
ԼՈՒԾ ԿՇՌՈՑ, կամ ԼՈՒԾ. ζυγός jugum, statera. ձողն՝ զորմէ կախին նժարք կնմ թնթք կշռոց. եւ Երկանեալ ձողն կշռորդի, եւս եւ Կշիռ. կշռորդ. կշռին թաթը՝ թեւը, կշառք.
Զցաւս իմ միանգամայն բառնայր ի լուծ կշռոց. (Յոբ. ՟Զ. 2։)
Ի կշիռ դիցէ. եւ վերացուցեալ զլուծ սորա, եւ այլն. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ զմայրս լիբանանու ի լուծ կշռոց զօդեցից. (Նար. ՟Թ։)
Դնեն ի միւս կողման լծոյարդարակորով կշռոցն. (Շ. հրեշտ.։)
Լիցի լուծ, եւ որով չափով չափեմք՝ չափեսցի մեզ. (Բրս. ապաշխ.։)
ԼՈՒԾ ասի եւ Կշիռ կենդանակերպն. Որպէս խոյն, եւ ցուլն, այծեղջիւրն, եւ կոյսն, եւ լուծն. Ճ. Գ. Որպէս եւ մին ի մոլորակաց, թերեւս փայլածուն։ (Զքր. կթ. Տօմար.։)
ԼՈՒԾ ԼՈՒԾ. առաւել ռմկ. որպէս Զոյգ զոյգ. դար.
պարտ է ունել ի շինուածսն արուեստաւորք լուծ լուծ, եւ ոչ Ֆարտ. զի երբ Ֆարտ լինի, ի վերայ միոյն հակառակութիւն լինի. բայց եթէ լուծ լինի, յորդորին եւս առաւել ի գործն. (Վստկ.։)
liquid, fluid;
soluble;
fusible;
volatile;
fugitive, transitory;
— կերակուր, flesh, meat food.
ԼՈՒԾԱԿԱՆ. Որ ինչ անկ է աւուրց լուծանելոյ զպահս. ուտիքի.
ῤοώδης, ῤυτός fluidus ἕκλυτος , λύσιμος solutilis διαλυόμενος solubilis. Լուծ. հոսանուտ. ծորելի. հեղուկ. խոնաւ. կակուղ. ցնդելի. սահական. փոփոխական. եղծելի. ապականացու. լուծանելի. քայքայելի. թոյլ.
Եւ ըզբնութիւն լուծականին (ջրոյ), կարծրացուցեր իբր արձանին. (Յիսուս որդի.։)
Ոչ պաղեալ, ոչ թանձրացեալ, այլ լուծական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Երկնագոյն դաշտաց՝ լուծական լերանց (կոհակաց ծովու)։ համայնիցս լուծականաց՝ հոսանուտ եւ ստորածորելի նիւթից. (Նար. խչ. եւ ՟Ղ՟Գ։)
Նմանութեամբ.
Յառաջաբերակա՞ն ուրեմն, եւ լուծակա՞ն բան. քաւ եւ մի՛ լիցի. զի զբանն ես էապէս ասեմ անձնացեալ, եւ ոչ լուծական բան. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ մահացու լուծականն՝ առ վերնականն կենսածին։ Բերողի ստուերին կտակի անկայի եւ լուծականի. (Նար. մծբ.։)
Լուսինն ի հինգետասան աւուրն լուծանի. եւ մեք յայն հասակն թուլանամք մեղօք. այս հինգետասան սաղմոս ի պնդութիւն լուծական հասակին եղիցի. (Տօնակ.։)
Չարութիւն ապականացու է եւ լուծական։ Ի մէնջ յերեւելեացս լուծականաց։ Անկայուն եւ լուծական բնութիւն թառամի. (Շ. ամ. չար. եւ Շ. մտթ.։ եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Թ։)
ԼՈՒԾԱԿԱՆ. Լուծիչ, քայքայիչ. քակօղ. διαλυτικός dissolvendi vim habens.
Որ լուծականն է մարմնոյ այրելով. (Պղատ. տիմ.։)
ԼՈՒԾԱԿԱՆ. իբր Լուծողական, մաքրողական, որ դիւրաւ տայ ի դուրս վտարել զաւելորդս բնութեան. փորը լուծել՝ քշել տուօղ.
Մաղձքն՝ որ պնդեն զբնութիւնն, ի լուծականացն եւ ի վեր եւ ի վայրհանողացն զնոսա բռնահարին ի դեղոցն. (Խոսր.։)
Ապա ճաշակեն ի լուծական կերակուրսն. զի նա է կատարումն պահոցն. (Խոսրովիկ.։)
fluidity;
solubility;
fusibility.
Լուծականն գոլ, առաւել ըստ ՟ա. նշ.
Կայուն հաստատել զջուրց լուծականութիւն։ Զոր եւ ոչ վիմաց կարծրութիւն բերէ, թո՛ղ թէ մարմնոց լուծականութիւն. (Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ ՟Դ։)
Փորձութիւնք կենցաղոյս՝ կամ դիւական պատահարք (ան), կամ ըստ մերում լուծականութեան. այսինքն թուլութեան եւ մեղկութեան. (Մագ. ՟Հ՟Ը։)
soluble;
fusible.
to untie, to unyoke, to unchain, to unbind, to undo, to loose;
to dissolve, to decompose, to break;
to resolve, to decide;
to temper;
to dilute, to soften;
to unfold, to develope;
to dissipate, to disperse;
to melt, to dissolve;
to explain;
to analyse;
to change;
to violate, to infringe;
լուծանել զերկունս, to free from the pains of labour, to cause to bring forth;
լուծանել զերկունս նորա, to be born of her;
լուծանել զքաղց, զքերան, to breakfast, to take refreshment;
լուծանել զպահս, to break one's fast;
լուծանել զոք ի կենցաղոյս, to take away a perso's life, to kill, to slay, to murder;
լուծանել զկեանս աշխարհիս, զկեանս իւր, զկենցաղ մարդկան, to end one's days, to depart this life, to cease to live, to die;
լուծանել զմեղս, to absolve, or remit sin;
լուծանել զդատակնիք, to annul a sentence;
լուծանել զօրէնս, to violate the laws, to transgress;
լուծանել զշաբաթս, to break the sabbath;
լուծանել զխաւար, to shed a light in the darkness, to make darkness light;
վրէժս լուծանել, to be punished;
լուծանել զլեզու, to untie, to cause to speak;
լուծանել զամուսնութիւն, to dissolve a marriage;
լուծանել զարգանդ կուսին ի պղծութիւն, to deflower, to violate;
լուծանել զսէրն հայրենի, to act in disregard of paternal love;
լուծանել զքուրձ, to open a sack;
լուծանել զորովայն, to loosen, or move the bowels;
to purge;
զարժանին պատուհաս ելոյծ զյանցանացն, he met with the punishment his crimes deserved.
(լծ. յն. լի՛օ, լի՛սէ. յորմէ լտ. սո՛լուօ) λύω solvo διαλύω dissolvo Նրձակել. քակել. ի բաց դառնալ. Եղծանել. արձըկել, աւրել.
Լուծանել զքուրձ, զկօշիկ յոտից, կամ զխրացս կօշկաց. զկապանս, կամ ի կապանաց։
Լուծանել զկնիքն. կամ զերկունս մահու։ Բնութիւնք հրով կիզեալ լուծցին։ Լուծաւ կուսութիւն քո. եւ այլն։
Նմանութեամբ՝ Արձակել ի հոգեւոր կապանաց. ջնջել զմեղս. փարատել զցաւս, զխաւար, եւ այլն.
Ունել իշխանութիւն լուծանելոյ (զբանադրեալն). (Շ. ընդհանր.։)
Ելոյծ զմեղս նոցա վասն յոբայ. (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 9։)
լուծանել զքրտունս, զբիծ մեղաց, զանէծս կամ զկարիս հիւանդաց, զվիշտս, զանկարգութիւն, զվճիռ դատապարտութեան. (Յճխ. ՟Բ։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Լուծան տրտմականքն, եւ ժամանեաց մխիթարութիւնն. (Իգն.։)
Լուծաւ բռնութիւն նորա յորդւոց մարդկանէ, որ տիրէր մեղօք. (Յճխ. ՟Բ։)
Զանգիտութեան խաւարն ելոյծ. (Շար.։)
Լուծանօղ ցաւոյս. (Ժմ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Բացատրել, մեկնել՝ լուծանելով զկնճիռն.
Լուծանել զհարցուածոյն խնդիր, կամ զտարակոյսս. (Պիտ.։ Սարգ.։ Խոսր.։)
Մինն ի կապանաց, եւ միւսն ի խրթնութենէ լուծանին. (Երզն. քեր.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Աւերել զպահս, կամ զծոմապահս. ճաշակել, կամ ուտել ի պարարտաց.
Շաբաթէ ի շաբաթ լուծանէր զբերան բանջարով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ լուծինզքառասուն աւուր պահսն։ Եթէ լուծցէ զաւուրցն կերակուր։ Զայնոսիկ նզովեն՝ որ լուծանենն. (Խոսրովիկ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Աւերել զկանոն, կամ եղծանել զհրամանս.
Որ ոք լուծցէ մի ինչ ի պատուիարանացս յայսցանէ. եւ այլն։ որ հայի ի ՟Ա նշ. որպէս եւ Լուծանել զշաբաթ, զօրէաս, զերդումն, զհաշտութիւն, եւ այլն։
Ոչ ինչ իւիք պարտ է լուծանել զամուսնութիւն. (Երզն. մտթ.։)
Պսակն այն անհաստատ է եւ լուծանելի. (Շ. ընդհ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ.. որպէս Լոյծ եւ թոյլ ասնել. կակղել. հալել. քայքայել. ցնդել. մեղկել. թուլացնել. մեղմել եւ լքուցանել.
Որ կարէր զամենայն գազանաբարոյութիւն լուծանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Յանկարծօրէն լուծանի գետս (պաղեալ)։ Ջուրն լուծեալ ի ջերմութենէ արեգականն. (Պտմ. աղեքս.։)
Լուծանելով զպտղումն դառնաշունչ դժնդակ օդոյն. (Շար.։)
Ի նոյն չորեսին հիւթսն լուծանի։ Մարմնոյս ի հող լուծելոյ։ Ցնդեցաւ, եւ յօդդ լուծաւ. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Կ՟Ղ։ Սարգ. յկ. ՟Է։)
Յերկիր լուծան փառք իմ. (Յոբ. ՟Բ. 11։)
Խեղք եւ լուծեալք։ Լուծեալ անդամք, կամ անդամօք։ Վասն մեղաց լուծաւ (անդամալոյծն)։ Լուծաւ կինն, եւ գօսացան երկոքին ձեռքն։ Ի ցաւոց լուծեալ. (Մանդ. ՟Ա։ Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Վասն անձանց տղայոց, որ լուծանէին ի սովոյ. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Լուծեալն՝ որ լնու զորովայնն փափուկ կերակրովք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Քայքայէ զխորհուրդն, եւ լուծէ զյօժարութիւնն բարի. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ոչ կարասցեն երկիւղիւ շխարժմանց լուծանել զարքայդ. (Յհ. կթ.։)
Զի այնու լուծանէ նա զձեռս արանց պատերազմողաց։ Լուծաւ լքաւ անկաւ։ Լուծեալ լքեալ ի զօրութենէ իւրմէ։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն, եւ միլուծանիցիս յանդիմանեալ ի նմանէ. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 4։ ՟Ա Մկ. ՟Թ. 7։ ՟Բ Մկ. ՟Ժ՟Բ 18։ Առակ. ՟Գ. 11։ եւ 21։)
Զպնդակազմ նահատակս գինի լուծանել. (Եփր. ծն.։)
Լուծանել զսիրտս (քաջաց). (Պիտ.։)
Լուծանէին լքանէին. (Խոր. ՟Բ. 42։)
Կերակուր պիտոյ էր, զի մի՛ լուծցին ի ճանապարհի. (Երզն. մտթ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ ԶԿԵԱՆՍ. ԼՈՒԾԱՆԻԼ ԿԵՆԱՑ. Մեռուցանել, եւ մեռանիլ.
Զմահացուն խառնեալ, կամ դեղ մահուարբուցեալ՝ ելոյծ իկենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. 38։)
Աւետեացն արժանի լինել յետ զկեանս աշխարհիս լուծանելոյ։ Ի խորին ծերութիւն լուծանէ զկեանս իւր։ Ի խաչի լուծանելոց է զկեանս իւր. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։ Լաստ. ՟Բ։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Մեծապէս խնդութիւն է ինձ, զի վաղվաղակի լուծայց ես յանօրէն եւ յամբարիշտ աշխարհէ աստի յայսմանէ. (Բուզ. ՟Ե. 24։)
ԼՈՒԾԱՆԻԼ. Անկանիլ յիշխանութենէ եւ ի պատուոյ.
Լուծցի անարգանօք յիշխանութենէ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Քահանայն լուծցի ի պատուոյն։ Թէ ուխտաւոր է, լուծցի։ Լուծեալ իրաւաբար ի վերայ երեւելի յանցանաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ ոք եպիսկոպոս աշխարհականօք բուռն ի վերայ եկեղեցւոյն եղիցի, լուծցի. (Կանոն.։)
Ի կռուի ի պարտութիւն մատնեալ. եւ յիրանցն եւս լուծանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԼՈՒԾԱՆԻԼ. καταλύω diversor. Իջեւանիլ, ագանիլ ուրեք. հանգչել. մնալ. բնակել. տաղավարիլ. (որպէս թէ լուծանելով զկառս կամ զերիվարս)
Մի՛ աստէն լուծանիր. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 30.)
Առ առն մեղաւորի եմուտ լուծանել (այսինքն լուծանիլ). (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Ի հրապարակին լուծցուք։ Առ հօր քում գո՞յ մեզ տեղի լուծանելոյ։ Հռեբեկա յաւելու զլուծանելն՝ ասելով, եւ կերակուր բազում կայ մեր, եւ տեղի լուծանելոյ. (Փիլ. լին.։)
Իբրեւ եկն (թադէոս), լուծաւ նա առ տուբիայ։ Այր մի զօրութեանց եկն եմուտ լուծաւ ի տան քում։ Մտաք ի տուն Փիլիպպոսի, եւ լուծաք առ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 13։ ՟Գ 31։)
Նախ ինքն նստեալ բազմիցի, եւ ապա զկնի աշակերտքն լուծանիցին. (Երզն. մտթ.։)
Զի նա ինքն մտցէ լուծցի որպէս առ մարիամ, եւ ապա լուծցին նոքա (ի տունս)։ Անդ լուծաւ, եւ ննջեաց յակոբ։ Եկն լուծաւ աստուած ի վերայ միոյ ի նոցանէն։ Եմուտ (բանն) ընդ ունկն (կուսին), լուծաւ յարգանդի։ Թէպէտեւ մարդկութիւն նորա ի տան շմաւոնի բազմեալ էր, սակայն աստուածութիւն նորա ի միտս շմաւոնի լուծեալ էր (որպէս սրտագէտ). (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
to get loose, to become untied, to be dissolved, decomposed;
to languish, to fall off, to flag;
to be consumed, to waste away;
to grow soft or slack;
to stop, to stay, to lodge with;
to be dismissed, destituted, deposed;
լուծանել ի վաւաշ ցանկութիւնս, to give up one's elf entirely to luxury;
յարտասուս լուծանել, to melt into tears;
լուծանել ի կենաց, յաշխարհէ, to cease to live, to die;
լուծանել ի շոգի, to evaporate;
լուծանել ի ծաղուէ, to laugh heartily, cf. Թալանամ;
լուծան պէտք նոցա, their wants were provided for.
cessation;
the laying waste, ruin, spoiling, destruction.
Լուծումն. եւ Քակտումն. եւ Վնաս.
Առաւելութեամբ եւ անզուգութեամբ յարձակմունք պատերազմին՝ լուծանք են էիցն։ Լուծանս պատերազմաց կամ խորշնկնց. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
degraded, dismissed;
sickly, infirm;
languid, faint;
paralytic.
cf. Լուծանեմ.
առաւել ռմկ. իբր Լուծանել (ըստ ամենայն առման).
Եւ այժմ զայն լուծէ եւ՛ս յայանագոյն ասացեալ. այսինքն մեկնէ. (Լմբ. սղ.։)
Դժուարիմաց բանս լուծեն եւ մեկնեն. (Բրսղ. մրկ.։)
Զի՞նչ արասցուք մանկանս, զի լուծէ զմեզ. իմա՛, աշխատ առնէ, կամ անհանգիստ առնէ։
Յետ թողլոյ զմիտսն եւ հեռանալոյ պատերազմին՝ լուծի մարդն յանձն իւր յուսահատութեամբ. (Կլիմաք.։)
solvent, dissolving;
opening, laxative, purgative.
Լուծանօղ. որ լուծանէ (ըստ ամենայն նշ)
Լուծիչ կապանաւոր թախանձանաց, կամխռովութեան, անձից, երկանց, մեղաց մթութեան, յանցանաց, մահու. (Պիտ.։ Յճխ.։ Նար.։ Շար.։ Պտրգ.։ Շ. թղթ.։)
Որ գրոյն է լուծիչ քրիստոս, եւ կատարիչ խորհրդոյն. (Խոր. վրդվռ.։)
zygomatic nerves;
brains.
Բառ անստոյգ. որպէս Զոյգ երակք յուղղոյ իջեալք, կամ ուղեղքեւ ծուծք.
Լուծլիլքն են, երակք են ի գտացք, յորոց միսք բուսանին. (Ոսկիփոր.։)
fluidity, liquefaction;
weakness, languor.
Լուծութիւն. լուծումն. որպէս Թուլութիւն. մեղկութիւն. տկարութիւն.
Ի ծուլութենէ, ի ծիծաղելոյ եւ այլն ... զայսոսիկ զմահաբեր լուծուածս ի բաց փսխել ուղիղ խոստովանութեամբ. (Յճխ. ՟Թ։)
Վասն զի յոյժ բազում եւ սաստիկ է զօրութիւնն օրինաց, ոչ կամաց լուծութիւնս մեր կանլ առաջի նոցա. (Եփր. հռ.։)
Եւ որպէս Լուծումն պահոց. թույլտուութիւն ճաշակելոյ.
Որք օրինադրէին նմա զլուծուածսձիթոյ եւ գինոյ. (Սոկր.։)
cf. Լուծուած.
լոյծ եւ կակուղն գոլ. թուլութիւն, եւ Թուլամորթութիւն.
Լուծութիւն ծովուն սահմանաց, կամ կոհակաց, կամ ջուրց. (Նար. ՟Կ՟Գ. ՟Ձ՟Ե։ Վեցօր. ՟Գ։)
Լուծութիւն ոտիցս քեւ զօրասցի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ետես զմեղկութիւն նորա, եւ զլուծութիւն։ Զթիւրութիւնն, զլուծութեանս ի բաց ընկեցեալ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 11։ Նար. ՟Խ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
cf. Քաղցրաշունչ.
ՔԱՂՑՐԱՍԻԳ ՔԱՂՑՐԱՍԻՔ. Ունօղ զսիւք քաղցր. քաղցրաշունչ.
Կարօտի տկար մակոյկ բանիս մեր քաղցրասիք հողմոց։ Չեմ արժանի շնչման հողմոց, եւ ոչ քաղցրասիգ օդոց. (Ոսկիփոր.։ Վրք. հց. ձ։)
Զհոսանուտ բնութիւն ջրոյ հանդարտեցոյց քաղցրասիգ օդով. (Վանակ. յոբ.։)
Ի քաղցրասիք հողմոց հոգւոյն՝ ալէկոծութիւնք ծփականք խաղաղանան. (Լծ. ածաբ.։)
Տեղի տայ յինքն քաղցրասիք լուսաւորութեանն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Քամակակոտոր.
ՔԱՄԱԿԱԿՈՐ ՔԱՄԱԿԱԲԵԿ ՔԱՄԱԿԱԿՈՏՈՐ. κυρτοβάτων, -τουσα incurvatus, -ta. Ոյր պրպէս թէ բեկեալ եւ կոտորեալ է քամակն. կորացեալ. միջաբեկ. սրտաբեկ. կթոտ. մեջքը՝ սիրտը կոտրած, ծռած.
Ապշեալք՝ քամակաբեկք. Քամակակոտոր խորտակմամբ ցրուեալք. (Փարպ.։)
Ի ժամանակի հնձոց իջեալ ընդ արտորայ՝ քամակակոր, զերեսս ի գետին, ձեռն ի հասկ. (Ոսկ. հերոդ.։)
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
στραγγίζω, ἑκστραγγίζω, καταστραγγίζω guttatim exprimo ἁποπιάζω, διυλίζω եւ այլն. Ճմլելով եւ սեղմելով կաթեցուցանել. մզել. ի դուրս բերել զմիջին հիւթս, անցուցանել ընդ պարզուաս. պարզել. զտել. քամել, սըխմել.
Քամեսցէ զարիւնն։ Զմնացեալ արիւնն քամեսցէ առ յատակաւ սեղանոյն։ Քամեաց զգղաթն, եւ էջ ցօղ ի գզաթէ անտի։ Զմժղուկս քամէք, եւ զուղտս կլանէք. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Ե. 9։ Դտ. ՟Զ. 38։ Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Եթէ զջուրն (հազարի) քամեալ՝ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի։ Զկարասս յորովայն արկանէր, եւ զթակոյկքն միանգամայն անդր քամէր։ Զամբարեալ թարախ վերիս քամեցի. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Կ՟Ե։)
Սիրան ոխակալ եւ ակն նախանձալից՝ արտասուք քամէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 4։)
Քամեալ մզեցաւ թանձրամսութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
Սկսան մի մի քամիլ (ոպէս քակիլ), եւ գաղտագողի գնալ առ թագաւորն. (Օրբել.։)
ՔԱՄԵԼ. ἑξαντλέω exhaurio. Ծծել. իսպառ մպել մինչեւ ցյատակն կամ ցմրուրն դատարկել. տկել, բոլորը խմել՝ պարպել, մեջը բան չիթողուլ.
