narrator, fabulist;
mythologist;
romancer;
quack, story-teller.
μυθολόγος կամ μυθολόγουν, fabulator. Որ խօսի կամ գրէ զառասպել, . առասպելախօս.
Դայեակ եղեւ կրետացւոյն այնմ, եւ առասպելաբանի. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ ելցուք զհետ առասպելաբանիցն՝ ընդ անկոխն գնալով ճանապարհ. (Արծր. ՟Գ. 6։)
Ուստի՞ քեզ այդ, եւ կամ յորո՞ց աւանդողաց, եւ կամ յառասպելաբանաց. (Առ որս. ՟Զ։)
Այսոցիկ՝ որ առասպելաբանացն եւ այնոցիկ՝ որ եւ այլն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Եւ իբր Առասպելաբանական, առասպելական.
Առասպելաբան բաղբանջանք, կամ ուսումն, կամ գիտութիւն. (Անան. եկեղ.։ Արծր. ՟Գ. 5։ Ճ. ՟Ա.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
to tell tales, to talk nonsense.
μυθολογέω. fabulor. Առասպելս որպիսի եւ իցէ խօսել, գրել, յօդել, նուագել.
Զմտաւ ածել զոր ինչ ոչն է, եւ ստեղծուլ, եւ առասպելաբանել. (Աթ. ՟Բ։)
Որ յաղագս մարմնափոխութեանն նոցա առասպելաբանեն. (Նիւս. կազմ. լ։)
Որպէս չար փիլիսոփայքն առասպելաբանեցին. (Շիր.։)
Զայս տեղի առասպելաբանելով վիպասանքն։ Զսմանէ երգիչքն գողթան առասպելաբանեն. (Խոր. ՟Բ. 47. 58։)
Որք առասպելաբանեն, ասեն՝ թէ պռիմիթեւս գողացաւ երբեմն յաստուածոցն հուր, եւ շնորհեաց մարդկան. որ է այլաբանութիւն. (Սահմ. ՟Բ։)
Եղեւ սով. վասն որոյ առասպելաբանիւր յոմանց, թէ ես կորեակ ծածկեալ կայի ... եւ զանց առնէին զինեւ բազմութիւնք գնողաց, եւ ոչ գտանէին զիս. (Մովս. կաղնկտ.։)
tale, fable, story;
tales, idle talk;
quackery, romancing;
mythology.
Եթէ հաւատալ արժան է առասպելաբանութեանդ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի հետ անցանելով առասպելաբանութեանցն. (Պիտ.։)
Որպէս եւ հեթանոսաց առասպելաբանութիւնքն ասեն. (Ոսկ. հռ.։)
Ուրեմն ի հրէականն եմք առասպելաբանութիւն կործանեալք. (Լմբ. ատ.։)
Առասպելաբանութիւնն դիւրին եղեւ հաւանեցուցանել. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
cf. Առասպելաբան.
μυθογράφος. fabularum scriptor. Գրօղ զառասպելս.
Եւ զայլոց աստեղաց զիւրաքանչիւր ուրուք ղանուացն կոչմունս առասպելագրացն ընձեռեցին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Առասպելաբան.
μυθολόγος fabulator Առասպելաբան. եւ առակախօս.
Առասպելախօսք, եւ քննիչք իմաստութեան. (Բարուք. ՟Գ. 23։)
Լի երկրաւոր իմաստութեամբ, առասպելախօս, եւ առակարկու. (Ղեւոնդ. ՟Ժ։)
Եւ μυθολογικός. mythologicus, fabulosus. Առասպելաբանական. առասպելական.
Ո՞վ ոք ոչ զարհուրի եւ դողայ ի յառասպելախօս եւ ի դատարկ բանից. (Եփր. պհ.։)
Ապականին յառասպելախօս բանս նոցա. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
romantic, fabulous.
μυθικός, μυθολογούμενος. fabulosus, fictus. Առասպելեալ. ստայօդ. շինծու.
Առասպելական բանք։ (Եզնիկ.։ Եղիշ. յես.։ Եփր. պհ.։)
Առասպելական սհաբանութիւն, կամ հնչմունք, կամ կրթարան (քերթողաց). (Պիտ.։)
Առասպելական ստեղծուած (այսինքն ստեղծաբանութիւն). (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սկսայց առակ, ոչ առասպելական, այլ որ է ճշմարիտ առակեալ. (Փիլ. սամփս.։)
Փախիցեն ի վաղենտիանոսէ, եւ յառասպելական յաւիտեանց. (Առ որս. ՟Ը։)
Առ որովք ասեն լեալ զարմանալի ինչ առասպելականք (յն. առասպելաբանեալք). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւ իբր Առասպելանման. μυθώδης. fabulosus.
Անհաստատունք եւ առասպելականք ոչ քննողացն ասացեալքն թուեսցին. (Նիւս. երգ.։)
Մերթ իբր Առասպելախօս. բանդագուշեալ. աղճատեալ.
Երթեալ հանդիպիս, զոր միշտն խնդրես, եւտիքեայ առասպելականին. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
who tells idle stories, novelist, who spreads news;
fabulist;
fabulous.
Պատմօղ առասպելաց. գրօղն, եւ մանաւանդ՝ գիրքն.
Ուռճանայր առասպելապատում ճառիւքն. (Պի։)
Ի հմտութիւն ածեալ նոցին առասպելապատում մատենիցն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Առասպելաբան.
Որ առասպելս արկանէ. առասպելապատում. առասպելագիր.
Առասպելարկուք զնեղոս գետոյ ասեն մեղր խառն ընդ ջրոյ բղխե զմետասան օր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Առասպելաբանեմ.
Առասպելաբանել. առասպելագործել. յօդել. այլաբանել.
Բազում այլ ինչ զնմանէ առասպելեաց։ Դոյնպէս եւ զհարսանեացն առասպելեալ երգեն. (Խոր. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 47։)
Քան զհեթանոսականացն առասպելեալ աստուածաբանութիւնսն. (Շ. թղթ.։)
fabulously.
Զգաղափարսն առնլի է բարոյապէս եւ առասպելօրէն. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
ceiling, roof;
floor;
garret.
• , ի-ա հլ. (հմմտ. սեռ. առաս-տաղաց Եփր. աւետ. 324) «առիք, ձեղուն, հճոռք» ՍԳր. Յհ. կթ. Նար. «սենեակի յատա-կը՝ տախտակամած՝ որ ներքնայարկի ձե-ղունն է» Եփր. աւետ. 324. «երկինք» Ոսկ. յհ. Բ. 1. «քիմք, բերնի ձեղունը» Ոսկիփ. Մխ. բժշ. (ռմկ. բերնին թավանը, որ է թրք. «ձե-ղուն»), որից առաստաղակալք Բ. մաև. ա 16. առաստաղակեալ «առաստաղով ծած՝ կուած» Վկ. գողթ. 17։
• = Բնիկ հայ բառ-հնխ. slel-«դնել, զե-տեղել, բարձրացնել, կանգնեցնել, ցից, սիւն, յենարան» արմատից, առ մասնիկով, ենչպէս առասպել։ Ժառանգ ձևերը տե՛ս ստանալ, ստեղծ և ստեղն բառերի տակ։ Այստեղ յիշելի են սանս. sthála-«բարձ-րութիւն, գետին», յն. στελλω «սարքել, պատրաստել», σταλις «ցից», στολος, στολή «սառօ». ատտ. στήλη, դոր. στάλα, թես։ Ἀτάλλα «սիւն», հիսլ. stallr «խորան, մսուր, ախոռ», անգսք. steall «ախոռ», stellan «հաստատել», հբգ. Stal «բնակավայր, բնա-կարան», stellan «հաստատել, կանգնեցնել», stollo «ցից, յենարան», ինչպէս նաև g, d, p աճականներով՝ անգսք. stealc «բարձր կանգնած, ցից տնկուած», անգլ. stelt «զիռ». հիսլ. stolpi «սիւն, ցից», գերմ. stulpe «կափարիչ», stulpen «խուփը դնել», ռուս. cголбъ «ցից, սիւն» (Pokorny 2, 643-6, Boisacq 908)։-Աճ.
• ՆՀԲ դնում է պրս. առասթագ՝ որ գոյու-թիւն չունի (տե՛ս տակը ՓՈԽ.)։ Տէրվիշ. Altarm. 40 առ մասնիկ+ստաղ, որ հա-մեմատում է յն. στεγος «պոռնկանոց», στέγη «յարկ. տուն», հսլ. cтеля, լիթ. stogas «տանիք» բառերի հետ (տե՛ս և թաքչել)։ Վերևի մեկնութիւնը տուած էի, երբըս-տառուեռ Liden-ի ստուգաբանութիւնը, հրտր. Göteborgs Hogskolas Arsskrift, 1933, էջ 41-42։ Հեղինակը նոյնպէս ա-ռաստաղ մեկնում է առ նախդիրով հնխ. çtel-արմատից, բայց առնում է Stel-«տարածել, փռել» և ո՛չ թէ stel-«հաս-տատել»։ Իր մեկնութեան հետ ճշտիւ հա-մաձայն են գալիս հսլ. stelja «առաս-տաղ» և ռուս. стель «սենեակի ծածք», որոնք նոյն stel-«տարածել» արմատից են բխում։ Բայց աւելի յարմար է թվում stel-«հաստատել», իբրև շինարարա-կան բառ։ Նշանակութեան կողմից էր բոլորովին նոյնանում է տանս. sthála-«գետին», ըստ որում հյ. առաստաղ նը-շանակում է նաև «սենեակի յատակը»։ Բայց թերևս պէտք է և իրար հետ նոյ-նաոնել հնխ. stel-«տարածել» և stel-«հաստատել», որոնք Pokorny 2, 643 իբրև առանձին արմատ է յիշում։ Առա-ջինի տակ սակայն ունի միայն հսլ. štelja «տարածել» և լտ. latus «լայն». ուրիշ լեզուների մէջ չէ աւանդուած։ Drnout-Meillet 501 թէև ւշում է la-tus=stelja կապակցութիւնը, բայց բա-ւական անվստահ ձևով։ Արդէն Boisacq Չ08 հսլ. stelja «տարածել» դնում է հնխ. sthel-«կանգնիլ» արմատի տակ, որով ընդունած է լինում երկու արմատ-ների նոյնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Ակն. առըսդախ, Զթ. այըսդօխ, առըսդոխ, Սվեդ. առըսդ'ուղ՝ «առաստաղ. 2 բերանի քիմք» (հմմտ. թրք. թավան «ձե-ղուն. 2. քիմք»)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից են փոխառեալ թրք. ղւռ. arəstaq ❇ (Եւդոկիոյ բարբառ), arəsduγ (Կարնոյ բարբառ), arəsdaq (Կե-սարիոյ բարբառ), arəsdaγ (Սեբաստիոյ և Տարէնտէի բարբառ), arəsdax (Ատանայի բարբառ) «առաստաղ». օր.՝ bu giin evin arəsdaγənə aldəm «այսօր տունը վերից են ածոմ էնկ. arəsdak, Ատն. arəsdax «ա-ռաստաղ»։ Այս բոլորի մասին տե՛ս Արևելք 1888 նոյ. 1-9, Բիւրակն 1898, էջ 626, 712, 789 և 1899, էջ 798, Ծաղիկ 1891, էջ 89-90 և Յուշարձան, էջ 328։ Նոյնը [arabic word] arastaq ձևով և «ձեղուն» նշանակութեամբ ունի Будаговъ, Cpaв. cлов. туp.-тaт. I, էջ 23 իբրև հայերէնից փոխառեալ բառ։
պրս. առասթագ ὅροφος. tectum. Ձեղուն. ցու. յարկ տան կամ սենեկի. ծածկոյթ յարկաց. առիք, ծածք.
Ի հիմանէ մինչեւ ցառաստաղն։ Բացեալ զառաստաղն՝ իջուցին զմահիճսն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 9։ Մրկ. ՟Բ. 4։)
Հրդեհակէզ եղեալ առաստաղ փայտակերտ եկեղեցւոյն. (Յհ. կթ.։)
Պարփակեա՛ քո ձեռամբդ զառաստաղ տաճարիս. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Կամի՞ս տեսանել զգեղեցիկ առաստաղս. յորժամ գիշերն ժամանէ, տե՛ս ազրդարեալ զերկինս աստեղօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Զհամ՝ առաստաղն առնու լեզուին։ Երակ մի ի բերանոյն առաստաղն կայ, որ զամենայն համ իմանայ. (Ոսկիփոր.։)
Բերանոյն առաստաղքն սառչին. (Մխ. բժիշկ.։)
wainscot canopy.
φάτνωμα. laqueare Տախտակամածք յարկին. հեծանաձգութիւնք առաստաղաց. դարաւանդք. յարկք.
Բացին զպատուհանս գաղտնիս, որ ընդ առաստաղակալօքն էին. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)
cf. Առատաբուղխ.
Առատապէս հոսեալ. յորդահոսան. յորդաբուխ. առատ բխած՝ վազած.
Առատահոս անձրեւ, կամ զեղումն. (Շար.։ Սկեւռ. աղ.։)
abundantly, superabundantly, copiously, plentifully, liberally, greatly, nobly, richly, splendidly;
profusely;
fruitfully.
Առատապէս սրտի մտօք փոխանակ ընդ նոցա եղիցին մեռանել նոքա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 3։)
πλουσίως, δαψιλῆ, φιλοτίμως abundanter, copiose, ample, magnifice. Առատաբար. ճոխաբար, կամ լիով. յորդութեամբ. կամ Պատուասիրաբար. յօժարամտութեամբ. (Տե՛ս Կող. ՟Գ. 16։ ՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 17։ Յկ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. հետ. ՟Ա. 11։)
Առատապէ՛ս արկցուք սերմանս, եւ մի՛ խնայեսցուք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 24։)
Մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Առատապէս մատակարարել, կամ ծաւալել. (Ագաթ.։) (Շար.։)
Գրեցի առանց խնայելոյ, զի դու առատապէս ջնջեսցես. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
Զնոյն հանդէս լսելեաց չկամիցիք առատապէս մատուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
principally, especially, chiefly, rather.