Ջուր խոր է խորհուրդ սրտի առն, եւ այր իմաստուն քամէ զնա. Զբաժակն քեռ քո շամրնի արբցես եւ քամեսցես։ Արբուսցես ցդա ամենայն ազդաց, արբցեն եւ քամեսցեն (յն. արտափսխեսցեն). (Առակ ՟Ի. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 34։ Երեմ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Պատրոյդ ճրագի. որ ծծեն քամեն զիւղն առ ի կերակուր հրոյ։ Քամեցին զմրուր սրտմտութեան, եւ զբաժակ խռովութեան. (Վեցօր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։)
Ծծելով յինքն քամեաց զանճառելի բանիցն ասացուածս (իբր սպունգաւ). (Ոսկիփոր.) (որ միացուցանէ զկրկին նշանակութիւնս)։ քամել. որպէս Քամիով՝ այսինքն հողմով հոսել, եւ Ուռուցանել.
Զմնացեալսն ձեռամբն աղացեալ լեսոյր, եւ հողմով քամեալ տափարակէր զտեղին. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Իսկ իբրեւ քամէր (յն. ուռուցեալ էր մարմինն), եւ առանց յուսոյ կենաց էր. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
pace, step, stride;
— մի ոտին, a foot of earth;
— առ —, — —, step by step;
ընդ — —, at each step;
հազար —, mile;
առնուլ զառաջին —, to take the first step, to break the ice;
—ս փոխել, to step, to walk;
եւ — առ —յուշիկ ընթաց՝ վարեալ տանի քաջ անդր ի բաց, fair and softly goes far in a day.
βῆμα gressus. Գնացք ոտից հետ զհետէ. չափ բացման ոտին յոտանէ յընթացս. Քայլափոխ. եւ Քայլումն.
Ոչ տաց ձեզ յերկրէ նոցա եւ ոչ քայլ մի ոտին։ Եւ ոչ ետ նմա ժառանգութիւն ի սմա եւ ոչ քայլ մի ոտին. (Օր ՟Բ. 5։ Գծ. ՟Է. 5։)
Չիք գնացք եւ քայլք ոտիցն. (Սեբեր. ՟Է։)
Ի քիլս ձեռին, եւ ի քայլս ոտին զբազում տեղիս չափեցին. (Նար. խչ.։)
Որքան քայլս փոխեսցես վասն սիրոյ, թուեալ են ամենայն. (Վրք. հց. ՟Դ՟Ը։)
Յորժամ քրջէր ուրեք, ըստ քայլ քայլ (այսինքն ըստ իւրաքանչիւր քայլափոխի) գրեա՛ թէ զտեղի ունէր, եւ այց առնէր խորհրդոյ իւրում. (Վրք. հց. ձձ։)
Ռահ արքունաճեմ, վերած ծովու քայլ. (Նար. տաղ.։)
ՔԱՅԼ ԵՐԿՐԱՉԱՓԱԿԱՆ. ὁργνία passus. Չափ կրկին հասարակ քայլափոխի. ուստի հազար քայլ է մղոն մի.
Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. եւ քայլն է վեց ոտն, եւ ոտն՝ վեց մտան. եւ մղոնն՝ եօթն ասպարէս է՞ որպէս զի լինել գետնաչափութեամբ՝ ՟Ռ քայլ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Քայքայումն;
anxiety, mental trouble.
Խնդութիւնն չէ՛ր սուղ չար քան զտրտմութիւնն յայտ յոգւոցն քայքայանացն է։ (Ոսկ.մ. ՟Բ. 15։)
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
Երկեայ, քանզի մերկ էի։ Մեղանչեն քեզ, քանզի ոչ գոյ մարդ՝ որ ոչ մեղանչէ։ Ոչ գոյր նորա որդեակ, քանզի եղիսաբէթ ամուլ էր, եւ այլն։
Իսկ նախադաս. ἑπεί, ἑπειδήπερ, ἑπειδή, καθότι quandoquidem, quia, quoniam. որովհետեւ.
Քանզի բազումք յօժարեցին, կա՛մ եղեւ եւ ինձ։ Քանզի ոմանք անօրէնք եկին բուռն եղեն, եւ արդ աւասիկ ես ի խնդիր եմ.եւ այլն։
to lacerate, to tear in pieces, to rend asunder;
to separate, to detach, to divide;
— զոսկերս, to bone.
καταξένω, ἑκσαρκίζω carpo, carmino, lacero ληΐζω praedor, eripio. (լծ. հյ. քանդել. յն. քսէ՛նօ. քերել, քերթել. թ. գանճա, ճամկ ). Պատառոտելով կամ կոտորելով կորզել զմասն ի մասնէ. եւ յոսկերաց եւ այլն. գզել. քշտել. կոճոպել. յօշել. քեցել. խզել. շոպել. շորթել. կապտել. քաշկռտել պատռտել, կոտրտել, բզըքտել, քաշել փրցնել.
Զամենայն յօշուած գեղեցիկ՝ քանցեալ յոսկերաց. (Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 4։)
Եղեգամբք ճեղքեալ զմարմինսն քանցէին։ Քանցելով զմարմինս ատամամբք։ Որ տանջէ, քանցեսէ զմարմինս. (ՃՃ.։)
Զամենայն մարմինս սրբոցն զլանջացն եւ զթիկանցն քանցեալ քերեցին. (Փարպ.։)
Յորժամ զեղբարս մեր ուտիցեմք, եւ զմիմեանց ոսկերս քանցիցեմք. (Ոսկ. ես.։)
Զմանկունս իւրեանց կրթեն՝ փոկովք տանջեալ, եւ քանցէին գանիւք առ բագնովքն. (Նոննոս.։)
Թէ ո՞ւռ կենդանւոյ՝ յորմէ քանցեցայ։ Քանցեալ ծառս արմաւենւոյ. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Կ՟Է։)
Կցեցաւ ոսկր իմ ի հող, եւ մարմին իմ յերկիր քանցեցաւ. (Մանդ.։)
Զի քանցեսցի հոսմամբ ի դիջուենէն շնչակա ոյժքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Քաջազուն.
Որում ստնանել ոչ կարացեալ՝ քաջազնէին անդ բընակեալ. (Շ. վիպ.։)
to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
եւ չ. ἑμφυσάω, ἑκφυσάω flo, inflo, sufflo, exsufflo, insufflo, spiro, inspiro, exspiro. (արմատն երեւի Փուչ, կամ փուք. ի ձայնէս. ֆը՛չ, ֆը՛ս. յն. ֆիսա՛օ) Ի դուրս տալ զշունչ ընդ բերանն իբրեւ զհողմ կամ զփուք. շնչել կենդանեաց եւ հողմոց. փչել.
Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Փչեաց ի նոսա, եւ ասէ, առէ՛ք զհոգի սուրբ։ Որ փչեացն ի նոսա, եւ ցամաքեցան։ Հրով բարկութեան իմոյ փչեցից ի ձեզ։ Փչել ի նա հուր։ Փչեցից ի ձեզ հոգւով բարկութեամբ իմով։ Դուք ի ներքս ի տուն կրեցէք, եւ ես արտաքս փչեցից զայն։ Փչեցից զայն արտաքս.եւ այլն։
Ե՛կ շունչ ի չորից հողմոց, եւ փչեա՛ ի մեռեալս յայսոսիկ, եւ կեցցեն, եւ այլն։
Պատրաստեալ հուրն մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ, վառումն նորա յայտնի իմացաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Օդք ջերմայինք պղտորեալք՝ ժանգահոտութեամբ փչէին։ Հողմն սասատիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 8. 37։)
Թէ փչեսցի կայծ (յն. փչեսցես ցկայծ), բորբոքեսցի. եւ եթէ թքեսցի ի նա (յն. թքեցս ի նա շրջցի. (Սիրաք. ՟Ի՟Ը. 14։)
ՓՉԵԼ. ἑκπνέω exspiro. Արձակել զոգին, հանել զյետին շունչ. մեռանիլ.
Եւ այսպէս Ճոխացեալն տիտանեան փչէ զոգին։ Ելցէ հոգի ի նոցանէ. վաղիւն զհոգիսն ի բաց փչեն, եւ ի հող դառնան. (Խոր. ՟Ա. 10։ Լմբ. սղ.։)
Փչէր զհոգին զմաքրական զուարթ դիմօք. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
vomit;
շուն դառնայ ի — իւր, the dog returns to his vomit.
ἕμετος vomitus. կերած արտաքս ժայթքեալ. փոխունք, փոխուք.
Որպէս շուն դառնայ ի փսխած իւր. (Առակ. ՟Ի՟Ց. 11։ եւ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 22։)
Քան զշունց փսխածն աղտեղագոյնս եւս փոխեն զտաղակալի բանիցն զգարշութիւնս. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Յառաջիկայիցն զգուշասո՛ւք, զի մի՛ վերստին ի նոյ փոխածն դարձցուք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է.)
Ի բաց հրաժարեալք ի նոցայն փըսխաածէ։ Եղեն յօտարանացն փսխածաց պաշարեալք. (Պրպմ. ձ։)
Յընթրիս կոչէր զազգըս մարդկան, եւ զիւր փըսխածն առնէր սեղան (աղօրիքն). (Շ. առակք.։)
Զբանն Աստուծոյ իբրեւ զփսխած համարեցան, այլ եկն սա յարդիւնս. (Գէ. ես.։)
Saviour, Redeemer, saver, liberator;
թուական or թուականութիւն փրկչին, christian era.
σωτήρ servator, salvator σωτήριον salutare ῤύστης liberator λυτρωτής redemptor. որ եւ ՅԻՍՈՒՍ. ըստ եբր. էաշուս, էչա, մոշեա. Այն՝ որ փրկէ. ապրեցուցիչ. կեցուցիչ. ազատիչ. կենարար. փրկօղ, խալըսօղ.
Դու ես Աստուած փրկիչ իմ։ Աստուած իմ փրկիչ իմ տէր։ Ապստամբեաց յԱստուծոյ փրկչէ իւրմէ։ Որ ամենեչուն փրկչդ ես։ Ահաւասիկ փրկիչ քո հասեալ գայ։ Ծնաւ ձեզ փրկիչ, որ է օծեալ (Քրիստոս) տէր։ Երեւեցաւ շնորհն Աստուծոյ փրկիչ ամենայն մարդկան.եւ այլն։
Յամենակալզ հօրէն եւ յարարչէն, եւ ի փրկիչ թագաւորէն։ Փրկիչն, զի զանձն փրկանս տուեալ՝ փրկեաց զմեզ. (Յճխ. ՟Ե։ Խոսր.։)
Աղաղակեսցուք ասէ առ աստուած փրկիչ մեր, որ ստուգաբանի, առ Աստուած Յիսուս. (Լմբ. պտրգ.։)
Ասի լայնաբար եւ զմարդոյ.
Յարոյց տէր փրկիչ իսրայէլի։ Զմեր փրկիչն եւ զերախտաւոր զմուրդքէ.եւ այլն։
Ոչ ի ձեռս մեր, եւ ոչ ի ձեռն մարգարէիցն փրկչաց մերոց, այլ ի ձեռն Յիսուսի Քրիստոսի տեառն մերոյ. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Մի ոք ի մարգարէիցն եւ ի փրկչացն ոչ կարացին մխիթարել զնա. (Գէ. ես.։)
Անտիոքս. . . կոչեցաւ սովտէր, որ է փրկիչ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Փքացումն.
ՓՔԱՆՔ ՓՔԱՑՈՒԹԻՒՆ ՓՔԱՑՈՒՄՆ. Փքալն. փքանալն. փքումն.
Պատճառս ամբարտաւանութեան եւ փքանաց առնել. (Բրս. թղթ.։)
Զխրոխտանս զսնոտի փքանաց ի բա՛ց ընկեսցես զամբարհաւաճութիւնդ. (Փիլ. լին.։)
Մեղայ փքացութեամբ. (Մաշկ.։)
Ուռուցիկ փքացումն թեթեւամտութեան։ Յաշտարակն բարձրացայ փքացման։ Ատել զփքացումն եւ ղամբարտաւանութիւն. (Խոսր.։ Սկեւռ. աղ.։ Վրք. ոսկ.։)
Յորովայն մտեալ՝ բազում առնես փքացումն (այսինքն այտումն, կամ փուք). (Մխ. առակ. ՟Լ՟Է։)
to undo, to unmake, to untie, to loosen, to unbind, to detach, to disjoin, to disunite, to dissolve, to resolve;
to destroy, to demolish, to beat down, to take to pieces, to take asunder, to dismount;
— զկարեալն, to unsew, to unstitch, to rip up;
— զհիւսեալն, to unweave, to unravel;
— զբեռինս, to unpack;
— զբարձս, to dislocate, to put out of joint, to disjoint;
— զազդերս, to make hip-shot, to dislocate one's thighs;
— զոք յաթոռոց, to depose from the throne;
— զբարեկամս, to part, to separate, to sever;
զկնի քակելոյ տօնիցն, the holidays being finished.
καθαιρέω destruo λύω, παραλύω, καταλύω solvo, dissolvo κατασπάω distraho. Յորմէ կազմի եւ սաստկականն Քակտել. Քայքայել. Աւերել զմիութիւն զօգելոց. քանդել. խախատել. կործանել. խլել. եղծանել. քակել, աւրել, փճացնել.
Քակեսցես զսեղանն բահաղու։ Քակեաց զամուրս։ Ժամանակ քակելոյ, եւ ժամանակ շինելոյ։ Քակեսցեն զքարինսն։ Քակեալ քանդեցին զպարիսպն։ Քակեաց զհզօրս յաթոռոց։ Քակեցէ՛ք զտաճարդ։ Զմիջնորմն ցանկոյն քակեաց։ Հողմ մեծ ուժգին որ զլերինս քակիցէ։ Քակել զբարձս քո։ Քակեսցին բարձք նորա։ Քակեցաւ անտառն անկախիտ։ Քակեցէ՛ք քակեցէ՛ք, մինչեւ ի հասուցէ՛ք.եւ այլն։
ՔԱԿԵԼ. διχάζω, διαχωρίζω divido, separo. Բաժանել. զատուցանել. մեկնել. զատել.
Այր խորամանկ քակէ զբարեկամս։ Պատճառս խնդրէ այր, որ կամիցի քակել ի բարեկամաց իւրոց։ Քակէ զբարկեամս եւ զընտանիս։ Եկի քակել զայր ի հօրէ իւրմէ, եւ զդուստր ի մօրէ, եւ զհարսն ի սկեսրէ իւրմէ։ Աղքատն եւ ի բուն բարեկամէ անտի քակի։ Քակեսցին ոմանք ի հաւատոցն.եւ այլն։
Սկսան քակել ի մի մեանց եւ կարի մերձաւորքն։ Զհայր եւ զորդի քակէր ի միմեանց։ Յորժամ սկսանի գործ միանձնութեանն, քակին յամնեայն ընչից իւրեանց. (Իգն.։ Եղիշ. ՟Բ։ Եւս. պտմ. ՟Բ. 17։)
Քակէր զանձն յերկրաւոր իրաց, եւ չոգաւ զհետ երկնաւոր իրաց. (Երզն. մտթ.։)
ՔԱԿԵԼ. διαλύω dissolvo Լուծանել. ցրել. վերցնել, աւրել.
Քակեա՛ զխարդախութիւն բռնութեան վաճառաց քոց. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 6։)
Զճշմարտութեանն ոք խորհելով քակել զոճ։ Քակեսցէ զիշխանութիւնս. զոր նորա զօտարաց կարծեալ՝ զինքն քակէ. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 12։)
Քակէ զբարեկարգութիւն հոգւոյն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Լուծեալ եւ քակեալ է զօրութիւն մահու։ Զնազելի զպարծանս նոցա քակեալ։ Զկնի քակելոյ (այսինքն արձակման) տօնիցն գայր ի յորդանան։ (Ոսկ.յհ.։)
Տանջանօք քակեալ զկենցաղն. այսինքն լուծեալ ի կենաց. (Ոսկ. գծ.։)
priest, chief priest;
pontiff;
hierarchy;
—ն, հռովմայ, sovereign pontiff.
ἁρχιερεύς summus sacerdos, pontifex. Պետ եւ գլուխ քահանայից կամ յաջորդք նորա՝ գլխաւոր գործակցօք. ի նորումս ճշմտրիտ քահանայապետ յաւիտենից Քրիստոս, եւ փոխանորդք նորա՝ եւ յաջորդք առաքելոց եւ օրինաւոր առաջնորդք եկեղեցւոյ. որ եւ ՀԱՅՐԱՊԵՏՔ ասին. որպէս եպիսկոպոս, արքեպիսկոպոս, պատրիարգ, կաթողիկոս, պապ.
Քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետն օծեալ։ Կարդեցան քահանայապետքն զգեցեալ զպճղնաւորն։ Ծերոցն հրէից, եւ քահանայապետից։ Պահապանաց տաճարին, եւ քահանայապետից։ Թագաւորօքն մերովք, եւ քահանայապետօք մերովք։ Զօրանային բարբառք նոցա, եւ քահանայապետիցն.եւ այլն։
Այսպիսի եւ վայել էր մեզ քահանայապետ՝ սուրբ , անմեղ, անարատ։ Նայեցարո՛ւք ընդ առաքեալն եւ ընդ քահանայապետ խոստովանութեան մերոյ ընդ Յիսուս Քրիստոս։ Ունիմք այսուհետեւ քահանայապետ մեծ՝ անցեալ ընդ երկինս՝ զՅիսուս որդի Աստուծոյ.եւ այլն։
Ինքն քահանայապետ, եւ ինքն պատարագ. (Խոսր.։)
Քահանայապետ Աստուծոյ, եւ պատմօղ աստուածային օրինաց՝ տէր սուրբ գրիգոր։ Ի յիշատակի քահանայապետացս աստուածայնոյ։ Ընդ քահանայապետս աստուածային օրինօք պատուեալս. (Շար.։)
Քահանայապետք առաջին։ Քահանայապետք երկրորդ։ Առաջին յերկինս քահանայապետք։ Երկրորդին դասու քահանայապետք։ Երրորդ ի յերկինս քահայապետք։ Ի գերիմտցական քահանայապետութենէն քահանայապետք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։)
Քահանայապետն կռոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
weed;
hook;
— առնել, to weed, to hoe, to pluck up weeds;
to scan, to sift, to pick out, to select, to choose;
— հեղձոյց լինիմ, to be choked by weeds.
ՔԱՂԱՀԱՆ առնել. Տե՛ս Քաղ. եւ զորս զկնի։
to detach, to separate, to extrange, to remove, to take away;
— ի ստենէ զորթն, — զմանուկն ի կաթին սովորութենէ, to wean;
— զսիրտ յաշխարհէ, ի հեշտութեանց, to wean or detach one's heart from worldly matters.
ἁπάγω abduco ἁποκλείω, διαζεύγνυω, -νυμι disjungo disgrego. Իբրու խզելով ի բաց քարշել՝ կորզել. (որպէս եւ արաբ. է քեցել, եւ խզել) քերքել. հերքել. ի բաց առնել. մեկնել. անջատել. զատուցանել. զատել, հեռացնել, կտրել.
Քեցեցէ՛ք զորդիսն (այսինքն զորթսն) ի հետոց նոցա ի տուն. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։)
Զերնջոցն զորթսն անջրպետեալ քեցիցեն։ Մոցել քեցել ի կաթինն սովորութենէ։ Եւ խաչին եթէ զհովիւն քեցիցես, կորուսանես զբանաւն. (Ոսկ. մտթ. եւ այլն։)
Յինքենէ անջատեալ որոշէ եւ ի բաց քեցէ։ Միջնորդ լինի եւ դատաւոր երկոցուն կողմանց, որք ի միմեանց քեցեալ թուին, սէր եւ միաբանութիւն գործելով. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Կամէր զնա քեցել ի ճշմարիտ եւ յուղիղ կրօնիցն. (Աթ. անտ.)
Զժողովուրդսն յիրերաց քեցեն. (Լմբ. պտրգ.։)
Եկեղեցիք խրթնացեալ, եւ ժողովուրդք ի նոցանէ քեցեալ։ Համասնունդք ի բաց քերեսցին. (Խոսր.։)
Զաւազակութիւն կամ զմարդագաւութիւն յինքեանց ի բաց քեցել. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Իբրեւ եկն աշոտ ի տեղին, ի բաց քեզեալ եղեւ գուրգէն ի դրանէ ամրոցին. (Յհ. կթ.։)
endorsed, cloathed.
• (բոյսը) տե՛ս Կասկած։
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Շարժմունք, եւ ժանտախտք, եւ շանդից արկածք. ( կայծակ զարնելը, նետուիլը. ) Յայն ժամու ջրհեղեղն ոչ դուզնաքեալ ինչ արկածք Ջրոյ էին, այլ՝ անբաւ եւ անհուն։ Յառաջնումն քառասուն աւուրսն անդադար հոսանք սաստկութեան. (Փիլ.։)
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Ի դիւական արկածից խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Եւ Եկամուտ ինչ արտաքուստ. Վրայ եկած՝ դրսէն մտած վնասակար բան մր.