Առաւելապէս պայծառացուցանել, կամ ուրախ լինել, աճել, զայրանալ, երկեցուցանել, կամիլ, գոհանալ. եւ այլն. (Կորիւն.։ Եղիշ.։ Փարպ.։ Նար.։ Ճշ.։)
Լցաւ հոգի իմ առաւելապէս քան զխորիսք մեղու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մարդ՝ ընտանի կենդանի ի բնութենէն, եւ առաւելապէս՝ որ ինչ միանգամ ըստ աստուածային օրինացն է զարդարեալ վարուք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 16։)
Շնորհեն ... առաւելապէս եւ առ օտարսն. (Փարպ.։)
Խայտացեալ առաւելապէս՝ քան թէ մեծն դաւիթ. (Նար. խչ.։)
Վասն առաւելապէս բազմութեանն ասացաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Ետ նմա զայնպիսի շնորհս առաւելապէս գիտութեան։ Երեւելի փառաց, եւ առաւելապէս պատուոյ. (Փարպ.։)
greedy, eager;
avaricious.
Պարտ է վերջանալ յառաւելաստաց շաղփաղփութեանց. (Արիստակ. գրչ.)
that is said or spoken like an apostle.
Խօսեալ կամ գրեալ յառաքելոց, եւ հանգոյն առաքելոց.
Թուղթս առաքելախօսս (կամ աստուածախօսս). (Ագաթ.։)
Ըստ պօղոսի առաքելախօս վարդապետութեանն. (Թէոդոր. կուս.։)
who loves virtue or bravery, virtuous.
φιλάρετος. virtutis amans, studiosus. Սիրօղ առաքինութեան. փոյթ եւ եռանդուն յառաքինութիւնս (անձն, կամ ընթացք եւ գործք).
Չարատեաց եւ առաքինասէր միշտ վարելով բնութեամբ։ Յայս (յոյս) իբրեւ ի կուռ ճանապարհ առաքինասէրն հասանէ հոգի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Յաղագս քո առաքինասէր եւ պարկեշտ հոգւոյդ. (Փարպ.։)
Առաքինասէր ծնօղք, կամ նահատակք, անձինք, կարգ, գործք, վարք. (Պիտ.։ Խոսրովիկ.։ Յհ. կթ.։ Ժմ.) (Շար.։)
Ամենայն ուրեք մտերմութիւն ընտրի առ առաքինասիրէն աստուծոյ. (Մեկն. ղեւտ.։)
who teaches virtue;
who is taught by virtue, virtuous.
towards the evening.
cf. Երեսք.
cf. Առիւծաբար.
Առիւծապէս գոչել. (ՃՃ.։)
lion-hearted.
bone of a lion.
Ոսկր առիւծու, եւ ծնօտք, ծամելիք, ստամունք նորա.
Ի պեղծ գազանէն յառիւծոսկրէն կթեաց զմեղրն յինքն. (Մծբ. ՟Ծ՟Գ։)
common, general, universal;
generally, universally.
prompt, ready;
imminent, threatening;
evident, clear, manifest;
promptly, quickly;
— դրամ, ready money, cash.
Առձեռն պատրաստ ունել, կամ տեսանել, կամ գտանել, կամ էր։ (Յճխ. Յհ. կթ։ Պիտ.)
Զէն կամ գործի առձեռն պատրաստ։ (Անյ. բարձր։ Խոսր.)
Զառձեռն պատրաստ եկեալ հասեալ աջողութիւն։ (Յհ. կթ.)
Յառձեռն պատրաստ վտանգիցն։ (Լմբ.)
Զիա՞րդ զիս ինքն առձեռն պատրաստ ընձեռեցից յաղավս աստուծոյ բանիցն։ (Առ որս. Բ.)
Առձեռնպատրաստ մեսրոպայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն։ (Խոր. Գ. 53.)
Բարութեամբք յօրանան ռձեռն պատրաստ։ Անդէն առձեռնպատրաստ արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործ յաջորդի։ Ընդ կամելն անդէն եւ հանդիպումն առձեռն պատրաստ յարանայ։ (Պիտ.)
Առձեռն պատրաստ զհայցուածսն կատարեալ։ Լքեալ թողու ի բաց՝ որ առձեռն կայր պատրաստ՝ զգործն գուրգենայ։ (Յհ. կթ.)
that wears a man's dress.
an affianced, betrothed.
Կոյս խօսեցեալ առն. նշանած աղջիկ.
Առնակոյսն՝ որ ի խօսման կայ. (Եփր. օրին.։)
cf. Առնաբար.
Զմիտսն զիգութեան առնապէս վառեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 21. յն. առնական ոգւով։)
espousals, nuptials.
μνηστεία. desponsatio. Խօսեալ լինելն կուսի՝ առն. հարսնախօսութիւն. խօսքկապ, նշան, եւ պսակ.
Ի ձեռն առնխօսութեան ընտրեցաւ երանելի կոյսն, ոչին կուսութեանն յառնխօսութենէն վնասեալ։ Առ ի յովսէփն հնարացաւ առնխօսութիւն։ Որպէս ի զբաղումն չարին ի ձեւ առնխօսութեան զկուսին հանճարեցաւ. եւ այլն. (Բրս. ծն. ստէպ։)
prompt, prepared;
— լինել, to be prompt, to prepare one's self.
saying, word, term, expression;
proverb;
dictate;
recital.
Ասացուած. ասած. ասացեալն. զուրցուացք, զուրցածը.
Առ այսպիսի ճշմարիտ ասացածս՝ անպատշաճ հարցուածս մատուցանեն. (Եզնիկ.։)
Բաւական է քո տեառն բանն, եւ լիով ասացածն։ Ըստ ասացածի հռետորին. (Փարպ.։)
cf. Ասացած.
φάσις, λέξις, ῤῆμα. dictio, dictum, λόγος sermo, verbum. որ եւ ԱՍԱՑԱԾ, ԱՍԱԾ, ԱՍՔ, ԱՍՈՒԹԻՒՆ, ԱՍԱՑՈՒՄՆ. Բան (ասացեալ կամ գրեալ). խօսք, եւ փառ.
Ասացուած բանից. (Առ որս. ՟Է։)
Ըստ ասացածի սաղմոսերգին. (Փարպ.։)
Զանց ըզնորա յոլովագոյնն առնելով ասացուածովք։ Յարմարական ասացուածովք. (Պիտ.։)
Մարգարէական բանիցս ասացուած։ Միտք ասացուածիս լի է տարակուսանօք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ եւ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Բժշկէ զայն ասացուածով. (Լմբ. սղ.։)
Պարտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ. (Պիտ.։)
Յարմարագիր ի պատմութիւնս ասացուածի իւրոյ. (Փարպ.։)
Բազում ասացուած արար ընդդէմ աղանդին մարկիոնացւոց։ Ճառելով ի սկզբանէն եւ ճշմարիտ ասացուածովք. (Խոր. ՟Բ 63. 64։)
needle;
ծակ ասղան, eye of a -;
մագնիսեալ —, magnetic;
անցուցանել դերձան ընդ ծակ ասղան, to thread a -.
ῤαφίς. acus. Գրի եւ իբր ռմկ. ԱՍԵՂ, ԱՍԵԽ. Սծածայր գործի կարելոյ զհանդերձս, որպէս եւ գործելոյ կիտուածս, եւ այլն. ասեխ.
Մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել. (Մտթ. ՟Ժ՟Թ 24։ Մրկ. ՟Ժ 25։ Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 25։)
Մինչեւ ցմիոյ նշմարելոյ ծայրի ասղան. (Մագ. ՟Կ՟Զ։)
Սակս միոյ ասղան բարկանան, եւ այլն։ Ոչ ունելառանձին եւ ո՛չ ասեղն մի։ Մինչեւ ցասեղ մի. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Է։)
Եթէ ոք ասղամբ սպանանէ զոք, այնպէս դատապարտեալ լինի, որպէս ոք աշտէիւ սպանանէ. (Եփր. աւետար.։)
Կիսոցն ասղունս ընդ եղնգունս վարէին յանխնայ. (Ճ. ՟Ժ.։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Թագաւոր զոմն ասեն զՅիսուս. (Գծ. ՟Ժ՟Է 7։)
φάσκω, φημί, ἕπω, λέγω , ῤέω, ἑρέω. dico, aio եւ այլն. (արմատն է հյ. ասք. լծ. եւ յն. ա՛սմա, երգ. ֆա՛սգօ, ասեմ). Ոգել. բարբառել. խօսել. յայտնել բանիւ զմիտս. ըսել.
Ասաց աստուած, եղիցի լոյս։ Ասէ տէր աստուած ցօձն. եւ ցկինն ասէ. եւ ցադամ ասէ։ Զոր ձեզդ ասեմ, ամենեցուն ասեմ։ Ասէին զմանէ, կամ վասն նորա. եւ այլն։
Ասել ասացի յառաջագոյն, ոչինչ յայտ արարին արդեամբք. (Ոսկ. ես.։)
Լայնաբար վարի յամենայն գիրս՝ որպէս Նշանակել, Հաստատել, ստորասել. Հարցանել. Պատասխանել. Պատուիրել. Վարդապետել. Արտաբերել. Երգել. Խոստանալ. Պատմել, ճառել. եւ այլն։ Իսկ Մեկն. ղեւտ.
Պիտոյ է, որպէս ես ասեմ, ըստ նաւորդացն ճարտարութեան միշտ բարւոք գնալ. իմա՛, որպէս ինձ թուի։
Սա զո՞ ասիցէ զայս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Վասն ասելոյն մեր զնա թագաւոր յունաց. (Խոր. ՟Ա 1։)
Ասացեր զմեզ անմիտս. (Փարպ.։)
Զերբեմն կարմիրն ասացեալ ծով. (Պիտ.։)
Բարի ասացայ. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Ոչ ասեն նահապետաց ազգին մուրացան տէր. (Խոր. ՟Բ 7։)
Նմա եւ բարի իսկ ոչ մարթի ասել. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որում խոսրովակերտն ասեն. (Փարպ.։)
Զիա՞րդ ասացից անձին իմում մարդ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Մերումս մաբմնոյ յիրաւի ասի ապականացու. (Շ. թղթ.։)
Ածութեան ասել մահ՝ ամբարշտութիւն է։ Այս կիրք ոչ հօր ասի, այլ այնմ յաւէտ ասի՝ որ մարմնացաւն. (Շ. թղթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Տեառն սիրեցեալ եղբացդ՝ ի տէր ողջոյն ասեմք. (Զենոբ.։)
Զնոյն ինքն զաստուած ասի բարձրացուցանել. այս ինքն համարեալ լինի. (Անյաղթ բարձր.։)
Ի ձեռն որոյ եւ զայսորիկ սկզբնատիպն ասիս ուրախացուցանել. (Խոր. առ արծր.։)
Առանց որոյ ո՛չ անուն եւ ո՛չ փառք առ սա ասասցին. (Յհ. իմ. ատ.։)
Խօսել հաւու.
Ի ժամ հաւուն ասելոյ՝ հրաման տային զպաշտօն ժամում կատարել. (Փարպ.։)
Պարտ այնպէս էր՝ ասէ, ընդ բռամբ արքայի ի սպաս զոհիցն պաշտել զայն։ Ո՛չ արժան՝ ո՛չ պատշաճ, ասէ, մերոյ չափոյ հասակի. եւ այլն։ Սոյնպէս իմա՛ եւ զայն.
Յայնժամ, ասէ ցնոսա, յարիցէ ազգ յազգի վերայ. (Ղկ. ՟Ի՟Ա 10։)
Ճանճք գարշեցուցանեն զիւղ, ասէ՝ որ ասացն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։) այն է բան ժողովի ի սուրբ գիրս։
Զոր ասէն, ա՛յս է։ Եւ զոր ասէն՝ այսպիսի է, կամ այսպիսի ինչ է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 23. 26։ եւ Սարգ. ստէպ։)
ընդ մէջ անկեալ բանի, նշանակէ, Այսինքն է, կամ իմա՛.
Յերկուս բաժանի իմաստասիրութիւն, ի տեսականն՝ ասեմ, եւ ի գործականն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ե։)
Անարատ Քրիստոսի հարսինն, Հռիփսիմեայ ասեմ. (Խոր. հռիփս.)
Ի հակառակսն Մովսէսի, զկորխայ ասեմ եւ զաբիրոնէ։ Աղէ հայեցարո՛ւք, ո՛չ զգալի ասեմ երեսօք, այլ խոհականապէս. (Պիտ.։)
ԱՍԻՑԵՍ, ԱՍԻՅԷ. իբր Առարկել. դիմախօսել.
Իսկ արդ՝ ասիցես, ոստքն փշրեցան, զի ես պատուաստեցայց։ Այլ ասիցէ ոք, զիարդ յառնեն մեռեալք. եւ այլն։
ՉԱՍԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԻՑԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԱՍՑՈՒՔ, եւ այլն. իբր Կարէի ասել, բայց չասեմ. կամ մի՛ ստիպեր զիս ասել.
Եւ ոչ այնպէս մեծն մովսէս, չասեմք թէ առաւելօքն պակասագոյն. (Կորիւն.)
Եւ հատուցից, զի մի ասիցեմ քեզ, թէ եւ դու զանձն քո ինձ պարտիս։ Եւ ամաչեսցուք մեք, զի մի՛ ասացից՝ թէ դուք. եւ այլն։
ԱՍԻՑԷՐ յն. ոճով. իբր Կարէր կամ ունէր ասել.
Ո՛վ իմաստունդ ստորոգիչ, ասիցէր արդեօք բնութիւն ցքեզ. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
ԱՍԱՑԵԱԼ, ցելոյ, ոց. իբր Բանն ասացեալ. գտանի եւ Ասիցեալ, ասիցելոց, կամ ասելոց.
Ոչ գիտէին զասացեալսն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը 34։)
Վկայեաց տեառն ասացելոյն. (Ագաթ.։)
Ըստ ասացելոյ իմաստնոյուրումն. (Պիտ.։)
Եւ որ զկնի բերին, կամ զհետ գան ասացեալքն. (Նար. ՟Ժ՟Ա.։ Նար. կ.։)
Ճշմարիտն գոլ ասիցեալն (եւրիպիդեայ)։ Սորա յառաջագոյն ասիցելոյ՝ եւ զայն ասելի է։ Ոչ յասիցելոցն առաւել՝ քան ի մտացն գիտացեալք։ Յումեքէ ասիցելոցն յաղթահարեալ։ Վերջանան ի հասմանէ ըմբըռնման ասիցելոցն. (Փիլ.։)
Կատարեալ զայս ամենայն գործս ըստ ասելոցս կարդաւ. (Փարպ.։)
ԱՍԱՑԵԱԼՔՆ, ցելոցն. τὰ λόγια. oracula, scriptura sacra. Պատգամք Ատուածոյ ասացեալք ի Սուրբ Գիրք. աստուածեղէն տառք.
Երկուց լուսաւոացն, զոր ասացեալքն մեծամեծ կոչեն։ Որպէս ասացեալքն ասեն։ Զոր եւ ասացելոցն բանից ճշմարտութիւն ասէ, թէ ամենայն ինչ բարի է յոյժ. (Դինոն. ստէպ։)
ԱՍԱՑԵԼՈՅՐ. ասինքն Ասացելոյ՝ յն. ոճով.
Ընդունելութիւնն ներկայ՝ լինի ԱՍՈՂ, ի աց. եւս եւ ԱՍԱՑՈՂ.
Բանն ի բերան ասողին։ մեկնութեանց. (Ագաթ.։ Սարգ. յկ. ՟Դ։) (Փարպ.։)
Տեսաք զասացողն, եթէ եւ այլն. (ՃՃ.։)
asiatic.
Որ ինչ հայի յԱսիա. արեւելեան. cf. ԱՍԻԱԾԻՆ.
Ասիական կողմանն պետութիւն զինքնակալական առեալ բան. (Համամ առակ.։)
needleful, thread, string;
անցուցանել զ— ընդ ծակ ասղան, to thread a needle.
κλῶσμα, νῆμα, ὔφασμα, σπαρτίον. filum, vitta, textura. Շաղմաթ. թել մանեալ՝ զոր ընդ ասեղն անցուցանեն ի պէտս կարելոյ կամ կիտուածոց. լար. ոստայն. նարօտ. եւ անկուած ասողանեօք. կիտուած. դերձան.
Դնիցէք ի վերայ ծոպից տանոցն ասղանի կապուտակ. (Թւոց. ՟Ժ՟Ե 38։)
Խզեաց զայն ի բազկացիւրոց իբրեւ զասղանի. (Դտ. ՟Ժ՟Զ 12։) (դրի եւ իբր ռմկ. ԱՍԽԱՆԻ։)
Խաչն անարգեալ է, եւ ասղանիքն կախարդաց պատուականք. (Ոսկ. կող. ՟Ը. յն. գրուածք.)
needle-case.
embroiderer;
embroidered;
—ք, embroidery;
lace;
vellum lace.
ῤαφιδευτός. acu pictus, consutilis. Գրի եւ ԱՍԸՂՆԱԳՈՐԾ, ԱՍՂՆԵԳՈՐԾ, ԱՍԵՂՆԱԳՈՐԾ. Գործեալն կամ կիտեալն ասղամբ.
Վարագոյր նկարէն յասղնագործաց։ Պարգօտք ասղնագործ. (Եւ. ՟Ի՟Է 16։ թգ. ՟Ժ՟Գ 18։)
Խորան նկարակերտ ասեղնագործ. (Ճ. ՟Թ.։)
to embroider;
to purfle or purflew.
embroidery.
Եործելն ասղամբ. գործ ասղնագործ. τὸ ῤαφιδευτόν.
Որ ճարտարապետէր զոստայնանկութիւն եւ զասղնագործութիւն. (Եւ. ՟Լ՟Ը 23։)
amulet.
περίαμμα. amuletum. Բժժանք, յուռութք յասղանւոյ կամ ի թելոյ.
Ասղնանօք, եւ պառաւանց առասպելօք. (Ոսկ. կողոս. ՟Ը։)
cf. Ասղնագործ.
rocket.
• (որ և ասսրեկ, սորեկ) «մի տե-սակ թթու բանջար, ճարճրուկ, լտ. eruca, ֆրանս. roquette» Գաղիան. Բժշ. ըստ ոմանց «կոտեմ, ջրկոտեմ»։ -Սրանից տարբեր է սորեկ «որթ», որ եբրայական փոխառութիւն է։ Կայ նաև գւռ. ասորիկ, սորեկ, սորուկ, սորոորին «կտաւատի մի տեսակ՝ որից ձէթ են հանում», հունդը նման է կոտեմի կամ կո-րեկի. ըստ Ախք.՝ վայրի մի խոտ է (տե՛ս Ազգ. հանդ. Ա. 138). բայց չգիտեմ թէ կապ ունի՞ նախորդի հետ։
• ՀԲուս. § 168 ասում է. «Զարմանալի կամ հետաքննական բան մ'է, որ մեր ասորեկ կոչածը՝ Ափրիկեցիք ալ հիմայ ասուրիկ կոչեն, ըստ վկայութեան Ա-տանսոն բուսաբանի, որ շատ տարիներ կեցաւ ի Սենեկամպիա»։ Ֆերահեան, Բազմ. 1931, էջ 141-2 խօսելով բառիս վրայ, գտնում է, որ նոյն է լտ. eru-ca, ֆրանս. roquctte, իտալ. ruca, տճկ rokka salata, գւռ. ճարճիր, նարճրակ, արաբ. [other alphabet] ǰirǰir, ինչպես դրել եմ ես էլ։ Այս բոյսը շատ նման է կոտեմի և ջրկոտեմի, որի համար էլ երբեմն շփոթ-վում է նրանց հետ։ Բոլորովին տարբեր է գւռ. սորեկ, սորուկ «լտ. sorgham, sa-ricum» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ.)։
syriac.
συριστί syriace. Ի լեզու ասորւոց. ասորի բարբառով.
Խօսեա՛ց ընդ ծառայս քո ասորերէն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը 26։ Ես. ՟Լ՟Զ 11։)
cf. Ասուի.
woolly, fleecy.
Որ ունի ասր առատ. բրդոտ
Որպէս նայն թաւ եւ ասուեղ է. (Եզնիկ.։)
woollen;
blanket;
cloth, stuff;
flannel;
drapery.
• տե՛ս Ասր։
ԱՍՈՒԻ ἕριος laneus որ եւ ԱՍՈՒԵԱՅ, ԱՍՐԵԱՅ, ԱՍՐԵՂԷՆ. Այն՝ որոյն նիւթն է ասր. բրդեղէն.
Ձորձ ասուի։ Զպատմուճանս կտաւիս, եւ մի՛ ասուիս. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. Եղեկ. ՟Ի՟Դ 17։)
ἕριον laneum Հանդերձ յասույ. բրդի լաթ
Եթէ ի կտաւիս, եւ եթէ յասուիս։ Թեզան յասուեաց, կամ ի կտաւեաց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ 48. 51. 52։)
Իբր ասուի ի ցեցոյ հալեցայ. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
ԱՍՈՒԻ, կամ ԱՍՈՒՈՑ, վարի եւ իբր Ասու, այս ինքն որպէս սեռական բառիս ԱՍՐ.
Իբր ասուի իջելոյ, կամ իջանելով։ Եդիր զիս ի քրձին ասուի. (ՃՃ.։)
Գզաթ մի ասուի. (Դտ. ՟Զ 37։)
Ի բեռանց ասուոյն. (Նար. երգ.։)
that is endowed with the faculty of speaking, reasonable, gifted with reason.
cf. ԲԱՆԱԿԱՆ. (որում հակակայի Անասուն, անբան)
Հոգի եւ մարմին, եւ անասուն եւ ասուն։ Անասնոցս, ասնոց, առաքինեացս, վատթարացս։ Բաղկացեալ յասնոյ եւ յանասնոյ. (Փիլ.։)
Զասունս եւ զանասունս. (Եզնիկ.։)
Ունայնացեալ ի բոլոր ստացուածոց ասնոց եւ անասնոց. (Յհ. կթ.։)
Ասուն կենդանեաց. (Նար. կ. եւ Նար. խչ.։)
shooting star.
• «թռիչ աստղ». ըստ ՀՀԲ և ՋԲ ի-ա հլ. ՀՀԲ իբր վկայութիւն դնում է Ալպերտ ա-ծառ. ոստ ՆՀԲ բառ ռմկ. գործածական է արդի գրականում։
• ՆՀԲ արաբ. շիհապ, շիւհիւպ բառից. (ի-մա արաբ. [arabic word] šahab, šihāb «ա-սուպ», յգ. [arabic word] šuhub «ասուպներ», որոնք չեն կարող տալ մեր ասուպ ձևը)։
cubit;
straight, standing, perpendicular, erect, on foot;
firm, stable;
— կալ, to be up or a foot;
to rise, to get up;
գնալ —, to be haughty, proud, vain;
նստաւ —, he sat upright;
եկաց —, he stopped, stayed, or did not pass beyond.
πῆχυς եւս եւ κύβιτον cubitus, -um . Անուն չափոյ, եւ ձող չափողական, ըստ հասարակ առման՝ Չափ միջոցի յարմկանէ ցծայր միջամատին, որչափ է եւ յուսոց ցարմուկն. այսինքն երկու թզաչափ. բայց սրբազան կանգունն էր կրկինն հասարակ կանգնոյ, այսինքն որչափ է ամբողջ բազուկն. ա՛յլ է եւ հսկայից կանգունն, եւ արքունին, եւ երկրաչափականն, եւ ազգայինն, եւ գաւառականն. զոր օրինակ Գ. Թագ. Է. 15. բարձրութիւն պղնձի սեան ասի լինել ԺԸ. կանգուն. որ ԼԵ դնի ի Բ. Մնաց. Գ. 15. եւ Երեմ. ԾԲ. 21. իսկ Փիլ. ել. Բ. 1. վեց թզաչափ դնէ զկանգունն, որպէս եւ զթիզն քիլ կոչէ. կանկուն .... եբր. ամմա.
Յերեքհարիւր կանգնոյ զերկայնութիւն տապանին ... ի մի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Արասցես տապանակ, յերկուց կանգնոյ եւ ի կիսոյ զերկայնութիւն նորա, եւ ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ զլայնութիւն նորա։ Կանգնաւ յայսմ կողմանէ, եւ կանգնաւ յայնմ կողմանէ։ Գոգեալք երեսուն եւ երիւք կանգնովք. եւ այլն։
Կանգնաւ չափեալն եւ չափողն՝ կանգուն կոչին. (Մաքս. ի դիոն.։)
ԿԱՆԳՈՒՆ 2 ա.մ. ὁρθός, ἑγερθείς rectus, erectus ἐστός, ἐστικός, ἁναστάς stans, surgens. եւ ընդ բայի. արմատ Կանգնելոյ. կայուն. որ կայյոտին. ուղղորդ. ուղիղ. ուղղաբերձ. հաստատուն. եւ Անթերի. կանկնած, կանկ առած, եւ կայնած, շիտակ, հաստատ.
Որպէս ոք զի ժողովէ որայ կանգուն ի գիրկս իւր. (Ես. ԺԷ. 5։)
Ոչ գնայցէք կանգուն։ Նստաւ կանգուն։ Կանգուն կացցէ կամ եղիցի առաջի իմ աթոռ նորա կամ տուն կամ վկայութիւն. (Բ. Թագ. Է. 16. 26։ Երեմ. լ. 20։)
Յայնժամ կանգուն կացեալ մեծին սահակայ։ Կանգուն կալով երկիրպագին հարեւանցի. (Խոր. Գ. 65։ Շ. բարձր.։)
Կամ կործանեալս կանգուն։ Ի նոյն ինքն յեցեալ՝ կայ կանգուն. (Նար. ԺԱ. եւ Նար. մծբ.։)
Որ կարծէ զինքն կանգուն, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի. (Լմբ. սղ.։)
Մարդոյս կազմութիւն կանգուն գոլով՝ ի վեր միշտ զհայելն գուշակէ առ աստուած։ Ծառայն փութայ զամենայն աւուր ծառայութիւն ի կանգուն ունել. այսինքն ուղիղ եւ անպակաս վճարել. (Խոսր.։)
Երկիր ի շինութեան լինելով եւ ի խաղաղութեան՝ հարկք արքունի կանգուն երթիցեն. այսինքն ուղղորդ եւ անթերի լինին. (Արծր. Բ. 6։)
Իսկ, (Տօնակ.)
Զտեղի առ յիսուս, այսինքն արգել զգնացսն, եւ եկաց կանգուն. իմա՛ որպէս ռմկ. կանկ առաւ, կայնեցաւ։
cf. Վաղահաս.
Կանուխ ժամանեալ. վաղահաս. կանխեալ.
Ոչ կարաց կատարել վասն կանխաժաման մահու կենաց իւրոց. (Սամ. երէց.։)
ancient, of antiquated date or observance, old, inveterate;
— կարծիք՝ սովորութիւն, prejudice, prepossession, preoccupation;
— գիտութիւն, prescience, foreknowledge.
ԿԱՆԽԱԿԱԼ ԿԱՆԽԱԿԱԼՈՒ. προληπτικός anticipans, praesumens, praerogativus. Որ ինչ ի վաղուց հետէ կալեալ է, կամ պահեալ. ընդաբոյս. բնաւորեալ. սովորական. իբրեւ օրէնք եղեալ.
Կանխակալ էր սովորութիւնն։ Կանխակալ սովորութեամբ կատարել, սիրել, կամ կապիլ. (Սեբեր. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։ Երզն. մտթ.։)
Ոչ եթէ առ կանխակալին սովորութեան էր սէր սրբոյ առ նոսա. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Ո՞ չար սովորութեան, եւ կանխակալու (կամ կանխակալոյ) անմտութեան. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
introduced beforehand;
— սովորութիւն, prejudice, prepossession.
Զի սաստելովն՝ զկանխամուտ սովորութիւն հատանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26. կանխակալութիւն. (ռմկ. նախապաշարումն։))
to rise or get up early;
to arrive early, before daybreak;
to hasten, to hurry, to make haste, to arrive beforehand, to anticipate, to go or get before, to precede, to get the start of, to outstrip;
— ըստ առաւօտն, to rise with the dawn, to get up at day-break;
— ունել, to preoccupy — ի կատարումն ըզձից ուրուք, to anticipate one's desires or wishes.