Ցրեսցէ ի սրտից մերոց զարկածս ի նմանէ (ի բանսարութենէն). (Խոսր.։)
շուն ի վերայ ընթանայ (օտարի) Զամենայն զի վերայ արկածս քամահելովն. (Փիլ. լիւս.։)
Առ յոյժ չարադառն մշտնջենաւորեալ արկածի (հասելոյ ի վերայ լերանց). (Պիտ.։)
Որ արտաքին արկածիցն (աւանդութեանց) լինի ջատագով. (Լմբ. պտրգ.։)
ոչ նստորի յարկած մտեալ, որ մարդածին զկոյս ասացեալ. (Շ. վիպ.։)
Իբրեւ զօթոց զինքեամբ արկած. (Շար.։)
misfortune, disaster, calamity, mischance, mishap, danger, peril, risk, hazard, chance, adversity, storm, tempest, evil.
• (բոյսը) տե՛ս Կասկած։
βολή jactus, ictus, plaga, casus Արկումն, ձգումն. որպէս պատահար. հարուած. չար դիպուած. փորձանք. դարանակալութիւն թշնամեաց. վնաս. վիշտ.
Շարժմունք, եւ ժանտախտք, եւ շանդից արկածք. ( կայծակ զարնելը, նետուիլը. ) Յայն ժամու ջրհեղեղն ոչ դուզնաքեալ ինչ արկածք Ջրոյ էին, այլ՝ անբաւ եւ անհուն։ Յառաջնումն քառասուն աւուրսն անդադար հոսանք սաստկութեան. (Փիլ.։)
Տնանկութիւն է արկածիւք չարաչար լի։ Արկածք չարեաց։ Զարկածս ջրհեղեղին։ Ուժգնութիւն արկածից (հողմոց եւ այլն։) Յարկածէ շամբիցն։ Խոցոտումն ի վերայ կարեվէր արկածից. (Պիտ.։)
Արկածք վնասուց, կամ փորձանաց, չար ամպրոպաց, տրտմութեանց, աղեաց, անձրեւաց։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածք խաբէութեան։ Արկածից չարին։ Արկածով չարին (սատանայի), կամ թշնամեաց. (Յճխ.։ Յհ. իմ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Սարգ.։ Մագ.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Ի դիւական արկածից խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Եւ Եկամուտ ինչ արտաքուստ. Վրայ եկած՝ դրսէն մտած վնասակար բան մր.
Ցրեսցէ ի սրտից մերոց զարկածս ի նմանէ (ի բանսարութենէն). (Խոսր.։)
շուն ի վերայ ընթանայ (օտարի) Զամենայն զի վերայ արկածս քամահելովն. (Փիլ. լիւս.։)
Առ յոյժ չարադառն մշտնջենաւորեալ արկածի (հասելոյ ի վերայ լերանց). (Պիտ.։)
Որ արտաքին արկածիցն (աւանդութեանց) լինի ջատագով. (Լմբ. պտրգ.։)
ոչ նստորի յարկած մտեալ, որ մարդածին զկոյս ասացեալ. (Շ. վիպ.։)
Իբրեւ զօթոց զինքեամբ արկած. (Շար.։)
chest;
caisson;
trunk, box;
դնել յարկեղ, to pack up, to put in a chest;
հանել յարկեղէ, to unpack.
• (-կեղ, -ղաց) «սնտուկ, պահա-րան. 2. դրամի գանձանակ. 3. մեռելների ոսկորները պահելու սնդուկ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. որից արկղակերտ Եւս. քր. արկղա-գործ Ագաթ. արկղիկ Պտմ. աղէքս. դրա-մարկղ, արկղակալ (նոր բառեր)։
• = Ժողովրդական լտ. arcla բառից, որի գրականն է arcula, իսկ այս էլ նուաղականն է arca «սնդուկ, արկղ, դրամի գանձանակ, մեռելի դագաղ, հագուստի պահարան» բա-ռի, որ ծագում է arceo «պահել, պարփակել ևն» բայից, որի հայերէն լծորդն է արդեշ (տե՛ս այս բառը)։ Նոյնին է պատկանում նաև լտ. arx, arcis, որ տե՛ս արկ «աւան» բա-ռի տակ. լատին բառը փոխառութեամբ տա-րածուած է ամէն կողմ. հմմտ. ֆրանս. arche «Նոյի տապանը» (նոյն իմաստով գտնում ենք պահուած մեր արկղակերտ բառի մէջ որ Նոյի տապանի համար է ասուած). իտալ. arcella, անգլ. ark, կորն. և գալլ. arch, բրըտ. arc'h, հիռլ. arc, arg, գոթ. arka, հիսլ. ork, հբգ. archha, archa, arahha, մբգ. arke, գերմ. Arche, անգլոսք. örk, շվէդ. ark, հպրուս. arkan, հսլ. raka, račica, չեխ. ra-kev, բոհեմ. irakli, լապ. arkko, ֆինն. arkku, յն. ἂρϰλα ևն։
• Լատին բառի հետ համեմատեց նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Մասիս 1881 ապր' 27 և Հիւնք։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 43 դը-նում էր բառս յունարէնից հասած մևս. Scheftelovitz BВ 29, 69 լատինից։ Ղեր-ջին անգամ Meillet MSL 18, 349 գոյց տուաւ որ ուղղակի ժողովրդական լա-տիներէնից է։
(լծ. լտ. ա՛րգա, ա՛րգուլա) κυβωτός, γλωσσόκομον arca, arcula, theca Փայտակերտ տապան. տապան, տապանակ, յոր դնի ինչ ի պահեստ. սնտուկ, եւ գանձանակ.
Զարկղ ունէր յուդա. (Յհ. ՟Ժ՟Բ 6։ ՟Ժ՟Գ 29։)
Հրամայեաց արկղ գործել երկաթակապ. (Խոր. ՟Գ 45։)
Յոքունք յաւուրս դաւթի ոսկեզօծ յօրինեալ արկեղք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եւ Տապան մարմնոց Սրբոց.
Զմի մի ի սրբոցն յիւրաքանչիւր արկեղ դնէր։ Զսուրբ աստուածընկալ արկեղօքն երանելի մարմնոցն. (Ագաթ.։)
Անդ ի մարտիրոսական խորանին յարկեղ սրբոյն եդեալ. (Կորիւն.։)
despicable, contemptible, vile, abject, low, poor, sorry.
• (անհոլով ըստ ՀՀԲ և ՋԲ, ի հլ ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «խոտե-լի, բանի տեղ չդրուած, անարգ» Դան. դ. 14, Ոսկ. յհ. ա. 14, 20, 31. որից արհամարհանք ՍԳր. Վեցօր. արհամարհեմ «բանի տեղ չդնել, նախատել, անարգել, ծաղրել» ՍԳր. Ագաթ. կամ արհամարհեամ Եփր. պ. ևռռ. արհա-մարհելութիւն Խոսր. արհամարհիչ Կիւրղ. Թուոց. արհամարհոտ ՍԳր. Կոչ. 139. արհա-մարհութիւն ՍԳր. դիւրարհամարհ Ոսկ. յհ. ա. 43. հեշտարհամարհ Ոսկ. յհ. բ. 11. ար-համերժեալ «արհամարհելով մերժած» Պտմ. աղեքս. 21 (անշուշտ պակասաւոր գրչութիւն) արհամարհական, արհամարհելի (նոր բա-ռեր)։
• = Կրկնուած է արհ պարզ արմատից, որ այլուստ անծանօթ է. կազմութեան համար հմմտ. աղխ -ա-մաղխ, խառն-ա-մաոն։
• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 211 վե-րի ձևով։ Brosset JAs. xI7 (1834), էջ 383 ևն դնում է ար-համարել «ոչ հա-մարել», իբր ար=վրաց. ար «ոչ»։-ՆՀԲ ան-համարել «չհամարել ինչ» (նոյ-նը Մառ ИАН 1918, էջ 2087)։ Բագրա-տունի, Քերակ. զարգ. 654 առ-համարել։ Dulaurier ՐAs. 1870, 125-293 -աս-միջամասնիկով կրկնուած՝ իբր արհ-ամ-արհ, ինչպէս աղխ-ամ-աղխ և հեղձ-ամ-ըղձուկ։ Տէրվ. Նախալ. 102 տալիս է վերի մեկնութիւնը և արհ դնում է հնխ. ra, ars արմատից, իբր ցեղակից լալ, շաղփաղփ, ողբ ևն բառերին։ Հիւնո. ար-հաւիր բառից և կամ կրկնուած արհ ար-մատիզ։-Կրկնութեան վրայ խօսում ևն նաև Աճառ. ՀԱ 1899, 207 ևն, Գազան-ճեան, Արև. մամուլ 1902, 77։-Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 56 արհ արմատը կցում է ահ «վախ» բառին։
• ՓՈԽ.-Մտած է Ս. Գրքի քրդերէն թարգ-մանութեան մէջ. Մեզmքըն, է՜յ արհամարհո-ղան ու շաշ պըն (Տեսէ՛ք, արհամարհոտք և զարմացարուք). Գծ. ժգ. 41։
ἑξουδενόμενος, εὑτελέστερος, καταφρόνητος contemnendus, omnino despiciendus, vilissimus եւ այլն (իբր Ան՝ համարելի) Յոչինչ գրելի կամ գրեալ. ստգտանելի, ստգտանելի, ստգտեալ. ընդ վայր հարկանելի. խոտելի, խոտան. անարգ. ընկեցիկ. անպիտան. նուաստ. ցած. խոնարհ.
Զարհամարհն ի մարդկանէ յարուսցէ ի վերայ նորա. (Դան ՟Դ 14.)
Էին արհամարհ իբրեւ զայլս ի մարդկանէ։ Մի՛ իրս արհամարհ վայրաքարշութեան համարիր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 20. եւ 14։)
Ջուրս այս չէ՛ ինչ, զի անա՛րգ է, եւ արհամարհ. (անդ. 31։)
Կրթութիւն խոնարհութեան՝ յարհամարհ իրս խոկումն (այսինքն դեգերումն). (Բրս. հց.։)
Արհամարհք այսոցիկ ոչ է առ մարդ մարմնաւոր, այլ առ Աստուած ծածկագէտ։ Ածազգ. (՟Դ։)
echo;
resound, repercussion;
— տալ, to echo.
• , ի-ա հլ. առհասարակ անե-զական է. յետին և տգէտ գրիչների մօտ գըը-ուած է նաև արձագանք, արծագանք, և յետոյ համարուելով յոգնակի, կազմուած է եզ. ար-ձագան կամ արծագան Մաղ. թղ. 117. նաև «ջրերի և ալիքների շառաչը» Մագ. թղ. 62.-Ս. Գրքում գործածուած է միայն երկու ան-գամ՝ Իմ. ժէ. 18 և Յոբ. լ. 6. վերջինը «ար-ձագանգ տուող, քաջահնչիւն» նշանակու-թեամբ. միւս վկայութիւնները յետին են, ինչ. Բրս. վաշխ. Նար. Խոսր. Լաստ. Փիլ. Շնորհ, ևն. սրանից ունինք արծանագանուտ «խոխո-ջուն, շառաչալից» Մագ. թղ. 140 (նորագիւա բառ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 179), արձագանքել (նոր գրակա-նում)։
• = Բարդուած է արձ և գանգ բառերից. ա-ռաջինը անծանօթ է, իսկ երկրորդը գանգիւն «հնչիւն» բառի արմատն էս
• Հներից Գրիգոր Նարեկացին իմանում է գանգիւն արձանաց, ըստ որում գրում է. «Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ դանչութենէ խիստս առաքեցեալ». Նար. ղբ։ Այստեղ արձան ասելով հասկացւում է «քար, ժայռ, վէմ», որով արձագանգ լինում է «քարերի ձայնը»։ Այսպէս հասկանում նաև ՆՀԲ։ Տէրվ. Altarm. 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, ❇ 3133 արձ+զmնգ(իւն). արձ դնում է արձակ
• բառի հետ նոյն, որով արձագանգը դառ-նում է «արձակուած ձայն». իսկ Տէրվ. Նախալ. 55 և Հիւնք. բառի առաջին մա-սև վրայ չեն խօսում։ Մառ ИАН 1912, 598 արձան+վանկ, Яз. и Лит. 1, 269 բասկ. artza «քարոտ» բառի հետ։ պահուած են (տե՛ս տակը). հմմտ. նաև հա-մարզակիլ «համարձակիլ» ձևը՝ որ գտնում ենք գործածուած Տիմոթ. կուզ. էջ 103։ Պահ-լաւ բառը թէև չէ աւանդուած, բայց հայերէ-նի հետ նոյնն են ենթադրում սանս. sfl, զնդ. harez, հիւս. մանիք. պհլ. hyrz (hirz), պրս. [arabic word] hištan (ներկ. hilam) «ձգել, թողնել, արձակել»։ Նոյն իրանեան արմատից փոխառեալ է նաև հյ. ապահարզան (տե՛ս այս բառը), իսկ արմատի բնիկ հայ ձևն է զ-երծ<հնխ. serg'։
ԱՐՁԱԳԱՆԳ մանաւանդ ԱՐՁԱԳԱՆԳՔ. ἡχώ echo, vox repercussus գրի եւ ԱՐՁԱԳԱՆՔ, եւ ԱՐՁԱԳԱՆԳ (իբր յոքն). գրի նաեւ որպէս ռմկ. ԱՐԾԱԳԱՆՔ. Գանդիւն արձանաց կամ գանչիւն յարձանաց. այսինքն Հնչիւն փոխադարձեալ ի սեանց, ի վիմաց, ի լերանց, ի քարանձաւաց, եւ այլն.
Զի եւ ոչ արծագանգին այսպէս ընդդէմ բեկեալ վարկպարազի առ բարբառեալն, որպէս ի թշնամանողն թշնամանքն դառնան. (Բրս. վաշխ.։)
Անդրէն յանձն բեկելոյ ի քարանձաւաց լերանց՝ ձայնից արձագանգաց. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Ոչ արձագանք արձանաց ի խորոց ինչ գանչութենէ խիստս առաքեցեացն արձագանգ լերինն զհետ հնչէին։ Տանջելոյն վայիւք հնչէին առ հասարակ արձագանգ լերանցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Ը։)
Զաղօթսն մի՛ վայրապար բանւք եւեթ ճառեսցուք, զօրէն արձագանգաց լոկ հնչումն տալով. (Խոսր. (տպ. զանգակաց)։)
Արձագանք, որ թարգմանի՝ զկնի ձայնից. (Շ. բարձր.։ Վրդն. քրզ.։ Հին բռ.։)
Եւ պարզապէս Հնչումն բարբառոյ, որպէս թէ Արձակ գոչիւն. ձայն. առեալ որպէս արձագանգք մարդոյ.
Արձագանգն ի մեզ զի՞նչ այլ ինչ է, բայց այս, որ ի դուրս բերել լինի հնչումն. (Փիլ. լին. ՟Գ 43։)
εὕηχος bene sonans, sonorus (Քաջահնչօղ. անդրէն ձայնատու.)
Որոց տունք իւրեանց էին ծակք վիմաց՝ ի մէջ արձագանգաց գոչեսցեն. (Յոբ. լ. 6։)
Բոմբիւն ահագին դղրդմանն իբր յարձագանգ վիմաց հնչեալ. (Անան. եկեղ։)
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• , ի-ա հլ. «ազատ. 2. ազատ, հա-մարձակ. 3. չկնքուած, չփակուած (թուղթ, նամակ)» ՍԳր. Վեցօր. Բուզ. Սեբեր. յետին են «4. ընդարձակ. 5. հասարակ, պառո (ւե-զու). 6. լուր, ոչ-տօնական (օր). 7. ուտեաց (օր). 8. հեռու, անդին» Խոր. Վրք. հց. Մխ. բժշ. Յհ. իմ. եկ. Վստկ։ Այս արմատից են արձակել «քանդել, քակել, ազատել, թողնել, ուղարկել, գցել, նետել, դուրս տալ ևն» ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. Ագաթ. որ և արձակուլ Եւս. եկ պտմ. Գ. իգ. 192, Ոսկ. եբր. ժա և համբ. Վրք. հց. Ա. 600. Կիւրղ. ծն. Զքր. կթ. Գիրք թղ. էջ 168, 170 (ըստ Նորայր ՀԱ 1909, 219բ-220ա). արձակահեր Ոսկ. մտթ. հերարձակ Գ. մկ. դ. 6. Ոսկ. մ. և ա. տիմ. Ես. արձա-կավայրք «բաց տեղ, ազատ դաշտ» Եզեկ. խը. 15. արձակաքաղաք «անպարիսպ քա-ղաք» Օր. գ. 5. արձակերասանակ Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. Վեցօր. էջ 17. արձակմանն «ապա-հարզանի թուղթ» Մտթ. ե. 31. արձակուրգ Երեմ. լդ. 17. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. ընդարձակ ՍԳր. ընդարձակել ՍԳր. Եւս. ընդարձակա-գնաց Սեբեր. համարձակ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. համարձակելի (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ էջ 53. համարձակագոյն Կորիւն. լարձաև ար-ձակ «շատ ազատ» Ա. մկ. թ. 9. յարձակիլ ՍԳր. բացարձակ «հեռու» Ա. մակ. ը. 3. Ոսկ. մտթ. Սեբեր. (նոր իմաստով յետին է). ա-չարձակութիւն Եզեկ. իգ. 11. ձիարձակ լինել Ագաթ. ձիարձակարան Խոր. Պտմ. աղէքս. բազկարձակ Ագաթ. բուսարձակ Վեցօր. սան-ձարձակ ԱԲ. նախայարձակ Արծր. նոր կամ նոր իմաստով բառեր են՝ լայնարձակ, լու-սարձակ, ընդարձակածաւալ ևն։
• ՆՀԲ առ ձիգ, առձգեալ։ Wuller, A. Kuhns u. Schleichers Btrg. 5, 109 և SWAW 84, 227 արձակ և արձան բա-ռերը դնում է սանս. rǰu, զնդ. ərəzu «ու-ղիղ» բառերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 55-56 առաջեն անգամ համեմատում է սանս. §r) և զնդ. harəz ձևերի հետ. մանրա-մասնօրէն մէջ է բերում այս բառերի նաև երկրորդական նշանակութիւնները՝ որոնք լիովին համաձայն են մեր ար-ձակել բառի երկրորդական նշանակու-թեանց հետ. բայց՝ ըստ իր սովորու-թեան, չի որոշում հայերէնի աղերսը. կերևի որ իրա համար հայ բառը բնիկ է, որի պարզագոյն ձևը պահուած է հա-մարում (անդ, էջ 55 և Մասիս 1882 մարտ 10, N 3133) արձ-ա-գանգ բառի մէջ։ Պատկ. Maтepiалы I. 7, պհլ. a-
• = Հիւս. պհլ. *harzak հոմանիշ ձևից, ո-րի մէջ h ընկել է (հմմտ. համբառնալ-ամ-բառնալ) և z դարձել է ըստ սովորականին ձ (հմմտ. անդարձ, դերձակ, հանդերձ, բարձ, մարձել). կան սակայն մի քանի գաւառա-կաններ՝ որոնց մէջ թէ՛ հ և թէ զ անաղարտ
• անկանել=գոթ. sigqan։-Հիւբշ. Arm Gram. 104, ընդունելով Meillet-ի մեկ-նութիւնը, արձակել համարում է սանս. srǰ, զնդ. harəz արմատի բնիկ հայ ձևը. բայց էջ 425 համարում է անստոյգ, որովհետև ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ էլ իբր փո-խառեալ կարող է, ասում է, կապուիլ վերի բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերջին անգամ տուաւ Meillet MSL17 244։-Հիւնք. արծաթ բառից։ Schef-telowitz BН 28, 298 սանս. rahz «բա-ժանել», rahita «ազատ», պրս. raz։
• ԳՒՌ.-Ջղ. գարձ'ակել «քանդել, քակել». Ախց. Տփ. արցակ «լայն», Սչ. արցագել, Երև. առզա՛գէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. արցըգէլ, Կր. արցը-կէլ, Ակն. Խրբ. արզրգիլ, արցգիլ, Մշ. հարօգել, Ալշ. հարծկել, Մրղ. առծակել, Տիգ. mրցըգիլ, Սլմ. Վն. առցկել, Մկ. mռցկիլ. Ոզմ. ըրցկիլ, Շմ. արծագ, Ագլ. ըռզm՛կիլ, m'ռզmկ, Յղ. m՛րզmկ', Ղրբ. հmրզmկ, Հմշ. ացքրուշ, Ննխ. արցըգէլ, աձ'գ'րէլ, Զթ. աձգիլ։
• ՓՈԽ.-Սրմագաշեան (Արմէնիա) ռում, hartag «յանկարծ յարձակում» և härtágos (հըրցըգօս) «յանկարծ յարձակող, կռուա-րար» բառերը կցում է հյ. յարձակ ձևին. իբր փոխառեա՞լ։
ἁνείμενος, ἁνεώγμενος, ἅφετως , ἁπόλυτος, μαλακός եւ այլն. solutus, dimissus, absolutus, liber, mollis եւ այլն. (ի Առ Ձիգ. առձգեալ) Լոյծ, եւ լուծեալ. որպէս Անկապ թողեալ, ազատ. թոյլ. կակուղ. չէօզիւք, մահլուլ.