Կանխեսջի՛ք վաղիւ ի ճանապարհ ձեր. (Դատ. ՟Ժ՟Թ. 9։)
Կանխեաց եզեկիաս արքայ՝ ժողովեաց զիշխանս քաղաքին. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 20։)
Կանխեալ անագանեալ արձանանայր աւուրս ՟Խ. այսինքն ՟Ը առաւօտս, եւ ՟Ը երեկոյս. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։)
ԿԱՆԽԵԼ. προφθάνω praevenio προλαμβάνω praeoccupoi προσλαμβάνω assumo, praesumo ὀρμάω irruo. Աճապարել. փութալ. վաղաժաման լինել. զառաջս առնուլ. ջանալ. բուռն հարկանել.
Ողորմութիւն նորա կանխեսցէ առիս։ Կանեսցուք առաջի նորա խոստովանութեամբ։ Կանխեցի տարաժամու։ Պարտ է կանխել նախ քան զարեգակն ի գովութիւն քո։ Կանխեսցեն հարկանել ղամուրսն.եւ այլն։
Իսկ (Սղ. ՟Խ՟Ե. 11.)
Կանխեցէ՛ք, եւ ծաներուք, զի ես եմ աստուած. յն. ըստ ոմանց է, պարապել եւ ըստ այլոց՝ հոգալ, փութալ։
Կանխել ի սէրն աստուծոյ, կամ ի կենցաղօգուտ երկս արհեստից։ Կանխել յառաջ քան զժամանակն դատել. (եւ այլն. Յճխ.։ Պիտ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Հյց. խնդրով, ըստ պէսպէս առման.
Միշտ կանխէ զանհնարինս՝ նեղեալ ի խղճէ մտաց. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Չեւ էր եկեալ ի գերեզմանն, կանխեն նոքա զհակառակութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
Վաղգոյն կանխէր տէր զաւետիսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Զայս խորհուրդ կանխեաց հայր մեր յակովբ. (Մծբ. ՟Դ. (տպ. խորհրդով արդար։))
Ի բանալ նոցա զբանս մարգարէիցն, զոր կանխեցին վասն նորա. (Իգն.։)
bribed, corrupted, suborned;
venal;
—ս առնել, to bribe with gifts or with money.
δεδωροκοπημένος muneribus corruptus. Բեկեալ, այսինքն զիջեալ կամ որսացեալ կաշառօք. կաշառառու. կաշառակուրծ.
Պատուհասակոծ առնէր զդպիրսն իբրեւ զկաշառաբեկս. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 15։)
Կաշառաբեկս առնէր. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
bonds;
hand-cuffs, fetters, manacles;
rope, cord, string;
pass, defile;
censure, excommunication;
տուն —նաց, prison, jail, gaol;
ի կապանս արկանել, to fetter, to put in irons;
to imprison.
Հալեցան կապանքն ի բազկէ նորա։ Խզեցի զկապանս լծոյն ձերոյ։ Կապեցին կապանօք, եւ տարան ի բաբելոն։ Ի տանէ կապանաց։ Երկաթի կամ պղնձի կապանօք։ Ձգեցի զնոսա կապանօք սիրոյ իմոյ.եւ այլն։
Ի բանտս եւ ի կապանս։ Բանտ եւ կապանք. (Ագաթ.։)
Զոմանս ի կապանս ձգէր, զոմանս խեղդէր. (Ոսկիփոր.։)
Կապանք մեղաց։ Չար կապանաց մարդկան լուծիչ. (Ոսկ. յհ. Շար.։)
Ի կապանս մարմնոյս. (Լմբ. ժղ.։)
Վերստին կապէ յարութեամբ յիւրում ժամանակին անլուծանելի կապանօք. այսինքն զօդիւ, միաւորութեամբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
ԿԱՊԱՆՔ (եկեղեցական), այսինքն Բանադրանք. նզովք.
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Աշխարհական սիրոյն կապան՝ խըզեալ սիրովն աննիւթական. (Շ. խոստ.։)
ԿԱՊԱՆ եւ ԿԱՊԱՆՔ, իբր կիրճ. տե՛ս ի վեր անդր։
Կապանք, որ է հոմանութեամբ լծեալ. զի է կապանք երկաթի եւ բանտից, եւ է կապանք քարեայ (այսինքն լերանց), որ ասի՝ կիրճս ճանապարհի. (Երզն. քեր.։)
quiver;
կապարճս դարձուցանել, to desert, to rebel;
to retreat, to flee, to throw down one's arms.
φαρέτρα pharetra, theca sagittarum. Անօթ նետից աղեղանց. իտ. թուրքա՛սսօ։ (Ծն. ՟Ի՟Է. 3։ Յոբ. ՟Լ. 11. Սղ. ՟Ժ. 3։ Ես. ՟Ի՟Բ. 6։ ՟Խ՟Թ. 2։ Երեմ. ՟Է. 6։)
Ի նետս կապարճից, կամ զնետս կապարճից. (Ժմ. եւ Սղ. Ամբ. որ ի Ամբ. ՟Գ. 9.) ասի՝ ի վերայ իշխանութեան. յն. գաւազանաց։
Ի չար կապարճացն խիտ առ խիտ նետովք խորհրդոցն խոցոտեն. (Լմբ. սղ.։)
Կապարճս դարձոյց, յետս եկաց յապստամբութիւն. յն. լոկ՝ ապստամբ եղեւ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
bluish, rather blue, sky-blue;
livid;
bluish, light blue;
— կամար, the roof or canopy of heaven, the cerulean vault;
—ն երկնից, sky-blue;
— ծովու, ultra-marine;
բրուսիական —, Prussian blue.
Ի կապուտակ մորթոյ։ Ի նիւթոյ կապուտակէ։ Համակ կապուտակ։ Մաշկեղէն նուարտանաւ կապուտակաւ։ Հանդերձիւ կապուտակաւ։ Ի հանդերձս կապուտակս. (Ել.։ եւ Թուոց.։)
Կապուտակ ծով, կամ ալիք. (Արծր. ՟Ա. 11։ Շար.։ Երզն. լս.։)
Դեղինն ընդ պայծառի սպիտակ շարախառնելով, եւ ի խորին սեաւ անկեալ՝ զկապուտակ գոյնն կատարէ. (Պղատ. տիմ.։)
ԿԱՊՈՒՏԱԿ. πελιδνός lividus, rubicundus. Շառագոյն, մորենագոյն, մանուշակագոյն. որ եւ ասի ԿԱՊՈՒՏԱԿԵԱԼ.
Զկապուտակ ներկուածս նախանձու. (Յհ, կթ։)
Զվերջին մըրուրըն կապուտակ՝ արբուցանէ նմին բաժակ. (Շ. եդես.։)
ԿԱՊՈՒՏԱԿ. գ. ὐάκινθος hyacinthus. Նիւթ կապուտակ. ասր ներկեալ կապուտակաւ. ծաղիկ, եւ ակն պատուական. ըստ յն յակինթ.
Ոսկի եւ արծաթ, եւ պղինձ, եւ կապուտակ, եւ ծիրանի։ Ի բեհեզոյ մանելոյ, եւ ի կապուտակէ, եւ ի ծիրանւոյ։ Ի վերայ կապուտակին մանելոյ։ Կապուտակ եւ ծիրանի զգեցուցանեն նոցա. (Ել. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Ը։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. Երեմ. ՟Ժ։ Եզեկ. ՟Ի՟Է։ ՟Ա. Մակ. ՟Դ 23։)
to drive a coach;
to conduct, to direct, to guide, to govern, to rule, to regulate;
սրարշաւ —, to drive, to rattle along at full speed;
—իմ ի թեւս հաղմոց, to be borne on the wings of the wind.
ԿԱՌԱՎԱՐԵՄ եւ ԿԱՌԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. ἀρματηλατέω, ἠνιοχεύω aurigo, currum ago, habenas teneo, moderor. Վարել կամ ուղղել զկառս. ընթանալ կառօք. յառաջ խաղալ. եւ Կառամարտիլ ի ձիընթացս.
Կառավարել կամիմ, զի կառօք յաղթեցից քեզ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառավարել կամեցեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։ եւ Շ. վիպ.։)
Կառավարիլ ամպովք, եւ ելանել ի վայր աստուածութեան հրոյ. (Խոր. վրդվռ.։)
Եղիա կառավարէր յերկինս։ Վերածնութեամբ աւազանին կառավարեալ թեւապարի յերկիրն պարգեւաց. (Զքր. կթ.։)
Նմանապէս եղիայի կառավարելով յափշտակեցար ի բարձրագոյն անճառելիս. (Ոսկ. լս.։)
Կառք խաչակառք, յորում էմմանուէլն բարձրացեալ՝ կառավարելով ստուգապէս աւարումն գերելոցն արար. (Անյաղթ բարձր.։)
Կառավարեա՛լ ի թեւս հողմոց, ելեալ ի քրովբէս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
ԿԱՌԱՎԱՐԵՄ. ն. κατευθύνω, ἅγω, διοικέω, οἱκονομέω rego, dirigo, duco, guberno, administro. Նմանութեամբ ասի զաստուծոյ եւ եթ, որպէս Ուղղել, առաջնորդել, վարել, ղեկավարել, տնտեսել, հոգալ, նախախնամել։
Ո՛, որ չորեքերիվարեան որպէս կառաց դիր զտարերս դասելով, եւ կառավարելով զժամանակս եւ այլն. (Պիսիդ.։)
Որ զամենայն կառավարես ըստ պատշաճ պիտոյից. (Խոսր.։)
Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Պտրգ.։)
Որ զանշարժն իբր զընթացօղ կառավարես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Կառավարէ զտարերս ի մեր պէտս, կամ զարարածս, կամ զբարձունս բարձամբք, կամ զաշխարհս ողորմութեամբ, եւ զերկինս ճշմարտութեամբ։ Նովաւ կառավարին արարածք։ Արարածոցս, կամ աշխարհի կառավարէ (այս ինքն առաջնորդէ). (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Կառավարեա՛ ի վերայ իմ զողորմութեան քո պարգեւս. այսինքն տնտեսեա՛. (Բենիկ.։)
Իսկ զմարդկանէ դուն ուրեք՝ այլազգ այլաբանութեամբ.
Սիրով ի միասին միախորհուրդք զմիտս կառավարեալ. (Յհ. կթ.։)
to construct, to build, to found, to erect, to set up, to raise, to edify;
to establish, to fix;
to place, to put;
to fasten, to attach;
to thicken;
— զաչս յիմն, to fix eyes on, to gaze at, to stare at.
(լծ. թ. գուռմագ ). ἑφίστημι, ἑνιδρύω constituo, colloco, fundo, firmo ἁνορθόω surrigo, erigo, instauro. Կանգնել, տնկել. ամբառնալ. կայացուցանել. հաստել. հաստատել. կազմել. շինել.
Կառո՛ զսանն, կամ զկաթսայդ. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 3։)
Ի վերայ աւազոյ շինուածս յիմարութեան կառուցի։ Համբարտակն վստահութեան դարձեալ կառուսցի։ Կոթող կամկարկառ քարանց կառուցեալ։ Կառոյց նպատակ։ Արձանքն կառուցան։ Կառո՛ ինձ սահման։ Բազուկ կառուցի բաժակս մանրելի. (Նար.։)
Երկիրս ի միջոցի երկնի կառուցաւ. (Շիր.։)
Տնկագործն ծառ յերկնի կառուցանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Կառուցից զգարշապար մտացս ի յոյսն անկարծելի. (Ուռպ.։)
Զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
Ի հասարակաց արգահատելով մարդկային բնութիւն՝ զնոյն կառուցեալ ընդ միտ ածէք. իբր ակնկառոյց լինելով. (Պիտ.։)
Առ ի կառուցանել ամբոխ աղմկի ի վերայ փրկչին։ Ի ծնէ կուրի աչք հաստատ կառուցանել. (Զքր. կթ.։ Ընդդեմ ձմերայնոյ կառուցին զարօրս. Համամ առակ.։)
Այսպիսիքս զդատապարտութիւն խօթանան, եւ բազում ժահահոտութիւն կառուցեալ ի նոսա. (Մեկն. ղեւտ.։)
Կառուցեալ ի ճակատն զքարտն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)
Ջուրք զօրէն պարսպաց կառուցեալ եղեն. յն. մածեալ պնդեալ կամ պաղեալ կացին. (Փիլ. տեսական.։)
comedy;
— յօրինել, to write -;
— խաղալ, հանդիսացուցանել, to act a play, to represent plays;
— իմն է, it is but a farce.
κωμῳδία comoedia, fabula, satira. Նուագ եւ խաղ ծաղրաշարժ կամ միմոսական. գործ կոմիկեանց ի թատրոնի. ծաղրածութիւն.
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր. (Նոննոս.)
Զողբերգութիւն դիւցազնաբար վերծանեսցուք, իսկ զկատակերգութիւն՝ աշխարհօրէն. (Թր. քեր.։)
Ատեցօղք արուեստից եւ վարդապետական բանից, եւ սիրօղք վաչառաց եւ կատակերգութեանց. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Երգս կատակերգութեան ջնարահար պոռնկի. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
Երգս լկտութեան եւի կատակերգութիւնս առաւել հեշտանամք քան ի սերովբէական բարեբանութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
end, extremity, term;
accomplishment, consummation;
end, close, expiration;
effect;
destiny;
ածել ի —, ի — հասուցանել, to conduct to the end, to put the finishing touch, to accomplish, to perfect;
նորանշան կալաւ նա —, strange was his destiny;
մինչեւ ի — աշխարհի, to the end of time, when time shall be no longer;
այլ չեւ է —, but the end is not yet.
τέλος finis ἕσχατον ultimum πέρας terminus, ora. Կատարուած. կատարումն. լրումն. գլխաւորումն. վճարումն. սպառուած. աւարտ. եզր. վախճան. վերջ. ծագ. ծայր. լմըննալը, վերջը.
Կատարած օրինացն քրիստոսի է։ Սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ոչ սկիզբն աւուրց, եւ ոչ կատարած կենաց։ Յետ կատարածի աւուրցն՝ հրաման ետ թագաւորն ածել զնոսա։ Ի սկզբանէ մինչ զկատարած։ Ի կատարած (յն. εἱς τὸ τέλος , որ եւ Ի ՍՊԱՌ )։ Ի կատարած՝ զամօթ դաւոյն ժառանգեր։ Յետին կատարած համարեցան։ Նստեր՝ տեսանել զկատարածն։ Չեւ է կատարած։ Ապա եկեսցէ կատարած։ Հունձքն կատարած աշխարհիս է.
Լայն ճանապարհս, միով կատարածաւ յանգեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Եպիկուրոս կատարած ամենայն բարութեան զհեշտութիս դներ. (Նոննոս.։)
Ասէ ի կատարածի գրոցն. (Իգն.։)
Կատարած առաքինութեան կենաց՝ առ աստուած նմանութիւն է. (Նիւս. երգ.։)
perfect, accomplished, finished, consummated, complete, entire;
preterite, past tense;
այր —, man of ripe years, grown up;
perfect man;
— աւուրբք, advanced in years, old, aged;
decrepit, worn out with age;
լինել եւ եւս —, to improve;
տալ իշխանութիւն, to empower, to give full powers to.
τέλειος perfectus. որ եւ ԿԱՏԱՐՈՒՆ. Լրացեալ եւ անթերի յիւրում կարգի. ծայրագոյն կատարելութեամբ. հասեալ ի չափ լաւութեան կամ հասակի.
Եղերուք դուք կատարեալք, որպԷս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Եթէ կամիս կատարեալ լինել։ Զիմաստութիւն խօսիմք ընդ կատարեալս։ Այր կատարեալ։ Կատարելոցն է հաստատուն կերակուր։ Ոչխար կատարեալ։ Կամքն աստուծոյ կամ պարգեւք կամ սԷր կամ գործ կամ ատԵլութիւն կատարեալ. եւ այլն։ Զի եթԷ առն կատարելոյ (եւ ոչ ներքինւոյ) կին էր, ապա ոչ այնպԷս ի վԷգ գայր ընդ յովսեփու. (Կիւրղ. ծն.։)
Կատարեալ իմաստասէր, կամ թիւ, կամ արդարութիւն, մաքրութիւն եւ այլն. (Սահմ.։ Պիտ.։ Նար.։)
Կատարելում քերականի կամ երաժշտականի ոչինչ պետք են պատուիրանի յարհեստս. (Փիլ. այլաբ.։)
ԿԱՏԱՐԵԱԼ Ժամանակ բայի՝ ըստ Հին քեր. է, Գերակատարն կամ Անցեալն ընդհանրապէս։
to finish, to end, to accomplish, to complete, to consummate;
to crown, to effectuate, to execute, to perfect, to fulfil, to realize;
to improve;
to consecrate, to hallow, to sanctify;
to initiate;
— զպարտս, to perform, to fulfil a duty;
— զխորհուրդ, to carry out a project;
— զկամս անձին, to have one's will, to be contented, to do according to one's desire;
— զկամս ուրուք, to fulfil the wishes of, to humour, to content;
— զբարկութիւն իւք յոք, to glut one's wrath or vengeance on;
— զնթացս, զաւուրս իւր, to terminate one's career;
to end one's days;
— զհոգի, to give up the ghost, to expire, to die.
τελειόω, τελέω, συντελέω perficio, consummo, perpetro . Ի կատար հասուցանել. գլխաւորել. բովանդակել. աւարտել. լրացուցանել. լնուլ. առնել. վճարել. վախճանել. կր. վախճանիլ, լրանալ, եւ կատարեալ լինել. լմնցընել.
Կատարել զգործ կամ զգործս. զընթացս, զաւուրս։ Յերիր աւուր կատարիմ։ Իբրեւ կատարեցաւ, եղեւ եւ այլն։ Իմի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Կատարեցան երկինք եւ երկիր։ Ընդ առն կատարելոյ կատարեսցիս։ Սկսայց, եւ կատարեցից։ Շինել եւ կատարել։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Զհրաման թագաւորին վաղվաղակի կատարէր։ Մինչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում։ Իկատարել բանին տեառն։ Կատարեաց զհոգին ի վերայ մահճացն. (յն. պակասեաց շունչն։) Զհետ որդւոցն եւ մայրն երանելի ի նոյն օրէնս կատարեցաւ։ Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք։ Տարին կատարեցաւ. եւ այլն։
Տուողի զշնորհ կատարեա՛. այսինքն հատո՛. (Բրս. յուդիտ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼ. τελειόω initio, instro, consecro. Սրբել տեառն. նուիրել որպէս զսրբազան ինչ. քահանայագործել. մկրտել.
Կատարեսցես զձեռս ահարոնի եւ զձեռս որդւոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 9։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Զ. 32։ (որ եւ ասի, Լնուլ զձեռս։))
Որք ոչ են կարօղ զմատուցեալսն կատարել։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն ի մշտնջենաւորս. (Եբր. ՟Ժ. 1. 14։)
Բարւոք է եւ զձեռս կատարել եւ զոտս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դու եւ յաստուածայինսն կատարիս խորհուրդ. (Շար.։)
Զդեցուցանեն նմա հադերձս կատարեցելոյն պատշաճս (այսինքն սպիտակս յետ մկրտելոյն). (Դիոն. եկեղ.։)
to despoil, to strip, to plunder, to sack, to ravage, to rob, to rifle, to pillage;
to deprive of, to bereave;
զսեղանս —, to commit sacrilege.
σκυλεύω, συλάω, συλέω spolio, expolio, denudo, demo . Գողաբար եւ աւազակօրէն կապտել, յափշտակել, յաւարի առնուլ. մերկացուցանել. զերծուլ. քաղել. (լծ. յն. գլէ՛բդօ, եւ սքիլե՛ւօ. թ. քէլիփիւր ալմագ՝ էթմէք ). թալլուլ, թալանել, խլել, փրըցնել.
Կողոպտել զվիրաւորս, կամ զազգս, զեգիպտացիս, զամպարիշտս, կամ զսեղանս, զեկեղեցիս, կամ զաւար, զինչս, զկապուտ.եւ այլն։
Մերկացարու՛ք կողոպտեցարուք. ռմկ. հանւեցէ՛ք. (Ես. ՟Լ՟Բ. 11։)
Կողոպտել ի նմանէ զպատիւն, կմ զհայրենի տէրութիւնն։ Կողոպտեալ եղեւ ի շնորհացն, կամ յառաջին նմանութենէն։ Մերկացեալ կողոպտին ի տերեւոց։ Կողոպտեաց զնա ի փառացն. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոսր.։ Նար. ՟Խ՟Զ։ Վեցօր. ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
ԶՍԵՂԱՆՍ ԿՈՂՈՊՏԵԼ. ἰεροσυλέω sacrilegium facio. Զսրբազան իրս գողանալ, կամ բառնալ ինչ ի սուրբ տեղւոջէ. սրբապղծութիւն ընել։ (Հռ. ՟բ. 22։)
heel-bone;
button;
*trunk of a tree;
արձակել՝ քակել զկոճակս, to button, to unbutton.
bud, germ.
Նոյն ընդ Կոճ. որպէս կունան սրունից, եւ այլն.
Մինչեւ ի կոճակսն էր պարգեւօտն. (Ոսկիփոր.։)
Եւ որպէս Կոճղ փայտի. քիւթիւկ.
ԿՈՃԱԿ ԱՌՆՈՒԼ՝ սերմանց ցանելոց, է Սկսանիլ ուռնուլ նոցա եւ ծլիլ։ (Վստկ.։)
ԿՈՃԱԿ ՄԵՂՈՒԱՑ, է փեթակն, եւ գունդ նոցա դնելի ի փեթակի։ Վստկ. ՟յա. ուր եւ լինին ճոխագոյն բանք։
ԿՈՃԱԿ. որպէս ռմկ. օղ, օղակ. Ճարմանդ. զօդ.
Յորոց (ի բեւեռաց խաչին) զմինն առնելով բարեպաշտն կոստանդիանոս՝ սանձաց կոճակս ձիոյն իւրում շինեալ պատրաստեաց՝ օրհնութիւն ընդունել յաստուծոյ. (Լմբ. զքր.։)
Տայ ի բեւեռաց քրիստոսի ի ձեռս իմաստուն դարբնի, եւ արար զնա կոճակ սանձի ձիոյ. (Պիտառ.։)
call, appeal, invitation;
— յատեան, writ, summons, citation;
— ի մենամարտ, challenge;
— զինուորական, muster, roll-call;
գտանիլ ի կոչն, to be present at roll-call;
տալ կոչոյն պատասխանի, to answer a summons.
Արմատ Կոչելոյ. որպէս Կոչումն. հրաւէր. կանչելը, ձենելը. κλῆσις, πρόσκλησις vocatio, invitatio. (սանս. կօչա, է ձայն, գոչիւն).
ոչ ոքաւ ի կոչաղերսանաց նորա. (Զքր. կթ.։)
Ճեպել յնթացս ի կոչ լինիցի ի քաղաք ուրեք արքունի. (Ոսկ. եբր. ՟Բ։)
Մի՛ մոռանար զիս իսպառ. (այլ եւ զիմ կոչն յայտնեա՛. ՃՃ.։)
Ի վեր կոչ մարգարէին (այս ինքն մովսէսի ի լեառն). (Փիլ. ել. ՟Բ. 46։)
ԵՐկոցունց կողմանցն կոչ առնէր պատերազմականն փող. (Պտմ. աղեքս.։)
to call;
to call in;
to invite;
to call, to name;
— ի մի վայր, to convoke, to call together, to assemble;
— յօգնութիւն, to call on for help, to invoke;
— զոք յետս, to call back, to revoke;
to call off, to bring back;
յետս — զբանսն, to unsay, to recall what one has said, to retract, to recant, to revoke;
— ի դատ, to cite, to summon;
վկայս —, to subpoena, to summon witnesses;
— ի վկայութիւն, to quote, to cite.
καλέω voco ἑκκαλέω evoco ἑπικαλέω invoco եւ cognomino προσκαλέω advoco եւ այլն. Ձայնել զոք յանուանէ. կարդալ առ ոք՝ որպէս ազդել, օգնութիւն խնդրել, եւհրաւիրել. կանչել, ձենել.
Կոչեաց տէր աստուած զադամ, եւ ասէ ցնա, ու՞ր ես։ Կոչեսցուք զաղջիկն, եւ հարցցուք ի բերանոյ նորա։ Կոչեցէ՛ք զնա, զի կերիցէ հաց։ Զի՞ կոչեցար զիս։ Ոչ կոչեցի զքեզ։ Կոչեաց մովսէս զամենայն իսրայէլ։ Կոչեց զնոսա, եւ ոչ լուան ինձ։ Յեգիպտոսէ կոչեցից զորդի իմ։ Մի՛ կոչեր զբարեկամս քո (ի ճաշ)։ Ոչ ոք յայնց կոչեցելոց ճաշակեսցէ յընթրեաց իմոց։ Կոչեսցես զնոսա ի խաղաղութիւն։ Կոչեաց յանուանէ զբեսելիէլ։ Շինեաց անդ սեղան տեառն, եւ կոչեաց յանուն տեառն.եւ այլն։
Կոչեաց զաստուած յօգնութիւն։ Կոչեցի զամենակարգ օգնական. (Լմբ. սղ.։)
Կոչելդ՝ կրկնակի իմանի, կամ անուանել որպէս զմոռացեալ, կամ յօգնութիւն կարդալ. (Խոր. ՟Ա. 3։)
ԿՈՉԵԼ. Անուանել. յորջորջել. որ եւ ասի ԿԱՐԴԱԼ.
Կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւ զխաւարն կոչեաց գիշեր։ Տեսանել՝ զի՞նչ կոչեսցէ զնոսա։ Սա կոչեսցի կին, զի յառնէ իւրմէ առաւ։ Զամենեսեան զնոսա յանուանէ կոչէ։ Կոչեաց զանուն նորա յիսուս։ Ի քաղաքին՝ որ կոչէր նազարէթ։ Զյովսէփ՝ որում բարսաբայն կոչէին։ Կոչեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ նզովս.եւ այլն։
calling, call, nomination;
appellation, name, nomination, denomination;
appeal, summons, citation, assignation;
invitation;
invocation;
vocation;
— յետս, retraction, recantation, unsaying, recalling.
κλῆσις vocatio եւ այլն. Կոչելն, կոչիլն. (ըստ ամենայն նշ).
Օր կոչման հրաւիրակի։ Արար թագաւորն կողմունս (կամ կոչունս). (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 6։ Եսթ. ՟Բ. 18։)
Շնորհքն եւ կոչումն աստուծոյ։ Զձեր իսկ կոչումնդ տեսէք։ Յո՛ր կոչումն կոչեցաւ, ի նմին կացցէ։ Երկնաւոր կոչմանն բաժանորդք.եւ այլն։
Եւ այլ այսպիսի կոչմունս։ Որոյ կոչմամբ յորջորջեցան եւ բաղնիքն. (Խոր. ՟Բ. 60. 85։)
Կոչումն անպատիր, կամ ընտանի, կամ պաշտելի (անունն աստուծոյ կարդալի)։ Օծումն կոչման։ Քրիստոնէական կոչմանս։ Ի վեհագունիցդ կոչմանց։ Անուանեալ կոչմամբ յիսուս զքրիստոսն աստուծոյ. (Նար.։)
Ի կոչումն եպիսկոպոսութեան. (Շար. ՃՃ.։)
Կիւրեղ երուսաղեմացի ի կոչման գիրսն ասէ. (Տօնակ.։)
invitation;
banquet, feast, entertainment, good cheer, good living;
կոչունս առնել՝ յօրինել, to give a dinner party, to feast, to treat, to entertain, to give an entertainment, to banquet, to feed well;
մեծահաց կոչունս առնել ումեք, to entertain one in a noble manner, to feed him luxuriously, to treat him nobly, to give him a splendid entertainment;
ի կոչունս ուրախութեան, in the midst of the festivities;
ի ժամ կոչնոցն, during the entertainment.