Տեսանեմ արս չորս արձակս. (Դան. ՟Գ 92։)
Արձակ ոտիւք եւ ձեռօք. (Եղիշ. ՟Է։)
Զոմանս արձակս ի մեքենաւոր կապոցն. (Պիտ.։)
Արձակք ի լծոյ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Արձակ հարիւրապետն աղաչէր զկապանաւորն պօղոս. (Ոսկ. գծ.)
Պահէին զնոսա արձակ ի մէջ աղատագունդ փուշտիպան զօրացն. (Բուզ. ՟Դ 53։)
Բերս, եւ անբերութիւնս պտղոց. արձակ, եւ բոցակիզագոյն օդ. ամառն, ձմեռն. (Փիլ. քհ. ՟Ե։)
Լեզու արձակ (յն. կակուղ, մեղմ) փշրէ զոսկերս. (Առակ. ՟Ի՟Ե 15։)
Թէպէտ ախտիւն կապեալ էր (աեռատեսն), այլ հաւատովն արձա՛կ էր, եւ համարձակ (յն. թեւացեալ). (Ոսկ. մ. ՟Բ 6։)
Եթէ կտրես մի ոստ ի նոցանէ, ի նոյն՝ ա՛յլ ոստ արձակ լինի. (Նեղոս. արծաթսիր։ (տպ. արագ ելանէ)։)
Գինքն՝ ազատ ինչ, որի մեզ է, եւ արձակ՝ ոչ թողու։ Ազատականօք եւ արձակ յարձակ յարձակմամբք արագ արագ յարուցեալ փոխէր զբնակութիւն. (Փիլ. քհ. ՟Զ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Արձակ բերանով (իբր անդուռն) հայհոյես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Զամբաստանօղ լեզուն կարի շատ անսանձելի արձակ թողին։ Գնացիւք արձակօք վարիլ եւ ազատիւք. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. լին. ՟Դ 93։)
Արձակ կամս ունիցին՝ լինել չարիք (կամ չարք)։ Մեք ոչ եմք այնչափ արձակ կամօք։ Լինել բարեբարք մերով արձակ կամօք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Է։) եւ (Շիր.։)
Որք ոչ են յինն զինուորութեանցն, այլ արձակք են. (Մխ. դտ.։)
Մին արձակ իշխանութիւն, միւսն հնազանդ. (Սեբեր. ՟Դ։)
Ոմանք յարձակ աւուրս (տօնից) եւ զանապաճոյճ թանիկն յաւելուն. (Եփր. պհ.։)
Արձակ հաց ոչ ասացին, այլ պիղծ. (Կիւրղ. թագ.։)
Ունէր ի ձեռին իւրում թուղթ արձակ։ Մուրհակ արձակ. (Նեեմ. ՟Զ 5։ Երեմ. ՟Լ՟Բ 11. 14։)
Քաջաց արանց է յազատ եւ յարձակ դաշտի կռուել. (Պտմ. աղեքս.։ յորմէ եւ Խոր ՟Գ 28։)
Ի դաշտս արձակս (կամ ընդարձակս). (Խոր. աշխարհ.։)
որպէս եւ արձակ բանիւք ասէ երանելի վարդապետն յոհան. (Նար. երգ.։)
Յակովբ յաղագս արձակ սրտին բազում որդւոց հայր եղեւ. (Ճ. ՟Բ.։)
Հասարակ. իբրու ռամկական կամ ոչ ոտանաւոր (բան). եւ Արգոյ (օր).
Արարի զստ գեղջուկ եւ արձակ բարբառով, զի դիւրահաս լիցի ամենայն ընթերցողաց. (Մխ. բժիշկ.։)
Ընդէ՞ր յարձակ աւուրսն յիշատակի բարեխօսութիւն մարիամայ աստուածածնին եւ ի խորհրդականս ոչ։ Յարձակ աւուրսն Քրիստոսեանն ոչ մատչի պատարագ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Ազատ ի պահոց. ուտիք.
Նաեւ յարձակ իսկ աւուրսն ոչ յամենայնէ ճաշակել համարձակ. (Սարկ. հանգ.։)
Հեռի. մեկուսի.
ԱՐՁԱԿ. ՅԱՐՁԱԿԻ. ՅԱՐՁԱԿՍ. Առանց կապանաց. յազատութան. յընդարաձակի. թուլակի. անարգել. անփակ. պնրզապէս.
Լուծեալ պահեցաւ արձակ. (Խոր. ՟Գ 55։)
Ղակի՞չ գործիցեն արդեօք, թէ արձակ բանակիցեն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Հայր լոյս միայն արձակ կոչի։ Յաղագս արձակն եւ համարձակն գնալոյ՝ քաղցրանայ քեզ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Յարձակի եւ ի դիւրոջ էր։ Յարձակի էր պօղոս, մինչ զթուղթս զայս գրեաց. (Ոսկ. տիմ. եւ Ոսկ. տիտ.։)
Եգիտ զդուռն ի բաց, եւ լոյս ի բանտին եւ տեսաինէ զնա յարձակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Զոր երբեմն թոյլ տուեալ, եւ յարձակս կախեալ, եւ երբեմն անդրէն կորզելով, եւ յինքն ձգելով. (Փիլ. իմաստն.։)
ԱՐՁԱԿ ԱՐՁԱԿ. Նոյն ընդ վ. Համարձակ. աղատաբար.
Այր ամենայն զօրացն հայոց ինքնակամք իւրաքանչիւր արձակ արձակ խաղային. (Բուզ. ՟Դ 20։)
զորս գտին յարձակ տեղիս, առին եւ գնացին. (Պտմ. վր.։)
cf. Կապար.
• (ըստ ՆՀԲ ո, ի հլ. առանց վկա-յութեան) «կապար» Մխ. այրիվ. էջ 10. Վրդ. առ. 341, Զքր. սարկ. բ. 55 (վերջին երկուսը սեռ. արճճոյ ձևով). Ոսկիփ. որից արհճա-փակ «կապարով փակուած» Միխ. աս. 272. արճճեայ Վստկ. 52. արճճակապ կամ արճի-ճակապ «կապարով կպցրած» Մարթին. (ՆՀԲ և ԱԲ արճին մեկնում են «կապար», ՋԲ մեկ-նում է արճիճ «անագ», սեաւ արճիճ «կա-պար». առաջինների կողմն են արդի բար-բառները, որոնց մէջ արճիճ նշանակում է «կապար կամ հրացանի կապարեայ գնդակ». իսկ երկրորդը հետևում է Ոսկիփորիկին, ուր ունինք «արճիճ սեաւ, որ է կապար». հմմտ նաև պարսկերէնը։
• դեռ մինչև այժմ մեզ հասած գրականութե-ան մէջ, բայց նրա գոյութիւնն է հաստա-տում հայերէնի հետ և պրս. [arabic word] arziz «ա-նագ», յատկապէս՝ սպիտակ arzīz «անագ» և սև arziz «կապար»։ Այս բառի ծագումը բոլորովին անյայտ է, որովհետև կապ չունի զնդ. arezaži-«դաշոյն» և ərəzata-=սանս. ralatá-«արծաթ» բառերի հետ (Horn § 68). Հայերէն բառը թէև աւանդուած է շատ ուշ, բայց իր ձևից դատելով շատ հին է և իխում է պահլաւերէնից։-Հիւրշ. 111։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ՆՀԲ. Pictet 1, 158 պրս. բառը կցում է սանս. ralata «արծաթ» բառին, որ այստեղ գործ չունի։ Lagarde, Arm. Stud. § 262 պարսկերէնից է դնում նաև արաբ. [arabic word] ︎ rasas «անադ», կապար. այսպէս նաև Müller WZkM 20, 271, որոն» համաձայն չէ Հիւբշ. 511 անկանոն s-ի պատճառով, փոխանակ լինելու 1։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ղրբ. Տփ. արճին, Ագլ. Երև. Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. առճիճ, Ոզմ. արճէճ, Մղ. արջիջ, Տիգ. mրջիջ, Զթ. էռջիջ, բոլորն էլ նը-շանակում են «կապար. 2. հրացանի գըն-դակ». վերջին նշանակութիւնից լայնաբար Մրշ. «զէնք, հրացան»։ Նոր բառեր են արճը-ճել, արճճատուն (բոյս), արճճիկ «որսի հռա-սանի կապարեայ գնտիկ», արճճոտուն կամ արճինկապ «մէջը կապար լցրած (վէգ)»։
• ՓՈԽ.-Գնչ. arčiči կամ նաև artiči, arkiči «անագ, կլայեկ» կարող է հայերէնից լինել, բայց կարող է նաև ուղղակի պահլա-ւերէնից փոխառեալ լինել։
Արճիճ սեաւ, որ է կապար. (Ոսկիփոր.։)
Զրպարտութիւն ծանր է քան զարճիճ եւ քան զերկաթ։ Շալկեցի արճիճ եւ երկեթ. չէր ծանր քան զպարտքն. (Ոսկիփոր.։)
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
• (սեռ.-ի) «արմատ» Լծ. նար. Տօնակ։ Բրս. ապաշխ. ոսկեդարեան հայերէնի մէջ գործածւում է արմն ձևով (սեռ. -մին, գրծ. -մամբ) Մտթ. գ. 10. Ղուկ. գ. 9. Կոչ. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Փրմ, Արմճ ձևից՝ արմնիլ «արմատ բռնել, հաս-տատուիլ» Ոսկ. ես. արմախարիսխ «հաս-տարմատ» Նար. խչ. յարմնիլ «հաստատուիլ մնաւ» Եփր. մն. 493. արմոջ «դեռ չհըն-ձուած, թարմ, արմատը վրան (խոտ)» Նար. երգ. 330 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 144)։-2. Արմաչ (ևառմուած -ատ մասնիկով), ո հլ. «ծառի արմատ. 2. ցեղ, զարմ. 3. հիմ, խարիսխ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. (այժմ նաև բառի արմատը, այսինքն պարզագոյն սկզբնական ձևը). որից արմա-տեւ «արմատ բռնել» Ճառընտ. արմատագէտ Վեցօր. արմատախիլ Ոսկ. արմատակեր Բուզ. Ագաթ. արմատանալ ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. բ. 8. արմատաքի ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. եր-կարմատեան Եզն. հաստարմատ Սղ. խէ. 2 խորարմատ Վեցօր. արմտիք ՍԳր. Եւս. ատմ կամ արմատիք Եփր. համաբ. իբր եզակի՝ արմտի Եփր. աւետ. որից արմտաժողով Մծբ. ժթ. նոր բառեր են արմատական, բա-յարմատ, արմատացեալ ևն. գաւառաևան-ների մէջ հետաքրքրական է կնիկարմատ կամ կինարմատ, որի հին վկայութիւնն ունի Վրք. հց. Ա. 694 կին արմատ։-3. Ջmւմ (կազմուած զնախդիրով), ի, ի-ա հլ2 «ցեղ, սերունդ» Սիր. խ. 15. Ես. ծդ. 22. Խոր. Կա-նռն. Պիտ. որից անզարմ «անզաւակ» Մագ. քաσացարմ Սկևռ. բարեզարմ Շնորհ. լուսա-զարմ Նար. կայսերազարմ Գնձ. զարմուհի «սերունդի համար պահուած էգ ձի» Վստկ. 197. (ցեղ ցուցնող բառերը առհասարակ կոճ-. ղի և արմատի են նմանեցրած. հմմտ. վերի արմատ բառի երկրորդական «ցեղ, զարմ» նշանակութիւնը, ինչպէս նաև ճիւղ, շառաւիղ՝ որոնք հաւասարապէս երկու նշանակութեւն, ներն էլ ունին)։-4. Արմաճալ «զարմացած մնալ» Բուզ. Փիլ. (հմմտ. աշխ. փայտ կտրիլ «սաստիկ զարմացած մնալ»). որից զ նախ-դիրով՝ զարմանալ ՍԳր. Կոչ. Եւագր. Ոսկ, (խոնարհման մէջ տարօրինակ է զարմա-նասցի Եփր. դատաս. 164). ընդ նախդիրով՝ ընդարմանալ «թմրիլ» ՍԳր. Բուզ. այս ձևե-րից են՝ արմանալի Փիլ. նխ. արմացումն Փիլ. արմացք Մխ. բժշ. զարմանագործ Վե-ցօր Սեբեր. Ոսկ. զարմանազան Ա. եզր. ա-Եզն. զարմանք ՍԳր. Եզն. Բուզ. զարմա-ցումն ՍԳր. ընդարմացուցանել ՍԳր. ըն-ռարմ Վրդն. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. լ-արմատից (մանրամասն տե՛ս յառնեմ)՝ -մ կամ -մև մասնիկով. մերձաւոր ցեղակիցներն են յն. ὄρμενος «ցօղուն, ընձիւղ, ծիլ, կաղամբի կուրծ», ὄραμνος «ճիւղ», ἔρνος «ծիլ, ճիւղ», հիսլ. renna «ծլիլ, աճիլ (բոյսի)», rani «ճիւղ» նորվ. runne, rune «ճիւղ», հբգ. rono «կոճղ, ծառի բուն», թերևս նաև պոնտ. armon «վայ-իի բողկ» (Pokorny 1, 137-9, Boisacq 713)։
• Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ, որ մէկ անգամ ունի Վանակ. վրդ. հրց. «Միկոնն ի՞նչ է.-Արմ ասեն, քան զզաֆրանն հով է և քան զսապռն տաք» (տե՛ս ՀԲուս. § 220)։ Ըստ իս այս բառը կարելի է հասկանալ «բոյս» և այս պարագային կնոյնանայ վե-րի արմ, արմն բառի հետ. իսկ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 72 մեկնում է «մեկոն, խաշխաշ»։
(ուստի Զարմ) Նոյն ընդ արմատ՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Տապար առ արմին ծառոց դնի. (Մտթ. ՟Գ 10։)
Առ արմամբ խլեցաւ այգին նոցա. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Տապար՝ որ է կացին, առ արմի, ի տակն, ի յարմատոց հատանել զոչ բարի գործողսն. (Լծ. նար.։)
Տապար ոչ զոստս եւ զշառաւիղս, այլեւ յարմին իսկ յապաւէ։ Բնաւին իսկ զարմն իսրայէլեան ցիր եւ ցան լինել ըստ չորս կողմն տիեզերաց. (Տօնակ.։)
Յաստոածազգեացն զձեզ վերառաքեսցուք ծաղկոցս, որ ազնուատունկ եւ անուշահոտ օդիցն են ժողովեալ արմք. (Բրս. ապաշխ.։)
date;
date-tree;
phenix.
• . ռ. ու հլ. «արմաւ պտուղը, խուր-մա» Ագաթ. «արմաւի ողկոյզ» Բ. թագ. ժզ. 1 «արմաւենի» ՍԳր. «արմաւենու տերև» Վրք. հց. «մի տեսակ խոտ» Բժշ. «փիւնիկ թոռ-չունը» Կոչ. 404-5. Տօնակ. Բար. 146. Մխ. առ. (այս բոլոր նշանակութիւնները կազ-մուած են հետևողութեամբ յունարէնի, ուր თοῖνις նշանակում է «արմաւ, արմաւենի, արմաւենու տերև, փիւնիկ հաւ, մի տեսակ բոյս (lolium perenne L)»։ Շրջմամբ գրուած է ամրաւ Քուչ. 57, 59. ևբ ձայնի յաւելու-մով եղած է ամբրաւ Ոսկ. ես. Վրք. հց. Վստկ. 206, որ և գրւում է ամպրաւ Քուչ. 54 Սրանցից ածանցուած են արմաւաստան Ե-զեկ. խէ, 18, 19. արմաւենի «արմաւի ծառ, արմաւենու տերև, մի տեսակ զարդ (վեռօևն նշանակութեան համար հմմտ. յն. თահ «մի տեսակ զարդ») ՍԳր. արմաւաջուր Վրք. եւագրի. ամբրաւօղի Կանոն.։
• = Պհլ. *armav? ձևից, որի դէմ ունինք միայն պհլ. պազենդ. xurmā, պրս. [arabic word] xur-mā «արմաւ», xurmāstān «արմաւաստան»։ Այս ձևերը կարող էին յառաջանալ պհլ, *armav ձևից՝ նախաձայն x-ի յաւելումով և վերջաձայն v-ի անկումով։ Առաջին երևոյթի համար հմմտ. զնդ. arša-«արջ» =պրս. xirs զնդ. išthya=պրս. xišt «աղիւս», հպրս. Mška>պրս. xušk «չոր», զնդ. aešma-= պրս. xišm «ցասում»։ Երկրորդ երևոյթի համար հմմտ. հպրս. brūva-> պրս. abrū «յօնք», հպրս. yauviyā>պրս. j5 «ջրանցք», հին պրս. srva>պրս. seru «եղջիւր», սանս զնդ. grivā=պրս. girē «վիզ»։-Հիւբշ. 111
• Այս մեկնութիւնը տուաւ նախ Böttich Arica 73, 196, Lag. Urgesch. 821 ևն։ նոյնը ընդունում է Müller SWAW 66, 273, որ և WZKM 9, 79 արմաւ և xurmā դնում է ar-man-ձևից, իռռ = լտ. alimentum «սնունդ»։ Իրարից քիչ
• տարբրութեամբ նոյն ծագումը տալիս են Peterm. 52 և Հիւնք. առաջինը ար-մաւ համարում է յն. ἀμβοοτος «անմահ» բառից, մեր արմաւօղին դնելով իբր ἐμβροσια «նեկտար», իսկ Հիւնք. էջ 291 ամբրաւ համարում է բարդ բառ, իբր ամբը<յն. ἀμβροτος «անմահ» և աւ< հաւ, ուստի «ամբրաւ ստուգաբանի ան-մահ հաւ. քանզի հաւն արմաւ՝ որ և փիւնիկ հաւ, անմահ է, վերստին ծնա-նելովն ի մոխրոյն (ըստ առասպելաց)»։ ՀԲուս. § 221 արմաւ թռչունը ստուգա-բանում է «միթէ՞ արմ-հաւ?»։ Schef-telovitz BВ 29, 47 մերժելով պրս. xurmā, համեմատում է սանս. amra «մանգօ կոչված պտուղը»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ամբրավ, Մկ. ամբրmվ, Ագլ. Ոզմ. Վն. ամբրmվ, Տիգ. mմբրmբ. -Մխի-թար Աբբա, Դուռն քերականութեան, էջ 92 իբրև աշխարհիկ ձև դնում է ամրաւ։-Նոր բառ է Վն. ամբրբիկ «արմաւի ձևով շինուած մի տեսակ քաղցր խմորեղէն»։
δάκτυλος. dactylus, φοίνιξ. fructus palmae. Պտուղ քաղցահամ յոյժ մատնաձեւ՝ ցորենագոյն կարմիր. ամբրաւ, ամրաւ. խուրմա, թամր. (Գաղիան. եւ ի Բժշկարանս.) ուր յիշի եւ ԿՈՓ, ՍՐՓԱՆ, որպէս ազգ ազգ արմաւոյ.
Ողկոյզ արմաւոյ.
Հարիւր չամչեայ եւ հարիւր արմաւոյ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ 1։)
Արմաւենի, տունկ արմաւոյ. φοίνιξ. palma, palmula.
Արմաւ եւ խնձոր, եւ ամենայն փայտ ագարակի։ Ոստս արմաւու։ Ծառ արմաւոյ. (Յովէլ. ՟Ա 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ 7։ Յոբ. ՟Ի՟Թ 18։)
Հիւսեալ տերեւ արմաւոյ։ Ծառք, արմաւ եւ թուրինջ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Զ։)
իբր Տերեւ արմաւենւոյ.
Ցօղեաց զարմաւն։ Ա՛ռ աստի զարմաւ քո, եւ գնա՛։ Հիւսէր զսիրայ արմաւոյն։ Առեալ զարմաւ՝ գործեմ. (Վրք. հց. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ե։)
Անուն մարդոյ. ըստ յն. ֆի՛նիքս. փիւնիկ.
Ամինտոռոս զԱրմաւ որդին իւր անիծեալ ցասմամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Անուն խոտոյ։ (Բժշկարան.։)
Անուն թռչնոյ. որ եւ ՓԻՒՆԻԿ ՀԱՒ. φοίνιξ. phoenix.
Հաւ մի՝ նրմաւ անուն ... Սքանչելի է հաւն արմաւ. եւ այլն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Վասն արմաւ հաւուն աւելի է ինձ ասել. (Եպիփ. Ի յար. մեռ։)
Ինքն իսկ յինքենէ ծախեալ եւ ծնեալ փիւնիկն հաւ, որ է արմաւ. (Տօնակ.։)
Արամւ նոյն է ի ծախել եւ ի ծնանել. նշանակ է տեառն, զի նոյն է նախ քան զչարչարանս, եւ զկնի չարչարանաց. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ծ՟Ա։)
արմաւ հաւ, զոր այլք փիւնիկ ասեն. (Մխ. ապար.։)
course.
• , արմատ, որ հների մօտ առանձին գործածուած չէ. յետնաբար միայն կայ Գր. տղ. յեմ. Մարթին. որից արշաւել «յարձա-կելու համար վրան վազել» ՍԳր. Ագաթ. Վե-ցօր. արշաւիլ Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. արշա-ւանք ՍԳր. Կոչ. Սեբեր. Ագաթ. ձիոյ արշա-ւանք «մէկ ասպարէզ» Ագաթ. արշաւահան-դէս Մծբ. յարշաւանի (կարդա՛ արշաւակի) Վեցօր. 129. արշաւասոյր Ագաթ. ձիարշաւ Մեսր. եր. Արծր. Գնձ. քաջարշաւ Խոր. կա-ռարշաւ Պիտ. ծովարշաւ ԱԲ. գրչագրի սխալ է շաւակի Բուզ. 182, որ պէտք է կարդալ արշաւակի։ Նոր բառեր են արշաւախումբ, սրարօաւ. նաւարշաւ, քառարշաւ ևն։
• = Պհլ. *aδšāv «արշաւ» բառից, որ կազ-մուած պիտի լինի ati, հպրս. atiy, զնդ. ai-ti, սանս. áti «մօտ, դէպի, վրան» (գործած-վում է շարժում ցոյց տուող բայերի հետ Böhtlingk, Sans. Wört. 1, 89) նախդիրով՝ զնդ. šav, šyav, հպրս šiyav «շաժուիլ, ցինւորական բանակով թշնամու վրայ գնալ», պրս. šudan «երթալ» բայից (ընդարձ ակ տե՛ս չու, հմմտ. նաև ապա-շաւ)։
• Տէրվ. Նախալ. 65 սանս. arš, aršāmi ձե-վի հետ՝ հնխ. ars «արշաւել, սահիլ, հո-նիլ» արմատից։ Հիւնք, արծուի բառից։ Մառ, Яфeт. cбoр. 1, 51 յաբեթական ras «ձի» բառից։ Ուղիղ մեկնեց Մարք-վարթ (նամակ 1926 յունվ.)։
Արմատ Արշաւելոյ՝ իբր արշաւան, ւանք. վազք. ընթացք.
Արշաւ եհաս ի մեծ դաշտին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Գնային իբր յարշաւս՝ շրջելով շուրջ զգաւառաւն։ Ձի պղնձի ձուլածու իբր ի յարշաւս. (Մարթին.։)
ox;
—ք, cattle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ, ըստ այսմ Եզնիկի արջառաց ձևը յետին սըր-բագրութիւն է) «տաւար, ընդհանուր անուն կովի, ցուլի, եզան, հորթի և երինջի» ՍԳը. Եզն. Եւս. քր. որից արջառէանց (իբր թրգմ. Վոսփոր անուան) Եւս. քր. արջառաջիլ Յհ, կթ. Վրք. հց. արջառամահ Մանդ. արջառա-կաշի Նոննոս. ևն։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 104 ֆինն. erze, orj բառերի հետ։ Muller SWAW 42, 255 և 88, 12 լն. ἂρσην «արու», սանս. ršabha, vjša «սերմ թափող» և զնդ. arsan «այր» բառերի հետ։ Հիւնք. հանում է բառաչ բառից։ Scheftelo-witz BВ 28, 310 և 29, 17 առ մաս-նիկով արջ բառից։ Մառ ИАН 1912։ 834 երինջ բառի յոգնակին է համարում,
• ԳՒՌ.-Նբ. արչառ, Մրղ. արչար, Երև. Կր Հմշ. Ննխ. Շմ. Ջղ. աչառ, Ալշ. Մշ. Ոզմ. ա-հառ, Մկ. աճmռ, Վն. mճmռ, Մժ. աջէռն, բոլորն էլ նշանակում են «երկամեայ արու հորթ, դեռ չլծուած փոքր եզ»։
βοῦς, μόσχος bos, taurus, vacca;
vitulus, -la;
juvencus, -ca Պաճար. անդեայք. եթէ՛ արուն, որպէս եզն, ցուլ զուարակ. եւ եթէ էգն, որպէս կով, երինջ. կամ հասարակ, որպէս որթ. պախրէ, դուար. տավար
Արջառ, եւ ոչխար։ Ոչխարի եւ արջառոյ ծնունդ արձակեալ է։ Արջառով եւ ոչխարով։ Յարջառոց արու անարատ։ եթէ յարջառոյ մատուցանիցէ, եթէ՛ արու իցէ՝ եւ եթէ՛ էգ իցէ։ Երինջ մի յարջառոց։ Զուարակօք արջառոց։ Զուարակօք արջառոց։ Զուարակ մի յարջառոց (որ եւ ասի՝ յանդւոյ)։ Հօտիցդ, եւ արջառոցդ. (որ եւ ասի, խաշանցդեւ անդէոց). եւ այլն։
Զարջառաց եւ զոչխարէ. (Եզնիկ.։)
անդեայք արջառաց, եւ հօտք ոչխարաց. (Յհ. կթ.։)
vitriol.
• (h. ի-ա հլ. ըստ ՀՀԲ, ո հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «սև թանաքի համար գոր-ծածւող քիմիական մի տեսակ նիւթ, ծծըմ-բատ, ֆրանս. vitriol, sulfate» Երզն. երկն. թ. Բժշ. Վստկ. 80. Վրթ. քերթ. Ոսկիփ. Մխ. ապար., գրուած է նաև առջասպ, արջասպն, արջասպ (վերջինը գիտէ միայն ՓԲ). որից արջասպաներկ «արջասպով ներկուած, սև» Տօմար. «թանաք» ԱԲ. արջասպնագոյն Տա-թև. ամ. 465. նոր բառեր են արջասպախառն ՋԲ, արջասպային ՀՀԲ, ՋԲ, արջասպուտ ՀՀԲ։
• = Բարդուած է արջ-ն «սև» և ասպ (ան-ծանօթ) բառերից. հմմտ. լտ. ater «սև» և atramentum «արջասպ». ըստ այսմ հայերէն աւաւում է նաև սևալեղ։
• Առաջին անգամ ՀՀԲ արջն «սև» բառից։ ՆՀԲ արջն «սև»+ արաբ. սէվոյ «զգեստ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. առնասպ, Մկ. առճmսպ, Սլմ. տոճաստ, Ոզմ. արջապս, Մշ. առճապս։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არჯახბი արջասպի «ար-ջասպ, купорocъ՝, որ Չուբինով (բ տպ. էջ 48) հայերենից փոխառեալ է համառում։ Նոյնպէս է նաև թուշ. არჯამ արջամ «ար-ջասպ»։
ԱՐՋԱՍՊ գրի եւ ԱՌՋԱՍՊ, կամ ԱՐՋԱՍՊՆ, ի. χάλκανθον կամ χάλκανθος, -θη chalcanthum, atramentum sutorium, vitriolum Մետաղ թափանցիկ իբրեւ ապակի շառագոյն՝ լաւն կանաչագոյն, ի բովս պղնձոյ եւ երկաթոյ, մանաւանդ ի կիպրոս. կայ եւ արուեստականն ի պղնձոյ այրելոյ ծծմբով. պիտանի ի սեաւ ներկս, եւ ի կազմութիւն մելանի, եւ այլոց դեղոց. ... Բժշկարան. ստէպ. ուր յիշի Այրեցած արջասպն, որպէս եւ Հոռոմ արջասպն՝ իբրու լաւագոյնն։
Դեղ գրոց է արջասպ, եւ գխտոր, եւ կռիզ. (Վրթ. քերթ.։)
Յաղութենէն եւ ի դառնութենէն առնեն արջասպն. (Ոսկիփոր.։)
Որպէս ի դեղին գխտորէ, եւ ի կանաց յառջասպնէ լինի սեաւ. (Մխ. ապար.։)
Արջասպով ներկած են. (Երզն. երկն.։) (Արջասպ՝ կարծի ասիլ իբր արջնազգեստ. զի հյ. արջն ի բարդութիւնս է սեաւ կամ թուխ, որպէս հասարակ գոյն արջոց։
field, piece of arable land, soil.
• , ո հլ. «ցանուած կամ ցանելիք հող» Սղ. ճզ. 37. Ես. իէ. 4. որից արտավաւ «արտաչափ, օրավար» Եւս. քր. «մշակուած արտ կամ վարելիք հող, արտ» Ոսկ. մ. ա-6, 12. Եփր. օրին. Ես. ժթ. 7. «երկրագործ, արտ վարող» Նոննոս. Ճառընտ. արտավայր Եփր. պհ. 174. արտավարել «արտը վարել, մշակել» Վրդն. սղ. և լուս. արտահունձ, արտ-հունձ, արտունձ «արտր հնձող անձը» Մանդ. էջ 169. Ճառընտ. արտորայք ՍԳր. Ոսև. ար-տահող «արտ լինելու հողը» (նորագիւտ բառ) Եփր. մատ. հտ. Դ. էջ 174 (ըստ մի ձեռ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 268)։
• -Հնխ. ag'ro-բառից, որի միւս ժա-ռանգներն են յն. ἀγρός, լտ. ager, սանս. ájra, գոթ. akrs, հբգ. ackar, achar. ռեւմ. Acker, հիսլ. akr «ագարակ, արտ, անդաս-տան» (տե՛ս Walde 19, Boisacq 10, Kluqe 6. Pokorny 1, 37, Ernout-Meillet'22)։ Հնխ. ag'ro-տուել է հայերէնում նախ *ածո-. տե-ղափոխութեամր *արծ-և յետոյ ծ-տ ձայների փոխանակութեամբ արտ։ Միևնոյն բառը ու-նինք նաև հյ. ազարակ ձևով, որ ըստ իս բնիկ չէ և փոքրասիական հնդևրոպական մի լեզուից փոխառութիւն է։
• ՆՀԲ եբր. արաբ. պրս. եռէն, արզ, էրզ «երկիր, զետին»։ Peterm. 258 երր. [hebrew word] ares «երկիր, զետին»։ Տէրոյենց պած տուելի, Երևակ 1837, էջ 99 դար «շի-տակ գետին» բառից տեղափոխու-թեամբ. =լտ. terra, սանս. տասա։ La-garde, Arm. Stud. § 278 հնխ. ar «հեր-եեւ» արմատիզ, որից և լտ. arare ևն։ Müller SW AW 88, 12 իոր հնեւ. arta «մշակուած»։ Տէրվ. Altarm. 72 արտո-րայ հանում է որայ բառից, որ տե՛ս նոյն, Նախալ. 62՝ ըստ Lagarde-ի՝ հյ, արօր, գոթ. airda են ձևերի հետ՝ հնխ. ar «հերկել» արմատից. Չի ընդունում
• Հիւբշ. Arm. St. էջ 11։ Հիւնք. պրս.» ard «ալիւր» բառից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 9, 150, որ կրկնում է յետոյ Pedersen KZ 39, 352։-Patrubány SA 2, 12 լն, ἀοόω «հերկել» բառի հետ։ Գ. Փառնակ, Ա-նահետ 1906, 233 արմատը ար, որից նաև արարք «կալուած», ար--հետ և ալբան. ar «արտ»՝ իբր փոխառեա՞լ։ Karst, Յուշարձան 402 սումեր. aē «արտ»։-'Oštir, Btrg. alarod. 59 սու-մեր. adar «դաշտ» բառ ի հետ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] «հող, երկիր»։ Նաև՝ Pictet բ. տպ, հտ. Բ. 108 գոթ. airtha, պհլ. artā, քրդ. ard, օսս. ardus «արտ, մարգ», որոնք հաւանաբար սեմական են, իբր առաբ. ardh ևն։ Autran. Sumér et ind. 79 յն, ἀγρός ևն, ձևերի հետ կզում է սումեր. agar, աքքատ. ugaru «արտ»։ Պատահական նմանութիւն ունին հբգ. art, անգլսք. earδ, հհիւս. orδ, հսաքս ard. որոնք նշանակում են «ցանուած հող, արտ, հունձք, բնակավայր, հալբև-նիք» և ծագում են artōn «արօրով վա-րել» բայից (Pokorny 1, 72)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Շմ. Ողմ. Տփ. արտ, Գոր. Ղրբ. Մկ. Սլմ. Վն. առտ, Ակն. Խրբ. Ռ. Սեբ. արդ, Երև. առդ, Տիգ. mրդ, Ալշ. Մշ. գարդ. Ասլ. արդ, ար*, Հմշ. այդ, Ագլ. օռտ, Զթ. օյդ. որդ, Հճ. օյդ։ Նոր բառեր են արտախլիս, ար-տաչափ, արտատեղ, արտատէր ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არტავარი արտավարի «եօթը փթանոց չափ» (փոխառեալ է հյ. ար-տավար բառից, որ ծագում է արտ և վարել բառերից). քրդ. ard, ārd, erd, hhard «հող, դաշտ, արտ». հմմտ. Ալշ. Մշ. յարդ ձևը՝ ո-ոից ուղղակի քրդ. hhard. (սխալւում է Justi, Dict. Kurde, էջ 5, որ այս բառերը համա-ռում է արաբ. ard, arz ձևից)։
ἁγρός ager որ եւ եբր. արաբ. պ. էռէձ, արզ, այսինքն Երկիր, գետին. հող. անդ, անդաստան. ագարակ.
Վարեցֆին արտս, եւ անկեցին այգիս։ Պահել զոճ արտոյ. (Սղ. ՃԶ. 37։ Ես. ԻԷ. 4։)
Սրբեա՛ զարտն զայն. (Վրք. հց. Ը.) ուր կոչի եւ Անդաստան։
Հասկի արտոց ձերոց. (Ոսկ. յհ. Ա. 1։)
Արտ հնձեալ. իմա՛ ոճ արտոյ հնձեալ. (Նար. ՀԳ։)
ԱՐՏ 2 ԱՐՏ՛.. կամ ԱՐՏԱ՛.. յարտ՛.. յարտա՛.. նարտա՛.. ἑκ ..., ἑξ ... ex Անսովոր նախդիր բացառականի, (ի նմանութենէ Արտոյ՝ որ լինի ի բացի, կամ արմատ ձայնիս Արտաքոյ.) որպէս ի յ. առ ի յ. անսովոր առմամբ. իբր յն. է՛ք, է՛քս. լտ. ե՛քս. պ. ե՛զ. թ. տան, տէն.
Այնոքիկ են, արտ՛ որոց լինելութիւնքն։ Յարտունողաց։ Յարտանուանէ։ Յարտ անորոշելի անուանէ։ Յարտաբայէ։ Նարտաբայէ։ Յարտասայց։ Արտա՛կայց։ Արտա՛ստորագրիցելոց. Այսինքն յորոց յունողաց, յանուանէ, ի բայէ, ի սայց այսինքն յայսցանէ. ի կայից կամ յառաջիկայից, ի ստորագրեցելոց։ Իսկ ի յաջորդ բարդութիւնս կամ ի բաղադրութիւնս է որպէս Բաց, տար, ապ, ի դուրս, արտաքս, յայտ, եւ այլն;
cf. ԱՐՏԱՁԱՅՆԵԼ, cf. ՅԱՐՏՈՒՄԵՔԷ. Իբր Յիմեքէ, յիմեմնէ. cf. ԱՐՏ՛, cf. ԱՐՏԱ՛.
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. Ա. 58։)
wild sheep.
• «վայրի ոչխար». մէկ անգամ ու-նի Վեցօր. թ. էջ 192 «Այծաքաղք և արտիկք բազում անգամ երկուորեակս ծնանին»։ Սրա հետ նոյն է արտի, որ մէկ անգամ գործա-ծուած է Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 30. «Բարձր Հայք. ունի երէս, եղջերու, այծ և ռա-ղըս, առն և արտի, վիթ և կրկիթ և խոզ. և ի հաւուց ճարակաւորս, զորս կաքաւ, զարաւշ, զանիդ և զայլս»։
• ՆՀԲ արտ բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 407 սումեր. rutik «խոյ»։
Արտիկք բազում անգամ երկաւորեակս ծնանին. (Վեցօր. ՟Թ։)
cf. Արփի.
• , ի հլ. «եթեր, օդից այնկողմ մին-չև հրեղէն երկինքն եղած միջոցը» (ըստ հին աստղաբաշխութեան) Հց. աթ. Կիւրղ. Ճա-ռընտ. Տոմար. Նար. կուս. որ և արփի (-ւոյ, եաւ) Փիլ. Նիւս. կազմ. Պիտ. Խոր. գ. 62. արփին Նար. կուս. Գնձ. Սարգ. ա. պ. ժա։ Ածանցման մէջ մտնում են վեց ձևով. 1. արփա-ինչ. արփագեղ Տոմար. արփամերձ Պիտ. արփային Փիլ. Խոր. արփաճաճանչ Զքր. կթ.-2. արփայա-, որից արփայագնաց լի-նել Խոր. գ. 55. -3. արփե-ինչ. արփեգնաց լինել, Փիլ. լիւս. արփենի Յս. որդի. Գնձ. Նար. տաղ.-4. արփիա-ինչ. արփիազարդ Պիտ. արփիակիզն Թէոդոր. խչ. արփիաճեմ Փիլ. լին. բառավերջում արփի-ինչ. գերարփի Շար. Սարգ. Նար. լուսարփի Նար. ևուս. նրա-շարփի Պրոկղ. յայտն.-5. արփն-, որից արինաթևել Ոսկիփ.-6. արփին, ոռեռ եռեք-արփին Մաքս. եօթնարփին Շար.։ Այստեղ է պատկանում նաև արփող «երեկոյեան արևե-լեան ժամը 12, երբ արևը մայր է մտնում»։ Բոլոր այս բառերը յետին են. Ոսկեդարը այս արմատը չի ճանաչում։ Նոր գրական լեզուն գրական բարձր սեռերում միայն գործածում է արփի «արեգակ»։
• ՆՀԲ արև բառից. (այսպէս նաև Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 85), Lagarde, Ur-gesch. 797 օսս. arw «երկինք» բառի հետ։ Մերժում է Հիւբշ. Arm St. էջ 18, որովհետև օսս. arw պատկանում է զնդ. awra «ամպ» բառին։ Tomaschek. Die álten Thraker, II. 52-3 սանս. rupa «գեղեցկութիւն» ևն։ Bugge KZ 32, 66 համեմատում է արև բառի հետ, օրէնք դնելով որ հյ. v ձայնը r-ից յետոյ դառ-նում է փ. ինչ. երևիլ-երփն։ Հիւբշ. 424 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնն էլ։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 159 արփող մեկնում է առ+փող, այսինքն այն ժամը, երբ քաղաքի դռները կող-պում էին փողահարութեամբ։ Schef-telovitz BВ 29, 35 երին բառի հետ հնխ. prepso, յն. πρέπω «երևիմ»։ Pe-dersen. Հալ. դր. լեզ. էջ 34 արփի=լտ. apricus «արևոտ» և կամ հյ. երփն?Peters. son LUA 1916, 33-4 (ըստ Pokorny 2, 499) երփին բառի հետ միասին հա-նում է հնխ. ser, sor «կարմիր» արմա-տից. հմմտ. լեթթ. särts «երեսը կար-միր», լտ. sorbum «սին պտուղը», լիթ. serpes «դեղին ներկ տուող մի խոտ» ևն։
• վրաց. յարաբերութ. էջ 41)։ Չունի Չուբինով։
ԱՐՓ կամ ԱՐՓԱ. cf. ԱՐՓԻ, եւ ի բարդութիւնս։
king;
prince, monarch, potentate, sovereign;
արքայից —, king of kings, emperor;
կեցցէ՛ —, God save the King! long live the King!