κλῆσις vocatio, invitatio πότος, συμπόσιον convivium, compotatio ξενισμός, δοχή hospitalitas. Կոչումն ի սեղան. հրաւէր. մանաւանդ Սեղանն. ճաշ. ընթրիք. խրախութիւն. խնջոյք. գիներբուք. ընդունելութիւն. հիւրընկալութիւն. սեղան, կերխում.
Կոչեաց կամ կոչեսցէ ի կոչունսն։ Արար կոչունս։ Արար խրախութիւն կոչնոցն։ Առնել ուրախութիւն կոչնոց։ Կոչունք բանջարեղէն.եւ այլն։
Միայն զձայնն լսեն զկոչնոցն. (Մանդ. ՟Զ։)
Կոչունք հարսանեաց։ (Իգն.։)
Արժանի կոչնոցն երեւել այնոցիկ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
cow;
շառագոյն՝ խայտաբղէտ —, russet, spotted or speckled —;
— վտիտ՝ պարարակ կամ գէր, lean, tat —;
կաթնտու՝ կաթնաւէտ —, milch cow, dairy cow;
կթել զկով, to milk a -;
ծանր —, a — with or in calf;
ծնանել կովու, to calve;
միս կովու, cow-beef;
կաշի, մորթ կովու, neat-leather, cowhide;
ստեւ կովու, cow hair;
կու, քակոր կովու, cow dung;
կոգի կովուց, butter of kine;
բչիւն՝ բառաչիւն կովու, bellowing, lowing of a -.
βοῦς bos, vacca. Էգն արջառոց. որոյ արականն է եզն. ինէք. պէքէրէթ. իսկ պ. կեավ ՝ է հասարակ (որպէս ի լտ. պօս) զի նէրկեավ, է եզն. եւ մատէկեավ, կով.
Կովս քառասուն, ցուլս տասն. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 15։)
Քսան կով արօտական. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 23։)
small bit, piece or slice;
— թուոց, fraction;
տասնորդական —, decimals, decimal fractions.
Գործել, եւ ուտել զկոտորակս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ եւ Ճ. ՟Բ.։ Իսկ Ճ. ՟Ա. Կոտորիկ։)
Զհնացեալ հանդերձ, եւ զկոտորակ հացի. (Բրսղ. մրկ.։)
to break, to break in pieces, to shatter, to smash;
to out, to cut down, to fell;
to destroy, to break, to rout, to defeat, to overthrow;
to massacre, to kill;
to cut, to pull to pieces or tatters;
to divide, to share, to part;
մեծամեծս —, to hector, to brag, to boast, to swagger, to pretend to be of importance, to take much upon oneself, to be impertinent;
— ի սայր սուսերի, to put to the sword
κόπτω, κατακόπτω, συγκόπτω , ἑκκόπτω, καταφράζω, ἁποκτείνω եւ այլն. caedo, caesus;
concido, decido, exscindo, contero, dependo, occido եւ այլն. Կոտոր կոտոր առնել սրով, տապարաւ, եւ այլն. հարկանել կոփելով, եւ խորտակել. հատանել. ջարդել. ջախջախել. սպանանել եւ սատակել զբազմութիւն. կոտրել, կոտրտել, կտրել, ջարդուբուրդ ընել, ջարդել.
Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։
Իսկ ՟Բ. (Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2.)
Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. մի՛ կոտորեր։
Առաքեաց տէր առիւծս, եւ կոտորէին զնոսա (յն. մեռուցանէին). (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 25։)
զոմանս մարախոյ եւ մկանց կոտորեցին հարուածք. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 9։)
Կոտորելոց են սոքա առաջի մեր. յն. անկցին. (Դտ. ՟Ի. 52։)
անհնարին ցաւովք հաշելոյ կոտորեալ լինէր նա. կոտրտուիլ, ջարդել. ջախջախել. սպանանել եւ սատակել զբազմութիւն. կոտրել, կոտրտել, կտրել, ջարդուբուրդ ընել, ջարդել.
Կոտորեաց բեռն մի փայտի։ Կոտորեցի զմեծութիւն եղեւնափայտիցն նորա։ Իբրեւ զկոծ նռնենեաց կոտորելոց ի դաշտի։ Զանտառս նոցա կոտորեսջիք։ Կոտորել զայլազգիսն։ Կոտորել զնոսա կոտորումն մեծ։ Կոտորեսցեն զքեզ սրով իւրեանց։ Իմաստունքն կոտորէին։ Զիմաստունս բաբելացւոց մի կոտորեր։ Կոտորելով կոտորեսջիք զամենայն բնակիչս։ Եղիցին կոտորեալք մահուամբ։ կոտորել զաղխըս մեքենովթացն, կամ զդրունս, զորթն, զխոփն ի սուսերս։ Զմնացորդսն առ ոտն կոտորէր. յն. կոխոտէր, եւ այլն։
Իսկ (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 2.)
Մի այդպէս խիստ եւ խժաբար կատարեր զկամս քո. մի՛ կոտորեր։
Առաքեաց տէր առիւծս, եւ կոտորէին զնոսա (յն. մեռուցանէին). (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 25։)
զոմանս մարախոյ եւ մկանց կոտորեցին հարուածք. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 9։)
Կոտորելոց են սոքա առաջի մեր. յն. անկցին. (Դտ. ՟Ի. 52։)
անհնարին ցաւովք հաշելոյ կոտորեալ լինէր նա. կոտրտուիլ, ջարդուիլ, ինք իր զինքը ուտել. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
ԿՈՏՈՐԵԼ. Յայլեւայլ մասունս բաժանել. կտոր կտոր ընել, բաժանել.
Ի բազում ճառս կոտորեցաք. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Ի մասունս բաժանիցի, եւ ի բազում շունչս կոտորիցի. (Եզնիկ.։)
զմի մի յերեսուն մասանցն ի վաթսուն ժամս կոտորեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Այսպէս մասունս կոտորեցին զրոպէսն. (Շիր.։)
Կոտորի կենդանին բանականին եւ անասելոյն զանազանութեամբ։ Պիտի տարբերութիւնս առնուլ, որովք կոտորի սեռն. (Պորփ.։)
Զլսելիս լսողացն մեծամեծ կոտորելով խախտիցէ։ Մեծամեծս ին կոտորելով պատրէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Որք մեծամեծս կոտորեն, թէ մեք անդստին իսկ յաւազանէն ուխտաւորիմք ի մսակերութենէ եւ յամուսնութենէ, եւ ապա լուծանեն զուխտն. (Եզնիկ.։)
to overturn, to subvert, to overthrow, to demolish, to destroy, to ruin;
to lay waste;
to extirpate, to exterminate;
յերկիր —, to fell to the earth, to throw, strike or dash to the ground;
— զպարիպս, to dismantle, to pull down;
— զոք ի հաւատոց, to pervert from the faith;
— զմիմեանս, to throw down, upset or destroy each other;
— զկեանս, to come to an untimely end;
խաղն կործանեաց զնա, gaming has been his ruin.
կործանել զարձան, զսեղան, զտուն, զդրունս, զպարիսպս, զամուրս, զաշտարակս, զքաղաքս, զգեօղս, զաշխարհ.եւ այլն։
Եւ Կործաննել զթագաւոր, զքեզ, զնոսա, զիսրայէլ, զամբարտաւանս, զսեաւ, զաթոռս թագաւորաց. զզօրութիւն քո, զկանս ամպարշտաց. եւ այլն։
Ոճով ասի.
Կործանեցից ի խորխորատ զվէմս նորա. (Միք. ՟Ա. 6։)
Որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։)
Նա կործանիցէ զնոսա առաջի երեսաց քոց. (Օր. ՟Թ. 3։)
Բարձրութիւն նորա ի սուգ կործանեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 42։)
Յերկիրկործանեսջիր. (Ես. ՟Գ. 26։)
Զինքեանց ասացեալսն փոփոխեալ կործանէին։ Զկարծիսն կործանէ զանօրէն չարութեանն. (Ոսկ. յհ.։)
Կործանեցաւ քո բանդ այդքան ընտրեալ. (Առ որս. ՟Զ։)
Ի ձեռն երկուց ձեռնարկութեանց, զորս եւ կործանեցաք. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Կործանեալ հերովդէս զկեանս իւր. (Զքր. կթ.։)
կործանեցաւ ի ժամանակի հալածանաց ի հաւատոց անտի քրիստոսի ի պաշտօն հրէութեեան. (Եւս. պտմ.։)
Կործանելոյս պարտեօք փրկութիւն։ Անձն իմ կործանեալ։ Կործանեալս անձին։ Հին զէնն կործանողին. (Նար.։)
to be lost, to disappear;
to perish, to decay, to be destroyed;
to lose one's way, to lose oneself, to go astray, to err;
to go to ruin, to ruin oneself;
— սովամահ, to die of starvation, to be starved to death;
to be dying of hunger;
յիշատակ իմ, all memory of me was lost;
կորեաւ յոյս իմ, my hopes have vanished;
կորիր յերեսաց իմոց, get you gone, be gone.
ἁπόλλυμαι pereo, intereo. Պակասիլ յանկարծ ի միջոյ. ի բաց գնալ. անհետ լինել. անյայտ եւ անգիւտ մնալ. ջնջիլ. ապականիլ. սատակիլ. եղծանիլ. աւերիլ. կորսըւիլ, փճանալ.
Կորեան էշք։ Վասն իշոցն կորուսելոց։ Գինին հեղու, եւ տիւքն կորնչին։ Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Ես կորնչիմ անորդի կամ սովամահ։ Կորեաւ եգիպտոս։ Կորեան ի միջոյ ժողովրդենն։ Յիշատակ նորա կորիցէ յերկրէ։ Յոյս ամպարշտի կորիցէ։ Ասասցէ՞ թէ կորի՛ր։ Կորիցէ փախուստ յընթացողէ։ Կորնչիջիք։ Երթիցէ զհոտ կորուսելոյն։ Կեցուցանել զկորուսեալն.եւ այլն։
Տեսանէ զկորուսելոցն զգիւտ։ Կորիցէ զյաւիտենական կորուստն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Է։)
Ռամկական է ասելն,
Կորնչեալ անցանէ։ Փոքր մի եւս կորեալ էր անձն իմ. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
shooting skilfully, carefully aiming at;
skilful in arms;
dexterous, expert, skilful, handy;
nervous, robust, vigorous, valorous, valiant;
intelligent, ingenious, clever, witty, wily, keen;
cf. Կորովակի;
— յաղեղն եւ ի սուսեր, skilful with the sword bow.
ԿՈՐՈՎԻ որ եւ ԿՈՐՈՎ. (որպէս թէ կոր եւ պիրկ. զօրաւոր, եւ ճարտար) Աջող՝ աջով, կամ աչօք, կամ մտօք եւբանիւք։ Ըստ ՟ա. ἁκοντιστής jaculator εὕστοχος directus, sollers եւ այլն.
Արք կորովիք աղեղնաւորք։ Գնասցեն նետք կորովիք փայլատականց. (՟Ա. Թագ. ՟Լ՟Ա. 3։ Իմ. ՟Ե. 22։)
Նետք ի գիրկս կորովեաց. (Կոչ. ՟Ա։)
Կորովի յաղեղն եւ ի զէն։ Զկորովիս աղեղնաւորացն. (Արծր. ՟Ա. 9։ ՟Գ. 1։)
Արամբք կորովեօք յաղեղն եւ ի սուսեր։ Կորովի եւ յաջողակ ի պատերազմունս։ Աղեղնաւորք կորովեաց, եւ տիգաւորք նիզակաց։ Զքաջն եւ զկորովին վասակ. (Յհ. կթ.։)
Թուլացան կորովիք հաստաձիգ աղեղանց. (Շար.։)
Ըստ ՟բ. διορατικός, ὁξύς perspicax, acutus.
Զյստակութիւն բբացն կորովեաց պղտորեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
Ըստ ՟գ.
Անձն ունէր նա կորովի իմաստուն։ Կորովի էր նա բանիւք. (Եւս Պտմ. ՟Դ. 18։ ՟Զ. 15։)
Կորովի իմստութեամբ իւրով էառ զբերդն. (Վրդն. պտմ.։)
Առնէր ապա նշնագիրս ըստ վերնապարգեւ կորովի սովորութեան իւրում. (Կորիւն.։)
Մերթ եւս ըստ յն. ἁγκυλομήτης . որպէս Նենգամիտ. եւ որպէս Կորաքամակ.
Թերսիտէս անուանեալ, որ է կաղ, խեդ աչօք, կորովի, եւ լեպեշտի. (նոննոս ի Հոմերոսէ։)
Աղեղնաւորն եթէ կորովի հանդերձեալ է արձակել զնետն, նախ առաջին հոգ տանի կալոյն իւրում։ Կորովիս արձակեսցես հակառակ նոցա զնետն. (Ոսկ. անոմ. ՟Դ։)
cf. Կուսակալութիւն.
գրի եւ ԿԻՒՐԱՊԱՂԱՏՈՒԹԻՒՆ. Իշխանութիւն կուրապաղատ գոլոյ. բդեշխութիւն. կուսակալութիւն.
Առնուլ զպատիւ կուրապաղատութեանն ի կայսրէ։ Տայր բերել նմա պատիւ կուրապաղատութեան. եւ այլն։ (Յհ. կթ.։)
(Ղեւոնդ.։ Լաստ.։ Վրդն.։)
to blind, to make blind, to take away the sight, to excecate;
to dazzle, to offuscate;
կիրք —նեն զմիտս, passions cloud or darken the understanding;
cf. Շլացուցանեմ.
τυφλόω, ἑκτυφλόω, ἁποτυφλόω excaeco, privo lumine, caecum reddo. Տալ կուրանալ. զրկել յաչաց, ի լուսոյ. խաւարեցուցանել՝ ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ. կուրցընել, կուրացնել.
Հարցէ զաւակն ծառայի իւրոյ, եւ կուրացուցանէ. (Ոսկ. ես.։)
breast, bosom, chest;
heart, mind;
ուշ ի կուրծս անկանել՝ առնել, to reflect well on, to recollect, to remember;
մօտ առ կուրծս, to be imminent, near to, to impend;
զձեռն ի վերայ կրծից հանգուցանել, to fold the arms in repose;
մաքրել զ—ծս, to expectorate, to spit.