• . ե հյ. «թագաւոր» ՍԳր. որից ար-քայագունդ Բուզ. Ագաթ. արքայատուր Ա-գաթ. Կորիւն. օձարքայիկ Կող. 155. արքա-յութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ագաթ. արքայորդի Դ. թագ. ժա. 12. Ոսկ. մ. ա. 6. աւելորդ բար-դութիւն է թագարքայ «թագով պսակուած արքայ», որ թէև գործածուած չէ, բայց նրա-նից է թագարքայածին «թագաւորից ծնուած» (նորագիւտ բառ) Պարակ. շար. էջ 21։ Բառիս բուն պարղական արմատն է արք, որ թէև գրաբարի մէջ առանձին գործածուած չէ, բայց կայ մի խումբ բարդութեանց մէջ. այս-պէս՝ արքունի ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 8. առքունիք ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. արքունուստ, որ և յարքունուստ ՍԳր. Ագաթ. արքունատուր Ագաթ. Կորիւն. արքունական Յկ. բ. 8. Եւս քր. Ագաթ. Կորիւն. Գեղարքունի՝ տեղական յատուկ անուն ևն։ Եթէ գրչի սխալ չեն, հին են նմանապէս՝ արքական «արքայական» Եւս. քր. ա. 232. արքազունք «արքայազունք» Ագաթ. յետին են՝ արքապատկեր Ոսկ. գաղ. արքեան «արօայական» Ճառընտ. արքակո-րոյս Կեչառ. յաղէքս. արքակաղին Գաղիան. արքի, արքին, արքինի, արքենի «լաւ ուրճա-ցած, ազնիւ (բոյս)» Վստկ. 15, 19, 20, 35. արքիանալ, արքինանալ «բոյսի ուռճանալ. ազնուանալ» Վստկ. 23. արքինացնել «ազ-նուառնեւ» Վստկ. 16. հմմտ. արքայենի պը-տուղ «ընտիր պտուղ» Ոսկ. յհ. ա. 45 (այս-պէս ըստ ՆՀԲ. իսկ ըստ տպ. էջ 484 արքենի), արքունի գինի «ընտիր գինի» Ոսկ. մ. բ. 28. (պարսկերէնում ամէն ինչ՝ որ մեծ է, ընտիր և ազնիւ, կոչւում է [arabic word] š̌āh «արքայ». ինչ. šah-anǰīr «ընտիր թուզ», šahi-guharān «ընտիր գոհար», šāhluk «ընտիր սալոր», šāhbāl «մեծ փետուր», šah-ballud «շագա-նակ», šāhbuy «ընտիր անուշահոտութիւն», šahrāh «մեծ փողոց» ևն ևն)։ Նոր բառեր են փոխարքայ, արքայամորի, արքայիկ «ռաւա-ռաեան թագաւոր», արքայավայել, արքայա-ձուկ, արքայախնձոր, արքայադուստր ևն։
• Առաջին անգամ A. Acoluthus, Qbadi-as armenus, Lipsiae 1680, էջ 53 յն. ἀρχή ձևի հետ։ Schröder, Thesaur. էջ 47 յն. ἂρχων «գլխաւոր, մագիստրատ Աթէնքի, Սպարտայի ևն» բառից փո-խառեալ։ Նոյնպէս է նաև Klaproth Asia polygl. էջ 102։ ՆՀԲ լն. ἀρνων αρχή «սկիզբ, գլուխ, ծայր», հյ. առոλ ջին, արգոյ, արշի, արք։ Յունարէնի հետ նոյն է դնում և Windisch. էջ 9։ Յունարէնից փոխառեալ է համարում Müller SWAW 41, 10։ Էմին, Истор. Baрданa էջ 50 և Acоxикa 250 (որից
• Исгорiя Арм. M. Хоренcкaгo 1893, էջ 301) այր և քայ «թազաւոր» բա-ռերից. երկուսն էլ հին պրս. ծաղումից, թա՛ պահուած է մինչև այսօր, «պա՛-րոն» նշանակութեամբ. ուրեմն ար-քայ բուն նշանակում է «այր թագաւոր»։ (Ընդհակառակը քա՛ այսօր իդական է և բնաւ պատուաւօր կոչական չէ)։ Ascoli-Schweizer, ZVS 17, 136 (տե՛ս Lag. Arm. Stud. § 286) զնդ. qhrah, qhrahi ևն «թագաւորական», qharanh «փայլ»։ Ապտուլլահ, Բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, Պօլիս 1872, էջ 48 յն. ἀρχω, խալդ. արքիս. Մորթման ZDMG 26, 537 խալդ. arkizi, 598 arizai, ar-kanini ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 21 կազմուած է համարում զնդ. ār մաս-նիկով (որ գտնում է armaiti բառի մեջ) + քայ արմատով, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] kay=զնդ. kavaya «արքայական»։ Նոյն, Նախալ. 102 թերևս rag արմա-տից, որի հետ հմմտ. յն. *ορεγω «տա-րածել, երկարել», լտ. regere «իշխել», rex «թագաւոր», գոթ. rakjan, reiks, սանս. raǰan «արքայ»։ Ա. Լ. (Արև. մամուլ 1889, 178) սանս. արքայ «փա-ռահեղ, լուսաւոր, ճոխապանծ» բառից։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 81 լիւկ. axati «պետ», յն. ἀρχω և *Ἀγαιοὶ «աքալեզի» անուան հետ. դր հասկանում է «տիրող-ներ»։ Հիւնք. ἀρχων բառից։ Brockel-mann ZDMG 47 հաստատում է, որ բառս չի կարող յունարէնից փոխառեալ լինել, ինչպես ցոյց է տալիս այ վեր-ջավորութիւնը։ Նաղարեթեան, Պատկեր 1893, էջ 91 արեգ բառից, իբր «արե-գական ծնունդ, լուսաւոր»։ Jensen, Hitt. u. Arm. էջ 101 հաթ. arpa, arwā բառերի հետ։ Patrubány SA 1, 211 փոխառեալ է դնում յն. ὰ́ρχός բառից, միայն վերջաւորութիւնը ասորականից առնուած. իսկ ՀԱ 1908, 152 համեմա-տում է ծառայ բառի վերջաւորութեան հետ. Scheftelowitz BВ 29, 68 փոխա-ռեալ է թալմուդ. [hebrew word] rəkha «թագա-ւոր» բառից, որ փոխառեալ է գ երմ.
• *rik հոմանիշից. սրանից է և ֆինն. τև «թագաւորութիւն»։ Pedersen, Հայ. գր. լեղ. 103 արմատը դնում է արք = սանս. fšva «բարձր», իսկ այ վերջտ-ւորութեան հետ հմմտ. ծառ-այ, լօո-այ, փես-այ, հսկ-այ։ Սագրզեան, ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 402, 406 սումեր. ruk «թագաւոր» բառի հեա. Մառ ИАН 1920, 102 մարգ-արէ բառի հևա։ Meillet. REA 1, 12 յն. ἂρχων բառից, որ նախ անցել է արամերէնի, այստեղից պարթևականին և պարթե-վականից էլ հայերէնի։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառեալ է արքայու-թիւն «երկնից արքայութիւն» նշանակու-թեամբ, որ ամէն տեղ կայ զանազան առտա-սանութեամբ. ինչ. Պլ. արքայություն, Ղրբ. որքըվօ՜թուն ևն։ Բնիկ գաւառական է Ակն Խրբ. արքենի «յաղթանդամ» (հմմտ. վերը արքենի Վստկ.)։-Կովկասահայ բարբառնե-րը գիտեն նաև արք «իշխանութիւն» ձևով մի բառ (Տփ. արք, Ղրբ. mրք, Երև. էրք, էլք), որ գործածական է հետևեալ ոճերի մէջ. Ու-րիշի վրայ ի՞նչ էրք ունիս «ինչո՞ւ իշխանու-թիւն ես բանացնում ուրիշի վրայ». էրք բա-նացնել «մէկի վրայ բռնութիւն գործ դնել, իշխանաբար վարուիլ, ճոխանալ», Որքով գալ «իշխանութիւն բանեցնել», Նրա վրայ արք ունէ «գերազանց է, կարող է նրան հրա-մայել, իրաւունք ունի»։ Այս բառը իմ Գաւա-ռական բառարանում, էջ 156ա համարել եմ արքայ բառի արմատը։ Չարաչար սխալ։ Բա-ռըս օտար փոխառութիւն է թուրք-թաթարա-կան լեզուներից. հմմտ. մանչուր. ❇ erki «բռնութիւն, ինքնակամութիւն, ] յան-դուգն համարձակութիւն, անսան [other alphabet] ձա-թիւն, ծնողքի պաշապանութեան վրայ յոյս դնելով՝ տղայոց յանդուգն արարքները» (տե՛ս Зaxаровъ, Ilолныи маньчжурскo-oyccк. cловарь, C. Ieт. 1875, էջ 87բ)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ველაკნური գելաքնուրի «գեղարքունի ձուկը», որ իր անունը Գեղար-քունիքից է առել։
(ի յն. արխօն. առխի. իշխան. պետ. սկիզբն. առեալ ի հյ. Առաջին. նախ. եւ արգոյ. ռմկ. առջի. ուստի եւ արչի, արք) վարի ի մեզ որպէս Թագաւոր. յն. վասիլէ՛ւս βασιλεύς rex.
Նմարփաղայ արքայի սենարայ։ Պատգամ Աստուածոյ է առքեզ ա՛րքայ. եւ այլն։
Յորժամ նստէր նոր արքայ, նոյնժամայն փոխէին զգրամ գտեալ ի գանձս արքունի. (Խոր. ՟Գ. 51։)
Արքայն, եւ պատուաւորք իւր։ Պսակ թագաւորաց, ճոխութիւն արքայից։ Արքայ երկնաւոր. (եւ այլն. Նար.։)
Ի բերանոց մանկանց տղայոց զարքայն երկնից յօգնութիւն կոչէին։ Ուրա՛խ լեր, ահա գայ առ քեզ՝ խոնարհ եւ հեզ արքայ. (Շար.։)
ԱՐՔԱՅ ԱՐՔԱՅԻՑ. Թագաւոր թագաւորաց. շահնշահ. ինքնակալ. իբր սեպհականեալ անուն թագաւորացն պարսից, ասորեստանեայց, եւ այլն։ Տե՛ս ստէպ ի գիրս (Փարպ. եւս եւ Եղիշ. եւ այլն։)
Դու ես ա՛րքայ, արքայից արքայ. (Դան. ՟Բ. 37։)
archimandrite.
• «աբբայ, վանահայր» Վրք. հց. բ. 56. յետին ձևերն են արշիմանտ-րիտ Վրք. հց. Բ. 334, առշիմանդրիտ Օրբ. հկճռ. ժա. էջ 154. շամանդրիդ Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 83, որի դէմ հրտր. Էմինի, էջ 113 ունի արշամանդրիտ։
• = Յն. ἀρχιμανδριτης «վանահայր». կազմը-ւած է ἀρχι-«պետ, գլխավոր»+μάνδrα «փա-րախ» բառերից և բուն նշանակում է «փա-րախապետ»։ Սրանից են փոխառեալ նաև լա archimandrita, իտալ. archimandrita, ֆր-րանս. archimandrite, ռուս. арxимандритъ, վրաց. არხიმანდრიტი արխիմանդրիտի ևն հոմանիշները։-Հիւբշ. 342։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
ԱՐՔԻՆԻ կամ ԱՐՔԻՆ ԱՐՔԻ. Բառ ռմկ. որպէս Արքայենի, արքայական. կամ Յարգի, ազնիւ, ընտիր, լաւ, պատուական։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Թ. ՟Մ՟Խ՟Ե։)
Ուր եւ գտանի բայ ԱՐՔԻԱՆԱԼ կամ ԱՐՔԻՆԱՆԱԼ. այսինքն Ազնուանալ, լաւ լինել. ՟Ի՟Ը. ՟Մ՟Ձ՟Ը։ Եւ ԱՐՔԻԱՑՆԵԼ. այսինքն Ազնուացուցանել. ՟Ժ՟Ը. ՟Ծ՟Բ։
որ եւ ԱՐՇԻՄԱՆՏՐԻՏ. յն. արխիմադրդիս այսինքն փարախապետ. որպէս Վանահայր. աբբայ. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Զ։)
bustard.
• (սեռ.-ի) «մի տեսակ ջրային մեծ թռչուն, outarde» Սմբ. պտմ. 92, Ուռհ. տպ. Եմ. 446, տպ. էջմ. էջ 355. Մագ. թղ. 70. Թովմա վրդ. նկր. Կիլիկ. Տաղ. Բառ. ստ. լեհ. (վերջին վկայութիւնները յիշում է Նո-իայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 108)։
• ՀՀԲ թերևս արտ կամ արօտ բառից2 ՆՀԲ «թերևս ազգ արօր թռչնոյ»։ Falk-Torp, Etymologisk ordliog over det norske og dct danske sprog, Christiania 1903 -6, հտ. 2, էջ 376 (չեմ տեսած) կցել է հսլ. dropy, ռուս. дрофá, дрохва, ուկր. drófa, dróchva, չեխ. dropfa, drofa, սերբ. drōplja, բուլգ. drópla, մբգ. trap, trappe, հոլլ. trapgans, գերմ. lrappe բառերի հետ, որոնք բոլոր նշանակում են «արօս»։ Մերժում է Berneker 227։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ոզմ. Վն. արօս. Սլմ. լmյլmնգ.-արօս «արագիլ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. haros «արօս» (Բիւր. թ. 1898, էջ 627)։
• «չհերկուած հող, կորդ». ունի միայն ԱԲ՝ առանց վկայութեան. որից արօսանալ «կորդանալ, անմշակ մնալով խոպանանալ» Ոսկ. մ. բ. 24, Մանդ. էջ 47։
• ՆՀԲ արուգ «չոր» բառի հետ՛
• ԳՒՌ.-Ալշ. արօս, Բբ. հարօս «ուժեղանա-լու համար 5-6 տարի անմշակ թողուած կորդ արտ», այս իմաստն ունի նաև արօս Ախք. (տե՛ս Ազգ. հանդ. Գ. 372 և Մալխասեան, Հօրոտ-մօրոտ, հտ. Ա. էջ 87)։
Անուն թռչնոյ. (թերեւս ազգ Արօր թռչնոյ)
Ժողովեցան արագիլք, եւ կռունք, եւ արօսք, եւ կռուեցան ընդ միմեանս. (Ուռհ.։ տե՛ս եւ ԱՐՕՍԻ։)
plough;
— առնեմ, to plough.
• «ջրային մի տեսակ թռչուն՝ բադի նման» Մխ. առակ. ճի։։
• ԳՒՌ.-Վն. արօր, Ոզմ. ա՜րօր. նոր բառեր են արօրիկ Վն. ճշնարօր Մշ. «տճկ. անղուտ թոչունը», արօրկերէն Վն. «մի տեսակ ծած-կալեզու»։
ἅροτρον aratrum (լծ. հյ. վար, վարել. յն. լտ. արօդրօն, արադրում.) ռմկ. հարօր. Փայտակերտ գործի վարելոյ զերկիր հանդերձ խոփով եւ մաճով.
Մաճով արօրոյ. (Դտ. Գ. 51.) յն. արջառոց։
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
Արօր կառուցանել։ Բուռն հարեալ զմաճոյ արօրոյն. (Սարգ. յկ. Է. եւ Սարգ. ա. պետ. Է։)
Եւ ոչ արօրկշիռ ինչ գործէ առանց մաճակալի. (Նար. ԷԴ։)
Արասցուք դանակ, կամ արկցուք արօր.( Վեցօր. Թ։)
Ակօս պատառեալ սիրտք մեր արօրով աւետարանին. (Լմբ. սղ.։)
Ըղկորդացեալ երկիր բանական բնութեան արօրով բանի պատառեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Պատառէ զսիրտ մարդկան տրօրիւ չարութեանն. (Երզն. մտթ.։)
Թռչուն մեծ՝ շառագոյն փետրովք, ըստ իմիք նման բադի. ռմկ. եւս արօր, ճշնարօր կամ ճինշարօր.
Արօր եւ կւիւ ի կղզիս հանեն զձագս. (Մխ. առակ. ՃԽԳ։) (թուի որպէս թ. էապան էօրտէկի)
thief, robber, rifler;
assassin, brigand, high-wayman.
• , ի-ա հլ. «յայտնի գող, ճամբի յելուզակ» ՍԳր. որից աւազակել «բռնի յա-փըշտակել» Ա. եզր. դ. 23. Ոսկ. յհ. բ. 14. Եւս. քր. աւազակուտ Եզն. աւազակաբարոյ Կիւրղ. ծն. աւազակապետ Մանդ. Նեղոս. ևն։ Նոր բառեր են՝ աւազակային, աւազակախումբ ևն։
• ՆՀԲ մեկնում է «հէն աւազուտ վայրաց կամ ի վերայ վազող»։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. վազել, վագել, սանս. vah, զնդ. vaz, լտ. veliere ևն բառերի,հետ հնխ. vagh «երթալ» արմատից։ Հիւնք. զո-վող բառից։ Müller WZKM 6, 265 պհլ [hebrew word] ︎ bačak, պրս. ❇ baza «մեդք, յանցանք» բառերից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» րառից։-Մաս ИАН 1913, 330 Ափ-խազ ազգի անունից։
• ԳՒՌ.-Առ. Ախց. Ջղ. Սլմ. ավազակ, Երև. ավա՛ զակ, ավա՛զագ, Խրբ. Մշ. Ննխ. Սեբ. ավազագ, Պլ. միայն գօղ-ավազագ ձևով պա-հուած, Ասլ. ավազայ, Տիգ. mվmqmգ. Հճ. ա-վազօգ, ավազոգ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაზაკი աւազակի «ա-ւազակ», ავაზაკობა ավազակոբա «աւա-զակութիւն», ავაზაკური ավազակուրի «աւազակաբար», საავაზაკო սաավա-զակո «ս ւս զակային», մինզր. ❇აἰაკი ավազակի, ուտ. աբազակ «գող»։
Զօրութիւնք քո իբրեւ զառն աւազակի. իմա՛, հէն ծովու։
Իբր Հէն աւազուտ վայրագ, կան ի վերայ վազօղ. վրացերէն եւս ավազակի. λήστης latro, πειρατής pirata, sive praedo marinus Յելուզակ. յայտնի գող. հուղկահար. կողոպտիչ եւ սպանօղ ուղեւորաց, եւ այլն.
Այրս աւազակաց։ Ածիցես ի վերայ նոցա յանկարծակի աւազակս։ Արք աւազակք հեղուցուն ի քեզ արիւն։ Գողոց, կամ աւազակաց գիշերոյ։ Գող մտցէ առ նա, եւ աւազակ մերկացուսցէ ի ճանապարհս նորա։ Եւ էր բարաբբայն այն աւազակ։ Վիշտս յաւազակաց.եւ այլն։
Ի լեռնախոյզ աւազակաց ի մէջ անցեալ. (Փարպ.։)
Մերկ մարդ յաւազակաց ոչ երկնչի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երանեալ, կամ աջակողմ աւազակին. (Շար.։)
alas ! —ս արկանել, to complain, to lament.
• «վա՞խ, ափսո՜ս» Խոր. Պիտ. Նար. «վայ տալը, ափսոսանք, ողբի ձայն» Ոսկ. յհ. բ. 7. Վրք. հց. Պիտ. «նիհար, վատոյժ» ԱԲ. որից աւաղել «վայ տալ, վա՛խ ասել, ող-բալ» Ոսկ. յհ. ա. 40. Խոր. Նար. աւաղուկ «եղկելի, խեղճ» Մծբ. ժթ. աւաղաբեր «շատ խղճուկ պտուղներ տուող» Մծբ. ժե. աւաղա-բոյս «խղճուկ բուսած» Մծբ. ժթ. աւաղապէս Ոսկ. ծն. բազմաւաղելի Նար. աւաղակոչ Աասն. 56. հին օրինակ է աւեղկել «ափսոսալ, վայ կարդալ», որ մէկ անգամ ունի Բուզ. դ. 3. «Յորժամ զհերսն դեռ վիրային ի նմանէ, առ յոյժ գեղեցկութեանն բաղումք յարտա-ռուս հառան՝ որք լուանն կամ տեսին, ի գեղն աւեղկեալ». (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 315 անյաջողաբար ուղղում է աւերեալ)։-Գրուած է նաև ավախ Վրդ. առ-էջ 21։
• ԳԴ միացնում է պրս. [arabic word] avax «ա-ւաղ» բառի հետ։ Տէրվ. Նախալ. աւաղ և աւետել բառերի մէջ աւ դնում է սանս. av, յն. αῦω «գոչել», լտ. ovo «ծխալ, ուրախութեան աղաղակ բարձրացնել» ձևերի հետ՝ հնխ. av «գոչել, կոչել» ար-մատից։ Bugge, Beitr. 21 արմատը դնում է աւ, կազմուած աղ մասնիկով։ Հիւնք. պրս. avax։ Գազանճեան, Տա-րեց. Պապիկեանի 1905, 125 թրք. vaxl վա՛խ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ 1912, 636 Բուռանդի աւեղկել ձևի հետ համե-մատում է Ակնայ բարբառով աղայուիլ, առայկուիլ «աւաղել», հերքելով Նահա-պետեանի անտեղի սրբագրութիւնը։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] 'avl, [arabic word] 'ival «աւաղել, ողբալ, հառաչել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 300)։
• ՓՈԽ.-Հայերէն բառին շատ նման է հրն-չում պրս. [arabic word] āvāx կամ [arabic word] lavax «ա-ւաղ», որի ծագումը անյայտ է (Horn չի նը-շանակած ոչինչ)։ Հայերէնը չի կարող փո-խառեալ լինել պարսկերէնից, որովհետև այս պարագային պիտի ունենայինք հյ. *աւախ։ Առառաւելն պարսկերէնը կարող է փոխա-ռեալ լինել հայերէնից (հմմտ. աղիւս)։ Եթէ պարսկերէնը փոխառեալ է հայերէնից, փո-խառութիւնը կատարուած է յետին շրջանում, երր արդէն հայերէն ղ ստացել էր արդի հըն-չումը՝ փոխանակ լ-ի։
ὁί heu Վա՛յ. եղո՛ւկ. ո՛հ. վա՛հ, ափսո՛ս. ավա՛խ, ավէ՛խ, օ՛հ, եազը՛գ.
Աւա՛ղ բախտին։ Աւա՛ղ զրկանացս։ Աւա՛ղ թշուառական պատմութեանս. (Խոր ՟Բ. 12։ ՟Գ. 68։)
Վա՛յ եւ աւա՛ղ, զի կորնչի աւադիկ սիրոյս հարազատութիւն. (Պիտ.։)
Աւա՛ղ որդւոյս, աւա՛ղ կենդանութեանս, որ երանեմ վախճանելոյս. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Աւա՛ղ զնոցա այրումն ի միասին հրով։ Աւա՛ղ զվախճանեալսն զհարսն մեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Աւա՛ղ զքեզ ադամ, դու է՞ր խաբեցար. (Գանձ.։)
իբր անուն, կամ ընդ բայի. Եղկութիւն. թշուառութիւն. աւազումն. վա՛յ տալն. ձայն ողբոց. կարեկցութիւն. ափսոսանք.
Աւաղ ընդ աղէտս մահու յարելով։ Աւաղս ինձ աստանօր. (Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Կ՟Ե։)
Աւաղ՝ եղկելի անձին իմոյ՝ կարդայի. (Յհ. կթ.։)
Ոչ փոքր է շահն, յորժամ աւաղ տաս անձին քում. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
Աւաղս արկանէ. (որ եւ ԱՒԱՂԵԼ. Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ գոյր անդ աւաղ բարեկամաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Աւաղս ձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշո՛րս հնչի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
small market town, borough, village.
• , ի-ա հլ. «գիւղաքաղաք, մեծ գիւղ» ՍԳր. Ագաթ. Եղիշ. հների մօտ գործածւում է նաև խառն կերպով «գիւղ կամ քաղաք» նշա-նակութեամբ. աւելի յետոյ է, որ հաստատւում է «գիւղաքաղաք» նշանակութիւնը. հմմա-Աւանն ռիւղաքաղաք ասի. Վրդն. աշխ. այս-պէս նաև արդի գրականում։ Այս արմատից են աւանանալ «շէնանալ» Բուզ. Խոր. Ասող. աւանագեօղ Զենոբ. գիւղաւան «մեծ գիւղ» Աոմատական բառաբան-23 ԱԲ աանաշէն Ճառընտ. շինաւան Պտմ. ա-ղեքս. աւանապետ «գաւառապետ» Կիւրղ. թգ.։ Աւան բառը ուրիշ մի առումով էլ գտնում եմ գործածուած մեր հին մատենագրութեան մէջ, բայց դժուար է ճշտիւ որոշել. ահա թէ ե՛նչպէս է բացատրում Կիւրղ. թգ. այս բառը. «Աւան այն ասի, որ յանդե ոք մասն ի շի-նուած գրաւիցէ» (տե՛ս ՆՀԲ, աւանապետ բա-ռի տակ)։
• = Պհլ. փոխառեալ բառ. կայ հպրս. āva-hana-«գիւղ, աւան», որ է սանս. āvasana «քաղաք» (արմատը՝ vas «բնակիլ». Bar-tholomae 333, արմատի մասին տե՛ս գոյ, Pokorny 1, 306). այս բառը պիտի տար պհլ. *āvahan, որից հյ. *աւահան և հայ-երէնի ձայնական օրէնքներով աւան. հմմտ. փողահար >փողար, ականջահատ>ական-ջատ։-Հիւբշ. 112։
• Brosset JAs. 14(1834), էջ 36ე-4n։ համեմատում է բառս հյ. վանք, սանս. vani և վրաց. վանի բառերի հետ։ ՆՀԲ վան արմատից, որից նաև իջավան, օթեւան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Եւրոպա 1849, էջ 200։ Lagarde, Ges. Abhd. 149 ասոր. [hebrew word] avan, իբր երկուսն էլ van «բնակիլ» արմատից։-Lag. Urgesch. 909 զնդ. aonya «ա-նագ» բառի հետ՝ սրա նշանակութիւնը սխալ հասկանալով։ Haug GGA 1854, 250 զնդ. *avaāhanəm բառի հետ՝ ás «նստիլ» արմատից։ Մորթման ZDMG 31, 421 նոյն ընդ հյ. վան, սանս. vas «րնակիլ», որից āvasana «քաղաք». հպրս. āvahana, շօշական բևեռ. uvanis «քաղաք», գերմ. wohnen «բնակիլ». ասոր. avan (որ փոխառեալ է դնում), խալդ. [other alphabet] . որ կարդում է van կամ avan «քաղաք»։ Հիւնք. յն. αυονή «ցա-մաքութիւն»։ Müller WZKM 8. 183-1 պհլ. μ «պալատ», թալմուդ. [hebrew word] avnā «իջևան», արմատը aw, հմմտ. յն αυλή, լտ. aula «բակ»։ Աւետիսեան ՀԱ 1907, 281 ագանիմ բառի հետ։ Մառ տե՛ս Վան։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. avani «երկիր, հող», քրդ.
• awani «շէնք, շէն տեղ», ասոր. ❇ avvana «բնակարան, իջևան, օթևան»։
• «կողոպտիչ, թալանչի». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Նոր ժող. Ա. 44 (1680 թ. գրուած մի տաղա-րանից). «Ուրուրն ավան էր զինչ զթաթար, Ոչ ոք զմռէր (կարդա՛ չմռէր) ի շէնն երթայր, Առնուր զհաւի ձագն գնայր, Թէ հազար մարդ յետևն գոռայր»։ Սրա հետ նոյն է գալիս իա-ւան «աւերող» Բառ. երեմ. էջ 125, որ պէտք է ըստ այսմ հանել արմատների շարքից։
ἕπαυλις, κώμη, ἑποίκιον, χωρίον villa, caula, vicus, casa Գիւղ մեծ. քաղաք փոքր կամ անպարիսպ. գիւղաքաղաք. քաղաքագիւղ.
Քաղաքք, եւ աւանք նոցա։ Առին զյազէր, եւ զաւանս նորա։ Տունք՝ որ յաւանս իցեն.եւ այլն։
Ի վերայ բերդից եւ աւանաց։ Զմեծն արտաշատ աւանօքն իւրովք։ Զվանն աւանն, եւ զաւանսն իւր. (Եղիշ. եւ այն։)
Աւանն գեղօաքաղաք ասի. (Վրդն. ՟Աշխարհ։) Բայց է՛ զի եւ վարի որպէս գիւղ, եւ քաղաք անխտիր ի սուրբ գիրս եւ յայլ մատեանս։ Ըստ ինքեան՝ ԱՒԱՆ, որ եւ ՎԱՆ, է բնակարան բազմութեան մարդկան. ուստի եւ ԻՋԱՎԱՆ կամ ԻՋԵՎԱՆ, ՕԹԵՒԱՆ։
deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.
• (հնից ունինք ներգ. յաւանոի. սեռ. աւանդոզ, յետնաբար ից, իւք, օք) «պահ տը-րուած բան, փխբ. կտակ, պատուէր, ընծայ» ՍԳր. Ագաթ. «աւանդական սովորութիւն» Տօնակ. Փիլ. Շնորհ. վիպ. և թղթ. «գաղտնիք, խորհուրդ» Վրդն. սղ. որից աւանդել ՍԳր. Ա-գաթ. Եզն. աւանդութիւն ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. աւանդակիր Ագաթ. աւանդապահ Բ. մակ. գ 15. Գ. մակ. զ. 18. Ագաթ. Բուզ. աւանդառու Բուզ. աւանդատուր Բ. մակ. գ. 15. աւանդիք «աւանդութիւն» Շնորհ. բարձր. առաքելա-ւանդ Կանոն. աւանդատուն «եկեղեցու պա-հարան» ԱԲ. աստուածաւանդ Յհ. իմ. Դիոն. Նար. տիրաւանդ Նար. ևն. նոր բառեր են հնաւանդ, նորաւանդ, աւանդաբար, աւան-դավէպ ևն։
• ՆՀԲ «և անդը կարկառեալ, մատու-ցեալ, տե՛ս և գահաւանդ, սարաւանդ, լծ. լտ. ante, իտալ. avanti «յառաջ»։ Windisch. 42, Lag. Urgesch. 108 սանս. avanidhā ձևի հետ, որով հայ բառը բաղկացած է լինում աւա=սանս. aυα և ն=սանս. ni մասնիկներով՝ -դել ար-մատից։ Gosche 69 հայերէնը ռնաւմ է հնագոյն *աւա-դնել ձևից, աւա = սանս. ava մասնիկով և հյ. դնել բա-յով կազմուած, համաձայն յն. παρα-τι-βέναι և սանս. ava-ni-dhā ձևերին։ Haug GGA 1854, 250 աւան բառից։ Müller SWAW 88, 15 a մասնիկով band արմատից. այստեղ է պատևա-նում նաև Avesta իբր «աւանդութիւն». սակայն WZKM 10, 177 պար-աւանդ և ապա-ւանդակ բառերի հետ՝ իրրև
• իրանական փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. [arabic word] avand «անօթ, աման» բառից. հմմտ. հյ. յանօթ առնուլ «փոխ առ-նել» ոճը։ Յ. Վ. Յակոբեան, Բիւզան-դիոն թ. 743 աւանդ «կարասի»=պրս. ավենա, իսկ աւանդ, աւանդել=արաբ. եմանեթ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 220 նոյնացնում է հաւ-ատ, հաւ-ասա ևն բառերի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. bandha «կապ», բաց նաև «աւանդ»։
• «գլխաւոր քաղաք, chef-lieu» նո-ռառիւտ բառ, որ երկու անգամ գտնում եմ գործածուած Շապհ. էջ 67 և 72. «Ունիք զտէ-րութիւնդ Զարևանդ գաւառի և զաւանդ քա-ղաքն Հերայ, զգլուխդ Պարսից». «Բռնու-թեամբ առեր զամենայն կողմանս արևմտից մինչև հասար յաւանդ քաղաքաց ի Պարտաւ»։
• -Պրս. [arabic word] avand «գահ, աթոռ, պաշ-տօն» (թախթ ու մէսնէդ) ըստ Բուրհա՛նի Կատի, Բուրհա՛նի Ջամի (էջ 13) և ֆարհա՛ն-գի Ջիհանգիրի բառարանների։ Չի գտնւում Գէորգ Դպրի բառարանում։ Սրանից է կաղ-մուած Պարսիզ [arabic word] Nihāvand քաղաքի անունը (տե՛ս Blochet, Liste géogr. էջ 2), որ ժողովուրդը սխալ ստուգաբանու-թեամբ մեկնում է «Նոյի գահ» (այս ստուգա-բանութիւնը յիշում է Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. ZՈ1 և մերժելով մեկնում է «մեծ քաղաք»)։ -Աճ.
• Ներսէսովիչ, Բառ. լտ.-հյ. 2576բ ոննի «viculus, աւանգ, փողոցիկ», ուր աւանդ բառը կա՛մ է աւան և կա՛մ աւանդ, որ վերի բառն է։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 182 հանում է պրս. աւա, հյ. ա-ւան բառերից։ Վերի մեկնութիւնը հրա-տարակել եմ նախ իմ Հայ. նոր բառեձ հին մատ. աշխատութեան մէջ, հտ. Բ. էջ 47 և 297։
παραθήκη, παρακαταθήκη , ὐποθήκη depositum (Աւանդ, որպէս թէ՝ Եւ անդր կարկառեալ, մատուցեալ. տե՛ս եւ ԳԱՀԱՒԱՆԴ, ՍԱՐԱՒԱՆԴ եւ այլն. լծ. լտ. անդէ. իտ. աւանդի. յառաջ։) Ինչ մի անցուցեալ առ այլ, կամ տուեալ ի պահեստ, որպէս անդրէն դարձուցանել առ տէրն ողջիկ.
Ստեսցէ յաւանդի։ Չէ՛ նենգեալ ամենեեւին զաւանդ ընկերի իւրոյ։ Զաւանդն՝ զոր աւանդեցաւ նմա։ Աւանդք այրեաց եւ որբոց ի պահ եդեալ։ Տացէ ընկերի իւրում արծաթ կամ այլ ինչ կարասի զիւր յաւանդ։ տ նմա զգիր առնն՝ որում կայր գանձն յաւանդի.եւ այլն։
Ետ ոմն ցոմն յաւանդ զսուսեր. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Եւ առ հոգիս իմ յաւանդին, եւ ի մարմինս իմ տապանին, բարեաց ազդումն ի քէն լիցին. իմա՛, ի ժամ աւանդման, կամ յետ աւանդման հոգւոյս. Յիսուս որդի.։
որպէս Կտակ, եւ որ ինչ փոխանցի իբրու կտակաւ. վասն որոյ ասի եւ զօրինաց, զհրամանաց, զվարդապետութենէ, եւ զամենայն իրաց յանձելոց, որոց վասն յետոյ համար պահանջի հաւատարիմ պահպանութեան.
Աւանդ զանդառնալի բան սովոր եմք կոչել, որպէս զկտակ մեռելոյ. (Տօնակ.։)
Պահեա՛ զաւանդն, խոտորեալ ի պղծոց եւ ի նորաձայն բանից. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 20։)
Ըստ ճշմարտութեան աւանդիցն. (Յճխ. ՟Բ։)
Կնիք աւանդոց անարատ քարոզութեան սրբոյն. (Ագաթ.։)
Սուրբ աւանդ ամուսնութեան. (Պիտ.։)
Աւանդ պատուելի (մեղայն կամ ապաշխարութիւն). (Նար. ՟Ի՟Է։)
Տուրք. ընծայ. նուէր.
Կարօղ է զաւանդն իմ պահել յօրն յայն. այսինքն զնուիրեալ վաստակս իմ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 12։)
Ա՛ռ զաւանդ մաղթանացս։ Աւանդք երախայրեաց։ Աւանդ գովեստի. (Նար. ՟Բ. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ե։)
որպէս Աւանդութիւն. սովորութիւն.
Աւանդ է մեզ այս շաբաթս չուտել միս. (Տօնակ.։)
Յառաջին հասակէդ հաստատեալ քաջ եւ բարի աւանդօք, զորս ծնօղքն՝ միշտ թուելով զտէրունեան օրէնսն՝ պատմէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զոր դարբընաց աւանդ առեալ, նաւասարդոջ ըզսալ հարեալ. (Շ. վիպ.։)
Այսպիսում ծիծաղական աւանդից հաւանել. (Շ. թղթ.։)
Ոչ գրաւոր աւանդիւք, այլ խորհրդոյն կատարմամբ ի Քրիստոս. (Տօնակ.։)
Եւ որպէս Գաղտնիք. խորհուրդ.
termination, completion, consummation, end, term, point, extremity, issue, exit, conclusion;
fall, termination, cadence;
— դնել, to end.
• (սեռ. ի) «վերջ, ծայր» Ոսկ. յհ. ա-22 և մ. բ. 27. Եփր. Փես. 376. որից աւար-տել Խոր. Պիտ. աւարտեղ «եռավանկ բառ՝ վերջի երկու վանկերն երկար» Քեր. թր. և Երզն. աւարտակէտ «վերջակէտ» Մագ. ա-ւարտուն «կատարեալ» Անյ. վերլծ. արիստ. աւարտահասակ «կատարեալ հասակով» Յհ. կթ. անաւարտ Արիստ. աշխ. Նար. խչ. նրբաւարտ Ոսկ. Փիլիպ. է. բացաւարտել «ա-սածր նորից կրկնել» Մաքս. եկեղ. (տե՛ս նաև վաւարտ բառի տակ)։ Նոր բառեր են աւար-տաճառ, ուսումնաւարտ, շրջանաւարտ, թե-մականաւարտ, ճեմարանաւարտ ևն։
• = Պհլ. *āvart հոմանիշ ձևից, որ կորած է. կայ միայն մանիք. [hebrew word] anavard «ան-վերջ, անվախճան, յաւիտեան» նորագիւա ձևը (տե՛ս Salemann, Manichäische Stu-dien ЗAH 8, 54)։
• ՆՀԲ լծ. հյ. վերջ։ Տէրվ. Altarm. 24, Նախալ. 107 վերջ, վաղջան, աւարտ բառերին միացնում է սանս. varǰ «վե-բածել», apa-varǰ «վերջացնել», vart դառնալ, անցնիլ», լատ. vertere «սաս-նալ»։ Հիւնք. սաղաւարտ բառից։ Bug-ge IF 1, 454 աւարտ դնելով *անարտ նախաձևից՝ համեմատում է յն. ἀνῦω
• «վերջացնել», սանս. sanoti բառերի հևա. հաւերէնի մէջ արտ մասնիկ է. հմմտ. պարարտ<պարար։ Գազանճեան. Արև. մամուլ 1902, 74 ա յաւելուածով վերջ բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Salemann՝ անդ։ Պատահական նը-մանութիւն ունի սանս. avarati «ա-ւարտ», վերջ»։
τέλος finis, terminus, κορωνίς summitas լծ. եւ նոյն ընդ Վերջ. վախճան. ծայր. կատարած, յանգ, եւ կատար իբր պսակ, գլխաւորումն. բովանդակութիւն.
Լինի սրով գլուխն հատեալ, եւ յոլովից տանջանացն զայն ի վերայ գնէ աւարտ. (Ածաբ. ի կիպր.։)
Եթէ զաւարտին քարն ոչ գնիցեմք, որ է կապ ամենայն շինուածոյն, կործանի բովանդակ շինուածն. (Եփր. աւետար.։)
Գլուխ եւ աւարտ մարտիրոսաց. (Շար.։)
Զաւարտն ամենայն առաքինութեան զանոխակալութեան ջանս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։ եւ մ. ՟Բ. 27։)
Զառաքինութիւնս ի մի վայր ժողովեալ պօղոս՝ զսէրն աւարտ արար ամենայնի. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Դնէ զՔրիստոսի գալստեանն օրէնս աւարտ աստուածագիտութեանն. (Արշ. ՟Լ՟Գ։)
Աւարտ՝ կատարման իրաց սովոր եմք կոչել։ Ի նոյն բերէ եւ քարոզն զաւարտն։ Ապա աւարտ զայն դնէ՝ զօրհնելն զնա ամենայնիւ. (Խոսր. պտրգ. եւ ժմ։)
Զմերայինն լուսաւորչի զաւարտ համառօտ հաւատոյ հաստատութեան յանձինս մեր հաստատեսցուք. (Լմբ. հանգ.։)
Վայելչութեանն աւարտ։ Աւարտ վերջին չարեացն։ Բոլորումն (չարեաց) զայս դնելով աւարտ. (Պիտ.։)
Յերկրիս հարոց ի չորրորդ բաժինս, եւ յերրորդ հայոց աւարտին. (Զենոբ.։)
cf. Աւետիք.
• (գրուած նաև աւէտ) «ուրախ լուր» Գնձ. «բարև, ողջոյն 2» Ճառընտ. որից ա-ւետել «ուրախ լուր տալ» Մծբ. աւետիք (ռմկ. աւետիս) «ուրախ լուր. 2. պարգևի խոստում» ՍԳր. աւետչեայ «աւետիս բերողին տրուաձ պարգևը» Բ. թագ. գ. 10. աւետագիր Կորիւն, աւետաւոր ՍԳր. Եւս. քր. աւետապարգև Ա-գաթ. աւետարան ՍԳր. Ագաթ. աւետարանել ՍԳր. Կոչ. Ագաթ. աւետարանիչ ՍԳր. Եփր. Եփես. Բուզ. աւետարանագիր Ոսկ. մ. ա. 1, 16. Եփր. ծն. Ագաթ. նախաւետեալք «նրանք, որոնց աւետուեցաւ նախ Աւետարանը» (նո-րագիւտ բառ) Պարական. շար. էջ 31. հոլո-վեալ ձևից՝ աւետեացաբեր Ագաթ. § 642 տաղաչափութեան համար յարմարեցրած ձև է րաւետումն (իբր հրաւետումն) «կրակով աւետում» (նորագիւտ բառ) Պարական. շար. էջ 16 (րաւետմամբ հրեշտակն աւետէր, ասէ, հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ)։
• ՆՀԲ (աւետիք բառի տակ) լծ. պրս. [arabic word] nuvīd «նոր լուր», արաբ. hava-dīs «աւետիս», լտ. ave, avete «ողջ կամ ուրախ լեր, լերուք»։ Justi, Zendsp. 276 զնդ. vid «գիտենալ», պրս. nuvīd «աւետիք» ևն։ Այտրնեան, Քնն. քերակ. 269 բոլորովին չունի կապ տճկ. հավա-տիս հոմանիշի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 108 vid «գիտենալ» արմատից, իսկ էջ 66 av «գոչել» արմատից, իբր յն. αύω, լտ. avare, սանս. av, հյ. աւաղ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 518 լտ. votum «ուխտ», և խալդ. vadini «աւետիք»։ Kαρολίδης, Γιωσσ. συγϰρ. էջ 66 յն. ἀείδω «երգել», ἄ.δή «աղմուկ», ὸδω «փառաբանել», սանս. vadami «ասել, խոսել» բառերի հետ. Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. vid «գի-տենալ», āvaēδaya «յայտարարել» և կամ Avesta բառից։ Müller WZKM 10, 279 գիտեմ բայի անցողականն է համարում, իսկ էջ 355 զնդ. awaēδa-awaēδavēmi ձևերի հետ է համեմա-աում։ Հիւնք. հնդկական Վեդայից հա-
• Կում է Աւետարան։ Partubány SA 1, 211 իրանեան փոխառաթիւն է համա-րում. հմմտ, ղնդ. nivaeδayemi, պրս. nuvēd «աւետիս» ձևերը. իսկ SA 2, 224 համեմատում է լն. αυδή «ձայն», սանս. vádati «խօսի» բառերի հետ։ Այս վերջին համեմատութիւնը ունի նաև Գեանջեցեան ZAPh 1, 49։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ ծան. 100 Աւետարան համեմատում է հաւատ և Avesta բա-ռևսև հետ։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հպրս. *ä-vaid-ya «ծանուցում» բառից, որ տուած պիտի լինի նաի *աւերիք, յետոյ դարձած աւետիք։ Ny-berg, Hilfsbuch 2, 2 իրան. *awyati-*awvata-ձևից, որ կազմուած է awi-մասնիկով yata-«յիշողութիւն, յիշա-տակ» բառից. հմմտ. զնդ. yatā-«մէկի համար նշանակոած բաժինը», yata-«յիշողութիւն», պհլ. awyāt, պազ. ayaδ, պրս. [arabic word] уad «յիշողութիւն, յի-շատակ»։ Երկու մեկնոթիւններն էլ անընդունելի՝ առաջինը ձայնական, երկ-րորդը նշանակութեան տարբերութեան պատձառով։
• ԳՒՌ.-իրր երօնական բառ պահուած են միայն աւետարան և աւետիս ձևերը. այսպես են՝ Ախց. Երև. Կր. ավէտարան, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ավէդարան, Խրբ. ավէդարան, ավիդ-րան, Ջղ. ավիտարան, Տփ. ավիտարան, ա-վէտրան, Ակն. ավիդարան, Շմ. ավատարան, Ալշ. Մշ. Սլմ. Վն. ավէդրան, Ողմ. ավդրան. Մրղ. ավըտիրան, Տիգ. mվդըրmն, Գոր. ըվիտա՛րան, Ղրբ. ըվըտm՛րան, Ագլ. ըվը-տmրmն, Ջղ. (Փէրիա գաւառի Ազնաւուլ ռեւ-ղը) էվէտարան, Մկ. էվէտրան, Զթ. ավիդ-րօն, Հճ. ավիդայօն։-Իսկ աւետիս բառը իր նշանակութիւնը փոխելով՝ եղել է Երև. Նբ. «Ծննդեան գիշերը տնից-տուն ման գալով Խորհուրդ Մեծ երգել և տօնը շնորհաւորել», Սվ. «նոր տարի, կաղանդ», Ախց. «երկար կոլոնաձև թուղթ՝ վրան սրբանկարներով և շարականներով՝ որ նոր տարուն են պատ-րաստում և տնէ տուն վաճառում»։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. avidos, որ ըստ Kαρολίδης, Γλωσσ. σνγϰρ. էջ 66 գործածա-կան է միայն Avidós Kalendós երգի մէջ, որ երգում են Ամանորի երեկոյին (կաղան-դին)։-Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ մտած է աւետարանիչ ձեւր՝ Բ. տիմ. դ. 5. Ամէլէ աւետարանիչէ իճրա պըքm (Զգռոծ։ աւետարանչի գործեա՛)։ Ուտ. avetaran «աւետարան»։
Արմատ կամ համառօտութիւն Աւետիք բառին՝ նոյն ընդ նմա, կամ որպէս ողջոյն աւետաւոր. (լծ. լտ. ավէ, ավէթէ. ողջ լեր. ո՛ղջ լերուք, ուրա՛խ լեր, լերուք)
Պատգամաւորս եւ բարեխօս ունել զսուրբս, որ հանդիպեցուցանեն յաւետ Քրիստոսի. (Ճ. ՟Թ.։ Կայ եւ ի Գանձարանի, ուր գրի ԱՒԷՏ։)
ԱՒԵՏ որպէս Աւետիք.