Որպէս լծ. ընդ թ. կեօքիւս, կեօքս. στῆθος pectus. Լանջք. տախտակ լանջաց. լայնաբար՝ Սիրտ. ստինց. կուշտ, երբուծ. (որ յայլ լեզուս՝ փոքր կուրծք).
Կոծել, կամ բախել զկուրծս. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 15։ ՟Ի՟Գ. 48։)
Զկրծիցն հարկանէր, եւ զարտասուսն հեղոյր. (Եղիշ. յար.։)
Տալ գելոցս կրծից նորա, եւ արկանել առասանս ի կապատս կրծիցնգելարանաց. (Ագաթ.։)
Սակաւ մի զձեռսդ ի վերայ կրծիցդ հանգուցանիցես. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Զլայնակամարն ո՛չ կրծիւքն (յն. առ ստեամբքն) կապեալ։ Սրտմտութիւն եռացեալ ի կրծից անտի ի դուրս բղխեսցէ. այսինքն ի սրտէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 3։)
Այն ամենայն (վիշտ) յաշխարհի մօտ առ կուրծս կայր յն. ի ձեռս. (Ոսկ. մտթ.։)
ՈՒՇԻ ԿՈՒՐԾՍ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ԱՌՆԵԼ. Քաջ խորհել ի սրտի, խելամուտ լինել. Զգաստ մտօք քննել.
Ուստի ուշ ի կուրծս անկեալ, եւ ի միտս եկեալ նախարարացն հայոց. (Խոր. ՟Գ. 4։)
Խոհական իմացուածիւ՝ ուշ ի կուրծս արարեալ։ Որ ուշ ի կուրծս արարեալ, եւ իմաստայեղց մտաց խորհրդեամբ տեսեալ. (Յհ. կթ.։)
blindness, cecity, excecation;
blindness, ablepsy, delusion;
հարկանել կուրութեամբ, to strike blind;
աբրէ մեծի կուրութեանս, what a strange blindness !
τυφλώτης, τύφλωσις, πώρωσις , ἁορασία, ἁβλεψία caecitas, excaecatio, privatio visus. Կոյր գոլն. պակասութիւն տեսութեան աչաց մարմնոյ կամ հոգւոյ, շլացութիւն. անտեսութիւն. Խաւարումն.
Հարին, կամ հարից կուրութեամբ։ Զ աչս թշնամեացն ի կուրութիւն դարձուցանէին։ Վասն կուրութեան սրտից։ կուրութիւն փոքր ի շատէ եղեւ իսրայէլի.եւ այլն։
Հնութեան կուրութեամբն չնեսանէք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որպէս կուրութիւն աչաց ատելի կայ մարմնոյն, նոյնպէս եւ տգիտութիւն ոգւոյ ատելի է եւ աստուծոյ. (Կանոն.։)
Ախմարութեան կուրութիւն։ Աղջամղջին կուրութեանս խաւար. (Պիտ.։)
Որ կամաւոր կուրութիւն յինքն կրէ կամ բերէ, ո՛չ երբէք եկեսցէ յառողջութիւն. (Յհ. կթ.։)
cut, carved, sculptured;
laminated, forged;
engraved;
coined;
վարսք —ք, thick, curly hair.
Փողս կռածոյս։ Դրուագս կռածոյս։ Վահան կամ ինզակ ոսկի կռածոյ։ Ի ձայն օրհնութեան կռածոյ փողոյ։ Եդ ի կռածոյ գերեզմանի.եւ այլն։
Վասն կռածոյ գերեզմանաց. (Մաշկ.։)
Հիւսածու թագաւ պսակեալ, եւ ոչ կռածու. (Վրդն. պտմ.։)
Ասի կռածոյ, է որ ի հեղեղատէ (կուռ եւ ողորկ քար), եւ է կռածոյ՝ որ ի կռանէ. որպէս ասի, թէ ո՛չ է ձուլածոյ, այլ կռանահարութեամբ գործեալ. (Երզն. քեր.։)
Իսկ (Երգ. ՟Ե. 11.)
Վարսք նորա կռածոյք՝ կամ եղեւնեայք. որպէս թէ կա՛մ կուռ եւ խիտ վարսք, եւ կամ որպէս զվարսաւոր եղեւնափայտից. (եբր. երեւի նշանակել գանգուր գռուզ)։
to cut, to dress stones with the hammer;
to carve, to hollow, to sculpture, to engrave, to chisel;
to hammer, to beat or strike the anvil;
to smooth, to polish;
դաշինս —, to make a convention, to contract, to enter into an engagement, to engage oneself;
— ուխտ, to conclude an alliance.
Կռել կոփել, ուռն հարկանել. (Ես. ՟Խ՟Ա. 7։)
Բաժակ ոսկի կռես, եւ բաժակ մի հով ջուր չկամիլ տալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 25։)
Կուռք կռեալք եւ քանդակեալք։ =կուռս կռեալս կոփեալս. (Ճ. ՟Բ.։ Ագաթ.։)
Վէմ կոչեցաւ ո՛չ անշունչ անմռունչ ի ձեռս քարկոփաց կռեալ. (Կոչ. ՟Ժ։)
Բազմութիւն անչափ նաւաց ... Զկէսս կռէին, եւ զկէսս իջուցանէին. (Պիտ.։)
Ճանապարհ զանձինս արարին ... եւ կռեալ պնդեալ կարծրացան. այսինքն կուռ եւ պինդ եղեն կոխոտմամբ. (Իգն.։)
ԿՌԵԼ ԴԱՇԻՆՍ, կամ ԴԱՇԻՆՍ ԿՌԵԼ. διατίθημι, διαθήκην կամ συνθήκην τίθημι dispono, constituo foedus, pango pactum, inducias եւ այլն. Սերտիւ պնդել հաստատել զդաշն բարեկամութեան. ուխտ դնել խաղաղութեան.
Զդաշինսն՝ զոր կռեաց ընդ հարս նոցա։ Դաշինս կռեսցուք կամ կռեսցես, կամ կռեցին ըադ նմա. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 15։ ՟Ա. Մակ. ՟Ա. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 26։ Իմ. ՟Ա. 16։)
Դաշինս առեալ կռէր ընդ նմա։ Կռել դաշինս ընդ դժոխոց, կամ ընդ մահու. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ Իգն.։)
to take offence, to wrangle, to strive, to contend, struggle or dispute with, to debate, to contest, to quarrel;
to skirmish, to grapple with each other, to clash together, to fight, to come to blows;
to take hold of, to cleave to, to cling, adhere or stick to, to hold fast by, to catch or grasp at, to get entangled in;
— ընդ միմեանս, to beat one another, to fight together;
to quarrel;
թօթափել զփոշին կռուեալ, to shake the dust off one's foot;
ի բեւեռ կռուեցաւ հանդերձ նորա, his coat is caught by a nail.
Կռուեցան կամ կռուեսցին կամ կռուիցին երկու արք։ Մի՛ կռուօ՛ղ։ Կռուեցան ընդ միմեանս թագաւորքն։ Յովաթամ կռուեցաւ ընդ արքայի որդւոց ամոնայ։ Դարանակալքն կռուէին ի տեղւոջէ իւրեանց։ Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի։ Եթէ կարասցէ կռուիլ ընդ իս։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին յակոբայ ի կռուելն իւրում ընդ նմա.եւ այլն։
Խորհրդովք մերովք մարտնչի եւ կռուի ընդ մեզ. (Խոսր.։)
Ընդ կամացս որսոյ իբր ընդ դարանակալի մահու կռուեցայ. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Կռուեցայ ընդ ախտսն. (Վանակ. յոբ.։)
դիմազ. ԿՌՈՒԻ եցաւ. դիմազ. κολλάομαι, προσκολλάομαι agglutinor, adhaereo ἑρείδομαι firmor, fulcior, inniteo, figor. Կառչել. կուռ եւ սերտ կռուան գտանել. մածանիլ. շփիլ. շաղիլ. յարիլ. միանալ. հաստատիլ. պնդիլ. փակչիլ, կպչիլ.
Մի՛ կռուիցի ի ձեռին քում ի նզովից նորա։ Զփոշիս՝ որ կռուեալ է ի քաղաքէ ձերմէ յոտս մեր։ Սարդ կռուեալ է։ ի քաղաքէ ձերմէ յոտս մեր։ Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմն. (Օր. ՟Ժ՟Գ. 17։ Ղկ. ՟Ժ. 11։ Առակ. լ. 28։)
Փոշին որ ի ճանապարհէն կռուեցաւ ի նոսա. (Եփր. համաբ.։)
Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ եւ կցեալ իցէ. (Եփր. աւետար.։)
Ժանգ՝ որ կռուի յերկաթ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Օծ իւղովն քրիստոսի, զի մի՛ կռուեսցի (ի) քեզ ձեռք ախոյանին. (Եղիշ. խրատ.։)
Զաղտեղութիւն մեղաց, որ կռուեալ էր ի բնութիւնս մեր, եւ ի նմին միացեալ, ոչ զօրէն փոշւոյ, այլ կպրաձիւթոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
"cf. Կռուփս հանեմ;
"
to vex, to plague, to use ill, to injure or affront contumeliously, to outrage;
— զաղքատս, to smite with the fist of wickedness;
to trample the poor under foot, to oppress.
κολαφίζω, κονδυλίζω, τύπτω πυγμαῖς colaphis caedo, pugnis caedo, vel percutio κολάζω punio եւ այլն. Կռփօք հարկանել. կռուփս հանել. կռփահարել. բռնցի կամ մուրցացի տանջել՝ մանաւանդ զկառափն. ապտակել. խոշտանգել. նեղել. հարկանել. կատել. կծանել. խայթել. նախատել. թշնամանել. հարստահարել. մուշտա զարնիլ, գլխուն զարնել, մշտել, չարչրկել, ծեծել. (լծ. թ. խըրփալաամագ ).
Հրեշտակ սատան՝ կռփել զիս. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Կռփէք զանաւագն։ Կռփեն զորբս։ Կռփէին զգլուխս աղքատաց։ Ի բարձրութիւն այնոցիկ, որք կռփեալք էին յիսրայէլի. (Ես. ՟Ծ՟Ը. 4։ Մաղ. ՟Գ. 5։ Ամովս. ՟Բ. 7։ Յուդթ. ՟Ժ՟Զ. 6։)
Զկոյրս ոչ կռփեմք, այլ առաջնորդեմք. (Դիոն. թղթ. ՟Ը։)
Ծանր բեռամբ տուժից նեղէր եւ կռփէր զնոսա։ Ի պատերազմի անդ՝ որ ընդ հայսն էր, կռփեալ լինէր. (Եկւս. Պտմ. ՟Ը. 15։ ՟Թ. 8։)
Ապտակեալ, կռփեալ, ձաղեալ։ Ձեռաց կռփողացն. (Խոսր. պտրգ.։ Նար. ՟Լ՟Զ։)
Քարամբ զբարի պտուղն կռփէին. (Եփր. ի ստեփ.։)
Զչարս ի մարդկանէ իբրեւ կարկուտ ձայն պատգամաց նոցա կռփէր. (Լմբ. ովս.։)
Ի չարն՝ կռփիս ի խղճէ մտացդ, եւ ի բարին մխիթարիս. (Լմբ. առակ.։)
Կռփեաց խստագոյնս զգլուխս նոցա. (Ոսկ. գծ.։)
Ամլութիւն իմ կռփէր զիս. (Եփր. թագ.։)
putting to death cruelly, barbarously;
torturing, excruciating;
— սպանանել՝ սատակել, to kill in a cruel manner, to kill with tortures.
Վասն այնորիկ զնա կտտամահ սպանեցեն. (Ագաթ.։)
Կամէր զնա կտտամահ խայտառակել սպանմամբ. (Ոսկ. գծ.։)
Դառն նեղութեամբ կտտամահ սատակեցից զքեզ։ Կտտամահ տանջանօք զրաւ կենաց նոցա առնել. (ՃՃ.։)
to cut, to cut off, to lop, to cut down;
to divide, to separate;
to take away, to discontinue, to retrench;
to shear sheep;
to cut hair;
to castrate, to geld;
— ընդ մէջ or յերկուս, to divide in halves;
— ի չորս մասունս, to cut in quarters, to quarter;
— զանդամս մարմնոյ, to cut off, to amputate, to maim, to mutilate.
Կտրել զծայրս ձեռաց եւ ոտից. զգրատս ի միջոյ մինչեւ ցեզր։ զլեզուն. զծառ. զուռ որթոյ. զմանուկն կամ զծառայն ընդ մէջ. զյղիս։ կտրեալ օդն՝ վաղվաղակի յինքն կարկատեցաւ, եւ այլն։
Կտրելզոտս նորա սրով։ Ի բաց կտրել զսրունս. (Խոր. ՟Բ. 31։)
կտրել զփրկութեանն վստահութիւն, զյուսոյն փրկանակ։ Արկարութիւն յուսոյն կարեցեալ։ Կտրեսցի լար, կամ ապաւանդակին պարան։ Առ սովորութեանն կտրիլ։ Զդաշն կործանողին կտրեցի. (Նար.։)
Կտրել զգլուխ, զարմատս ցաւոց, զպատճառն. (Կանոն.։ Երզն. մտթ.։ Նանայ.։)
Կտրեալ զնա ի զօրաց իւրոց՝ փախստական արար։ Ի մէջ անցեալ կտրեաց զքրմապետն, եւ փախստական տարաւ. (Զենոբ.։)
Կտրեաց ի կնոջէն։ Զերիվարսն կտրել (այսինքն արձակել) արօտի պատճառաւ. (Մամիկ.։)
Որ կտրէ զվարձս մշակին, որ է քահանայն, ընդ մարդասպանսն համարեալ է։ Ժողովուրդն զպտուղ քահանային մի՛ կտրեսցէ. (Ոսկիփոր.։)
ԿՏՐԵԼ. κείρω tondeo, detondeo. Խուզելն զխաչինս.