Աբրամին աւէտ՝ սահակաւ տըւեալ ի քէն կատարումն. (Շ. տաղ.։)
lymph, humour, fluid substance, serosity, liquid.
• «մի բանից վազած հիւթը (ինչաես ծառի խէժ, տունկի հոյզ, մեռելի շարաւ, թա-րախ ևն)» Եւս. պտմ. 160. յետնաբար նաև Յհ. կթ. 301. Կանոն. Օրբ. Տօնակ. գրուած նաև աւիշկ Ոսկ. ա. տիմ. 112. աւիշտ Մամ. բըր. բ. տպ. էջ 54 աւիշք և աւիժք. նոր բառ է աւշային (օր. աւշային կազմութիւն)։
• ՆՀԲ թուի հանել վիժել բայից։-Հիւնք. օշարակ բառի հետ՝ պրս. էֆշիւրէ, էֆ-շար։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 92 պրս. [arabic word] afšak «ցօղ գիշերոյ»։
ԱՒԻՇ կամ ԱՒԻՇԿ, կամ ԱՒԻՇՏ, ԱՒԻՇՔ, կամ ԱՒԻԺՔ. ἱχώρ flumor serosus, cruor, sanies Հիւթ վիժելի ի կենդանի կամ ի մեռեալ մարմնոց եւ ի տնկոց. հոյզն պարարտ կամ իւղային անուշահոտ. եւ Շարաւ.
Աւիշն խաղայր ելանէր ի մարմնոց անտի. (Աւս. պտմ։)
Ի պատուական մարմնոյն աւիշքն որ անտի կաթեալ իջեալ էր, բազում բժշկութիւնս կատարէր. (Յհ. կթ.։)
Չորքեօթն յաւելուն աւիշքն ի բնութիւնն ըստ լուսնականին, որպէս սովորեալ է բնութիւն մարմնոյ ընդ նմա աճել, եւ ընդ նմին նուազանալ. (Կանոն.։)
Երրն ի շարաւ եւ յաւիշկ զլուծումնն յայտ առնէ. (Գէ. ես.։)
Փոխան բուրմանցըն նարդոսին՝ աղբք եւ աւիժք ի քեզ կուտին. (Ուռպ. ողբ.։)
Զհողեղէն մասն ի հող դարձեալ, եւ զջուրն ի յաւիշտ, եւ հուրն ի հրանիւթն, եւ զօգ ի յօդն ցնդեալ. (Տօնակ.։)
ԱՒԻՇՔ. որպէս Աւիշկք չարահոտք. աղտեղութիւն.
Փոխան բուրմանցն նարդոսին՝ աղբք եւ աւիշք ի քեզ կուտին. (Ուռպ. ողբ.։)
fury, transport, enthusiasm.
• Ն. Անդրիկեան, Բազմ. 1907, 16 կելտ. awen «ողի՞» բառի հետ, որիղ նաև սօ-սաւիւն։
(յորմէ Սօսաւիւն) οἷστρος oestrus, furor Ազդումն ներքին. շարժումն ըղձից. վարումն. բրումն մոլեգին. մոլեգնութիւն. դըրդում.
Եւ միայն ի լսելն զամենայն աւին հեշտութեան առնել ի պակշոտեալսն։ Որ ի հեշտութեանցն աւիւն զամենայն զհանգիստն ամենեւին ի բաց վարէ. (Բրս. արբ. եւ Բրս. մկրտ.։)
Աւիւն մոլեգնութեան (յն. մի բառ), որ ըմբռնէ զոք, անհնար է կատարած առնուլ ի ձեռն միոյ ուրուք բաղձութեանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.)
Աւիւն, վարար. (ի Հին բռ.) իմա՛ ցանկութիւն։
cf. Օշակ.
• «մի տեսակ խէժ, gummi ammo-niacum. 2. կանաչագոյն մի հանք է. բորաև կամ անուշադր» Գաղիան. Հին բռ. (գրուած նաև օշակ, աւշախ, օշ, վաշախ, վաշաղ, վար-շամակ)։
• [arabic word] ︎ uša, ասոր. [syriac word] ︎ avšaq «անուշադ-րի խէժ. այս ձևերից ծագում են հյ. աւշան. օշակ, օշ, աւշախ.-ասւում է նաև արաբ. [arabic word] vašaq, պրս. [arabic word] vaša, որոնցից ծագում են վաշախ, վաշաղ. Կամուսի արա-բերէն հոյակապ բառարանը (թրք. թրգմ. Ա. էջ 373) բառս համարում է բուն պարսկերէն, յետոյ արաբացեալ և նոյնից է համարում թրք. [arabic word] čadər ušaγə կոչուած խէժը, որ է ըստ Будaговъ 1, 137 «əum-mi ammoniacum»։-Հիւբշ. 262։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag. Ges. Abhd. 11 և Arm. Stud. § 298։ ՀԲուս. § 3252 արմատը կարծում է օշ։
ԱՒՇԱԿ կամ ՕՇԱԿ. արաբ. աւշախ, օշախ. պ. վաշա, վաշախ. ἁμμωνιακόν ammoniacum Աւիշկ կամ խէժ տնկոյ նարդէս կոչեցելոյ ի լիբիա նման կնդրկի, անուշահոտ եւ դառնահամ լտ. սալ ամմօնիագում, եւ նիշադիր, աշք։ (Գաղիան.։ Հին բռ.։)
ԱՒՇԱԿ ասի եւ Կանաչագոյն հանք իբրեւ բորակ եւ անուշադր. յն. χρυσικόλλα Այսինքն ոսկեսինձ. որոյ ազնուագոյն տեսակն լինի ի հայս, ի մակենդոնիա, ի կիպրոս, եւ այլն։
old woman.
• «պառաւ կին» Փիլ. շն. 272, որ և գրուած օսարդ Ոսկիփ. սրանից է աւսար-դական «երիտասարդական, չափահաս» Նոր վկ. էջ 47 (ԺԲ դարից)։
• -Ենթադրում է հպրս. *awisardā=պհլ, *afsard «տարիքոտ, ծեր» բառը, որ ևառմա-ած է հպրս. awi-(abiy-) = զնդ. aiwi-=պհլ, պրս. af, aw մասնիկով հպրս. *sarda=զնդ. sarəδa-=պրս. ︎ sal «տարի» բառից։ Այս բառից են կազմուած նաև երիտասարդ և նաւասարդ բառերը, որոնք տե՛ս։ -Հիւբշ. 112։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ La-garde, Ges. Abhd. 274, Baktr. Lex. 5՝ դնելով իբր=զնդ. *aiwisarəδa։ Տէրվ. Altarm. էջ 46, ծան. 2 աւ դնում է փխ. յաւ, որից յաւետ. իսկ սարդ = զնդ. sarəδa։ Նոյն, Մասիս, 1881 մայիս 8 և Նախ. 70 մեկնում է միայն սարդ = զնդ. sarəδa։ Հիւնք. սարդ միջատի անունից։
ԱՒՍԱՐԴ կամ ՕՍԱՐԴ. πρεσβυτέρα, πρεσβύτις vetula, anus, maxima natu Պառաւ. կին աւագ կամ երիցագոյն հասակաւ.
Եւ ոչ զաղջկունս միայն, այլեւ զաւսարդս, այլեւ զզուգահասակս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Օր;
bile;
dysentery.
• «սիւք, հեզաշունչ քամի». ունին ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ՝ առանց վկայութեան։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
• , ո հլ. «մաղձ». ունի միայն ԱԲ. երեք անգամ գտնում եմ գործածուած Ոսկ. եփես. 8Ո8 և Ոսկ. ա. տիմ. 112. Ի չարաչար ինչ մա-ղասոյ կամ ի յաճախութենէ աւրոյ և մաղձոյ լինին... յորժամ աւրն մածէալ ի մի վայր ժողովիցի. Անդ, խօղ, անդ աւր, անդ շմալ, անդ հեծել, անդ փսխել և զգայռել։
Իբր յն. ա՛ւրա αὕρα, aura. cf. ՕԴ, եւ cf. ՍՒԻՔ։ Իսկ ԱՒՈՒՐ, աւուրք. cf. Օր.
shore, bank, brink, coast;
steep bank, bold shore.
• (ն հլ. -ին, -ամբ, -ունք, -անց, յետ-նաբար նաև սեռ. ափան) «որևէ տեղի կամ բանի ծայր, եզր (ինչ. ձորի, գուբի, ջրհորի, քաղաքի, գերեզմանի ևն)» Եզեկ. լթ. 11, Ճառընտ. Յհ. կթ. յատկապէս «ջրի եզերք» ՍԳր. որից ափնածիր «ափերով պատած» Ագաթ. գետափն Գծ. ժզ. 13. ծովափնեայ Ես. ժթ. 5. քարափն Լծ. փիլ. դարափն Վրդն. առ.։
• ՆՀԲ «տեռի շօշափող», ուրեմն և ափ բառից։ Հիւնք. յն. ἄφή «շօշափելիք, մերձեցումն» և հայ. ափ բառերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Ափիս «աստուած երկրի». Bugge KZ 32, 74 համարելով հնագոյն *աղփ ձևից, կցում է յն. *'Aλβια, Aλπια, Aλπεις, լա-Alpes, իռլ. Alba, Alpa յատուկ անուն-ների հետ։ Patrubány SA 2, 300 սանս. ap-«ջուր», պրուս. ape «գետ» բառերին ցեղակից է դնում։ Պատահական նմանա-թիւն ունին ասուր. hāpu «եզերք», եբր. [hebrew word] hōf «եզերք», արաբ. [arabic word] harfa «եզր, ծայր», կաբարդին. *ufe «եզերք»։
• ԳՒՌ.-Տփ. ափ «ջրի եզերք», բայց նաև ափն «մի բանի եզերքը» (ինչ. տախտի ափնումը, շորի ափները). Վն. mփ, Ալշ. յափ. Ոզմ. հափ «ջրի ափ». այստեղ է պատկա-նում նաև ափնի, ափնիք Վն. «այգիների մէջ չորս պատերի տակի մասերը»։ Նոր բառեր են առափ, առափունք, առափտել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. քարափի ևն տե՛ս Քար բառի տակ։
(որպէս տեղիշօշափօղ) πέρας ora Եզր ջրոց. ցամաքն յեզր ջուրց. գետափն. ծովափն. գետեզր. ծովեզր.
Առ ափն ծովու։ Յափն կոյս ծովուն։ Առ ափն կամ առ ափին գետոյն։ Հանգեան առ ափամբն (դկղաթայ)։ Առ գետովն ելցէ զափամբքն յայսկոյս յայկոյս ամենայն ծառ ուտելի։ Առ ափն յորդանանո ձուլեաաց.եւ այլն։
Ի յափունս ջրոյն համահաւաքեալք. (Նար. ՟Զ։)
Ամենայն տեղի՝ յորում իցէ հազար ափն այգոյ. (Եփր. համաբ.)
περιστόμιον orificium Եզր ո՛ր եւ է տեղեաց եւ իրաց. ծագ. ծայր. ծնօտ շուրթն. բերան.
Գերեզման շինեսցեն շուրջ զափամբք ձորոյն. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 11։)
Հասանեն յափն ձորոյն. (Յհ. կթ.։)
Նստէր առ ափն ջրհորոյ ինչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի յափն խաւարային գբոյ. (անդ. ՟Գ։)
Առ ափնքարանձաւին։ Առ ափն գերապանծ քաղաքին կոստանդինուպօլսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ծառայեցիր մարմնոյ գերիդ, մինչեւ ի յափըն տապանիդ. (Շ. այբուբ. ՟Ա։)
Յափն մահու ժամանաել։ Մինչեւ ցափն կառուցման լրուե անդամոցս (ցգլուխն)։ Որպէս կառուցումն ափան անդամոց՝ գլխոյ գագաթան. (Նար. ՟Ժ. ՟Ձ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
Հասեալք ի յափն մոլորոթեան. (Մագ. ՟Ա։)
glean.
• «հունձքից յետոյ մնացած թափթը-փուք հասկեր» Եփր. ղևտ. էջ 225 (սեռ. ափ-նեաց). համաբ. 167. Երզն. մտթ. 451. «խա-ղողի որթ». այս վերջին իմաստը գտնում եմ Եփր. աւետ. 289 «Ասէ Եսայի. եղիցի յա-ւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգւոյ՝ հազար հազար չափով, խոպանասցի և ի փուշ դարձ-ցի»։ ՆՀԲ այստեղ էլ բառս հասկանում է նախորդ իմաստով, բայց այս իմաստը յար-մար չէ տեղին։ Եսայեայ ակնարկուած հա-տուածն է՝ «Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ ա-մենայն տեղի՝ ուր իցէ հազար որթ հազար կշռոյ սկեղ խոպանասցի և ի փուշ դարձ. ցի». Ես. է. 23, որով ափն կամ ափնի բառի համապատասխանը լինում է «որթ»։
• ՆՀԲ ափն (յափունս անդոց անկեալ իրք) կամ ափ (հասկք մնացեալք ա-փով ժողովելիք) բառից։
ԱՓՆԻ կամ ԱՓՆԻՔ. Յափունս անդոց անկեալ իրք, կամ հասկք մնացեալք ափով ժողովելիք յաղքատաց. նշխարք. ընկած մնացած բան, թափթփուք.
Ասէ եսայի. եղիցի յաւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգոյ՝ հազար հազար հազար չափով, խոպանասցի եւ ի փուշ դարձցի. (Եփր. աւետար.։)
Գրեալ է յօրէնսն, թէ յորժամ հնձեսցես զհունձս, թո՛ղ զափնիս (կամ զափնիսն) աղքատաց. (Եփր. համաբ.։ եւ Երզն. մտթ.։)
cf. Ափսեայ.
• «մետաղեայ սկաւառակ» Թուոց դ. 7, Ա. եզր. բ. 13, որ և ափսեայ Դ. թագ. իե. 15. նոր գրականում ընդունուած է միայն ափսէ ձևով, որ արևելեան բարբառով նշա-նակում է «կերակրի պնակ», իսկ արևմտեան բարբառով «մետաղէ տափակ ու լայն ա-ման, թէփսի»։
• = Յն. ἀώίς, որ ծագում է ἀπτω «կցել, կապել» բայից և նշանակում է բուն «կապ». երկրորդաբար «ամէն կոր կամ բոլորակաձև բան. ինչպէս՝ անիւ, դուրգն, կամար, երկ-նակամար, ծիածան, շրջանակ, արևի սկա-ւառակ» և վերջապէս «սկաւառակ», որից փոխառեալ է և լտ. absis (apsis, hapsis) «կլոր ու խոր պնակ, սկաւառակ»։-Հիւբշ. 342,
• Ուղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բա-ցատր. չփ. և կշռ. էջ 58։ ՆՀԲ աւելաց-նում է նաև լծ. պրս. թէփսի։ Յակո-բեան, Բիւզանդիոն թ. 743 եբր. սաֆ, -ասոր. սաֆա «կոնք, տաշտ» բառերի հէլր։
• ՓՈԽ.-Հայերէնի միջոցով են փոխառեալ աբազա aps, շափսըխ. aps «փայտէ պնակ»։
ԱՓՍԵԱՅ մանաւանդ ԱՓՍԷ. լծ. պչ թէփսի, թէփշի. յն. լտ. ափսի՛ս, ա՛փսիս. φιάλη, ἅψις phiala, patena, apsis Տաշտ. եւ սկաւառակ. պնակ. դաշխուրան. ըստ Հին բռ. փարչ. իմա՛ որպէս ռմկ. թաս, քէասէ, թապագ, լէնկէռ, սահան
Զափսայսն (կամ զափսէսն) զարծաթիս եւ զոսկիս։ Ափսէք ոսկիք, եւ արծաթիք։ Զափսէսն եւ զտուփս. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 15։ ՟Ա. Եզր. ՟Բ. 13։ Թուոց. ՟Դ. 7։)
leg
• , ի հլ. «ոտք» Փիլ. բագ. էջ Տաթև. ամ. 276. որից աք ածել «ոտքով զարնել» Շնորհ. մտթ. առ լեհ. աքացի (հմմտ. բոնցի, ափ-ցի, ձերբացի, ձեռամբացի) «ոտքով» Ոսկ մ. բ. 10. աքացել «ոտքով զարնել» Գծ. ից. 17. Ոսկ. ես. յհ. ա. I. աքացելի «աքացող» Ոսկ. ես. աքեացք «ոտքը սրունքով միա-սին» Ամովս. գ. 12. աքացիք «աքացող» Ոսկ. ես. աքազանի «ոտքեր» Փիլ. լին. ա-քառոտել Փարպ. կամ աքցոտել Ոսկ. յհ. ա-3. Փարպ. աքսոտել Ոսկ. մ. ա. 18. յհ. ա. 3 (էջ 59) և բ. 16. աքսոտիլ Եփր. զղջ. աքսել «կից զարնել» Գնձ. բարձրաքեաց «բարձը ստքերով» Վեցօր. 193. աքհան «աքացի զար-նող, կիցնկեց» Մխ. դտ. 418. շնակաքի «շան պէս ոտքեր ունեցող» Պտմ. աղէոս քառաքեաց «չորքոտանի» Փիլ. էջ 174. Պի-տառ. Վրդն. ծն. Երզն. լս. (Ներբ. յորդ. 36). Ոսկիփ. աքռմէջ կամ աքմէջ «ցայլք» միջին հայերէն բառ (Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 463 բ)։-Այստեղ է պատկանում նաև առաքեր «ուղարկել» բառը, որ տե՛ս առանձին։
• = Թւում է թէ կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. խինն. ank՝ և արչ. ak «ոտք»։
• ՆՀԲ նոյն է դնում տճկ. [arabic word] ayaq «ոտք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. էջ 314 զնդ. haxa և պհլ. hax «գարշա-պար»։ Տէրվ. Altarm. 73 սանս. ahka «սիրտ, կուրծք ևն», anē «ծռել», զնդ. aka, յն. ὄγϰος, լտ. uncus «կեռ» բառե-րին իբր ցեղակից։ Հիւնք. յն. λάς «գար-շապար», λαϰτίζω «աքացել»։ Սարգը-սեան. Բիւրակն 1898, էջ 483 ոտո ռա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 330 համառօտուած թրք. ayaq բառիո։
• ԳՒՌ.-Ախց. աք «ոտք, քայլ», աքվի «եր-կու ոտքերը» (կազմուած է յոգնակերտ -ուի մասնիկով. ինչպէս են աչուի, մատուըներ, ծնկվըներ ևն). Հմշ. ագ «ոտք» (օր. աքդ քաշէ՛ «ոտքդ քաշէ՛»), աքվի «եզան ետևի երկու ոտքերը», Ակն. ագ՝ «ոտք», որ պա-հուած է միայն ագ'ինը տակն առնել «ոտքի տակն առնել, ծեծել, տփել» դարձուածի մէջ. Հւր. հաք «ոտք» (շատ սովորական գործատ-ծութեամբ), որից բարդութեամբ հաքըբէբիգ «ոտաբոպիկ»։-Աքացի բառը պահուած է Մշ. ակցի, Ագլ. Գոր. Երև. Ղրբ. քա՛ցի, Ոզմ. թացէ, ացկէ, Տփ. քացի, ածկի, Շտ. ասկի. Մկ. ակ'ուց ձևերով։ Նոր բառեր են քացա-հաւրել, աքզատրաք։
σκέλος crus, pes, suffragum, totum a femore ad pedem (նոյն ընդ տճկ. այագ) Ոտք սրունիւք հանդերձ. թարգմանի եւ ոտք, աքեացք, բարձք. ազդր. սրունք. կարթք. տոտիկ.
Որպէս թաթք առ ի գնալ եւ յընթանալ, եւ այլքն որ ինչ միանգամ ի ձեռն աքից գործին. (Փիլ. բագն.)