Կտրելն զխաչինս իւր։ Ոի՛ կտրեսցես զանդրանիկս հօտից քոց։ Կտրէ նաբաղ զհօտս իւր։ Զոր զենի պատրուճակս կտրողաց իմոց։ Իբրեւ զերամակս կտրելոց, եւ այլն։ Զօգիս եւ զայծիս քո ես ոչ կտրեցի. (Մծբ. ՟Ժ։)
Ոչխարխ պատրաստաբար կտրին, եւ ճնճղուկք մենքենայիւք որսորդաց դիւրաւ ըմբռնին. (Եփր. աւետար.։)
ԿՏՐԵԼ. Խուզել զհերս. փոքրել.
Կտրեա՛ զհերս քո, եւ ի բա՛ց ընկեա՛։ Գերծի՛ր եւ կտրեա՛ (կր) ի վերայ փափուկ որդւոցն քոց։ Կտրեաց զվարսս գլխոյ իւրոյ. (Երեմ. ՟Է. 29։ Միք. ՟Ա. 16։ Յոբ. ՟Ա. 20։)
Ո՞վ կտրէ զիս. եւ զի ոչ կամէի աշխարհականի (տալ) կտրել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եթէ ոք ի քահանայից կտրիցէ զանձն իւր։ Որ զինքն կտրեաց, մի՛ լիցի քահանայ, զի անձնասպան է. (Կանոն.։)
Իշաւարեաց քինացելոց զարու յաւանակս ի մատաղութեան կարելոյ. (Եզնիկ.։)
ԿՏՐԵԱԼ (դրամ). Կտրելով պակասեալ՝ խարդախեալ. παρακεκόμμενος adulterinus.
Պղնձախառն էր քո ոսկին, եւ կտրեալք՝ գահեկանքն. (Բրս. վաշխ.։)
to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.
φέρω, φορέω, αἵρω, βαστάζω gero, gesto, porto, tollo, fero. (ի բառէս Կիր, զոյգ ընդ կուռն. կռնակ. Լծ. եւ լտ. ճէ՛ռօ, եւ արաբ. Ճէրր) Ըստանձնել. բարձեալ ունել զծանրութիւն ինչ ի վերայ թիկանց եւ ի ձեռին, կամ զիրս ինչ յինքեան. բառնալ. տանել. բերել. վարել. պարունակել. ունել. յանձին ընդունել կամ ստանալ.
Կրել զաշխատութիւն, զժողովուրդն զտապանակ, զեփուդ, զենս ի ձեռին, զաւար բանակին. նախատինս զազգաց. զօրենս ի լեզուի, զիրաւագիտութիւն ի շրթունս։ Երանի որովայնին՝ որ կերացն զքեզ։ Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութիւն իւրոյ։ Կրել զանուն իմ առաջի հեթանոսաց։ Կրեսցէ դատաստան։ Ի հոգւոյն սուրբ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ։ Տրտմութիւն կամ ամօթ կամ զաւս եւ անարգանս կրել։ Կրեա՛ զամպարշտութիւն քո։ Չէ՛ որ կրեաց զբարկութիւն նորա. եւ այլն։
կրեալ ի գիրկս, եւ կրօղ զամենայն. (Սարկ. հանգ.։)
Որով կեայ, եւ զկենդանութիւն կրէ երկիրս հայոց. (Ագաթ.։)
Որով զկենդանութիւն կրէ բովանդակ մարմինն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Որ ի կեանք հպի, կեանս կրէ յինքեան. Խոսր.։)
Ի մոգացն եւ ի մոգպետացն զնոյն պատիւ կրեսցեն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զի մի՛ զառաւել պատիւ վասն խոստովանողական անուանն ի ժողովոյն կրիցէ. (Խոր. ՟Բ. 86։)
Տաշտք կրեցեալք ի ծայրս մատանց. (Նար. լ։)
ԿՐԵԼ. πάσχω patior. (ի բառէս Կիրք, եւ կարիք. լծ. չար, չարչարանք, եւ քարշել) Չարչարիլ. տանջել. ախտակրիլ. վշտանալ. բռնի կամ համբերութեամբ տանել. համբերել. տոկալ. քաշել.
Զայսպիսի չարչարանս կրեցին։ Այդպիսի անցս կրեցին։ Վասն որոյ եւ զայս չարչարանս կրեմ։ Որ այդպիսի համբերութիւն ի մեղաւորաց հակառակութենէ անտի կրեաց.եւ այլն։
Զամենայն ինչ ամենայնիւ վասն մեր կերաց. (Ածազգ. ՟Բ։)
Կրեաց զամենայն կիրս մարմնոյ եւ հոգւոյ՝ բաց ի մեղաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ կամաւոր վասն մարդկան՝ կրեցեր մարմնով զայս ամենայն. (Շար.։)
Իսկ Կրել վիշտ, զանարգութիւն, արհամարհութիւն, զպատիժ. եւ այլն. անխտիր հայի ի ՟ա. եւ ՟բ. նշ։
Ուստի ըստ քերականաց եւ ըստ փիլիսոփայից, Կրել ասի, Ներքոյ անկանիլն ներգործութեան այլոյ. դիմաբաժանեալ ընդ Ներգործել կամ Առնել.
Յաղագս առնելոյ եւ կրելոյ։ Ընդունի առնելդ եւ կրելդ ներհակութիւն զյաւէտն եւ զնուազն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ԿՐԵԼ. ἕχω habeo. Ունել առ իւր. առնուլ, գտանիլ. եւ ԿՐԻ որպէս Կայ. գոյ, լինի, գտանի.
Իշխել կրել նշան շգեղ ըստ նշանի թագաւորաց. (՟Ա. Մակ. 58։)
Եկեղեցի իսկ քրիստոսի զնա միայն կրէ (զթարգմ. եօթան). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւ զայս համառօտիւք յարտաքնոցն գրոց կրեալ պատմեցաք. (անդ։)
Որ առ իս կրին սխալմունք։ Առ քեզ ոչ կրին նենգութիւնք։ Որ յիս կրին չար սովորութիւնք. (Նար.։)
Այլ աստ յոմանց հակառակութիւնք կրի. (Խոսր.։)
Իբրեւ կրեսցին ի նմա կատարեալ միտք եւ խորհուրդք. այսինքն եթէ իցեն ի նմա. (Կանոն.։)
Որ ի մէջ հեբրայեցւոց գիրք կրին։ Եւ ի մէջ եբրայեցւոց բազում ինչ չմիաբանութիւն կրի։ Որ ի շամրտացւոց եբրայական գիրքն կրին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to exercise, to train up, to inure, to form;
to instruct, to discipline, to accustom, to civilize;
to educate, to polish;
— զմիտս, to inform the mind;
ի զարմանս or յապուշ —, to astonish, to surprize.
γυμνάζω exerceo, polio, erudio ἁσκέω colo, studeo μελετάω curo. Կիրթ առնել. վարժել. մարզել. հրահանգել. յորդօրել. վարել. կր. Ճգնիլ. գուն գործել. ուսանել. կիրթ լինել կամ զհետ լինել.
Կրթեա՛ զանձն քո յաստուածապաշտութիւն։ Նովաւ կրթելոցն (կամ կրթեցելոցն). (՟Ա. Տիմ. ՟Դ. 7։ Եբր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Կրթել զգործոնեայսն յուսումն. զզօրութիւն (անձին, կամ զզօրս) ի նահատակութիւնս։ Գործով կրթել զեղխ հմտութիւն արհեստին։ Զինուորն իմաստութեամբ զգինու որական իրին արհեստս կրթէ։ Անդադար երկով կրթէ զկենդանիս եւ զժամանակս։ Կրթիլ ի հանդէս շահից, կամ ի գիտութիւն։ Կրթել ընդ կենցաղօգուտն անցանելով վարժումն։ Միշտ կրթեալ քաջութեամբ։ Ի վայելուչ վարժողաց զօգտակարագոյսն կրթեալ խրատս. (Պիտ.։)
Որ զայս մաշումն կրթի տալ սրտին. (Լմբ. սղ.։)
կրթի ի քակտումն խռովութեամբն. (Առ որս. ՟Գ։)
ԿՐԹԵԼ, իլ. Ձգել, արկանել. քարշել. ձգիլ. բերիլ. քաշքշել, քաշել, վրան ձգել եւ ինկնալ, ձանձընել, եւ անձն առնուլ, հավէս ընել, յօժարիլ.
Զի մի՛ տկարք կամ չարք ի մարդկանէ ի մինն միայն կրթեսցեն զբանն. (Իգն.։)
Ըստ օրինացն ոչ խնդրեաց վրէժս, այլ ի հանդերձեալսն կրթեաց. (Շ. մտթ.։)
Ի զարմանս կրթեաց զբովանդակ զօր պարսից. (Արծր. ՟Ա. 5։)
Ինքն իսկ յանձն իւր կրթէր զաւեր աշխարհին հայոց։ Ամենայն ամբաստանութիւնն ի սուրբ ուխտ եկեղեցւոցն կրթեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը. եւ ՟Գ։)
Վնասակարութիւն սպառմանն ի քահանայն կրթի. (Կանոն.։)
Ի ծուլութեան եւ յարմարութիւն պատուիրանին աստուծոյ կրթի. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Զի մի՛ կրկնաբանութիւնս ի շատախօսութիւն կրթեսցի. (Նար. լ։)
կրթելոցն ի մարմնասիրութիւն. (Լմբ. առ ոսկան.։)
ԶՀԵՏ ԿՐԹԵԼ. Պնդիլ զկնի. դիմել. զհետ լինել փախստէից, եւ այլոց իրաց. ետեւէ ինկնալ.
Շապհոյ զհետ նոցա կրթեալ։ Հրամայէ զհետ կրթեալ հասին։ Եւ ինքն զհետ թշնամեացն կրթէր. (Խոր. ՟Գ. 17. 25։ Յհ. կթ.։)
զկենցաղասէր եւ զհետ մարմնոյ կրթեալ զմարդկային բնութիւնս. (Անան. եկեղ։)
regularity, order, method;
arrangement regulation;
— հասարակաց աղօթից, office, divine service.
εὕθυνσις, διοίκησις directio, administratio ἁκολουθία ministerium, ordo, officium. Կարգաւորելն, եւ Կարգաւոր գոլն. կարգ. օրէնք. տնտեսութիւն, կարգադրութիւն. եւ Պաշտօն քաղաքական եւ եկեղեցական.
Կարգաւորութիւն տան, քաղաքի նախարարութեանց։ Կարգաւորութիւն բնական, ամուսնական, յարմարական, ուղիղ. (Սահմ. Խոր. ՟Բ. 65. Պիտ.։)
Ընտրեսցէ՝ եթէ ճահաւո՞ր է կարգաւորութիւն բանիս, եթէ ոչ. (Պղատ. տիմ.։)
Հրեշտակացն կարգաւորացն կարգաւորութիւն է յարքայից արքայէն. յորդորէ եւ զմարդիկ ի հրեշտակային կարգաւորութիւնս։ Հրեշտակային կամ հրեշտակական կարգաւորութիւն (եկեղեցւոյ, եւ կրօնաւորաց). (Ագաթ.։ ժմ։ Խոսր.։)
Կարգաւորութիւն հասարակաց աղոթից։ Զբուանդակ կարգաւորութիւնս պաշտաման ժամուց։ Կարգաւորութիւն եւ հրահանգ տէրունական տօնից։ Այս ամենայն կարգաւորութիւն արտաքոյ եկեղեցւոյն կատարի։ Զողորմեայն փառս տալով չաւարտեն, որպէս կարգաւորութիւն է. (Ժմ.։ Յհ. կթ.։ Տօնացույց։ Մաշտ.։ Խոսր.։)
Տեսանեմք բացեալ մեզ զդրունսն, այլ մտցուք ամենայն կարգաւորութեամբ. յն. բարեկարգութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
to call, to call aloud, to send forth or utter cries;
to cry to, to call upon, to invoke, to implore;
to call, to name;
to call, to invite;
to raise up, to evoke;
to read;
— զանուն ուրուք, to call on the name of;
— յօգնութիւն, to cry out for help;
— զօգնականութիւն, to implore, to crave the aid of;
երջանիկ — ումեք, to call any one happy;
վաշ վաշ —, to insult, to revile;
աւաղ or ողբս —, to deplore, to lament for.
Կարդալ զաստուած, զանուն տեառն. եւ առ աստուած, առ տէր։ Արի կարդա զտէր աստուած քո։ Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Կարդաց զտէր կենդանութեան։ Ի նշանագործ տէրն կարդայր։ Կարդայցեք առ իս, եւ ես ոչ լսիցեմ ձեզ։ Կարդային առ շմաւոն, եւ աղաչէին ձեռն տալ. եւ այլն։
Կարդաց յիսուս ի ձայն մեծ։ Կարդայցեն զընկերս իւրեանց, եւ ասիցեն։ Վա՛շ վա՛շ կարդայ եւ այլն։ Ձայն ասէ կարդացաւ ի հռամա։ որ կարդայ եղբօր իւրում յիմար. (Եփր. համաբ.։)
ԿԱՐԴԱԼ. ռմկ. ձէնիլ. այսինքն կոչել, հրաւիրել.
Կարդացին զաքիովը ի տանէ ոզիայ։ Կարդացին նոքա զքահանայսն եւ զծերս.եւ այլն։
Կարդային զանուն նորա բազումք նեփթա։ Ըստ խնամոտ մտաց հայր կարդացեալ եբրայեցւոց.եւ այլն։
Ումպէտ կարդաս նոցա արարիչ. (Ագաթ.։)
Մովսէս անուն կարդացեալ. (Պիտ.։)
Երջանիկ կարդան եղկելոյս. (Նար.։)
Զամենայն անպատւութեան անուանս կարդամք նոցա։ Բարեգործս զնոսա կարդալ. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Սարգ. պ. ՟Ե։)
ԿԱՐԴԱԼ. որպէս ռմկ. այսինքն Ընթեռնուլ. վերծանել. ἁναγνώσκω lego. Տես (Եսթ. ՟զ 1. ՟ը 13.։ Եզր. ՟բ 26. ՟գ 13.։ Նեեմ. ՟ը 3.12.18։)
Զքննութիւնս արարածոց յօրինեաց որպես զգիր դպրութեան. եւ գիրն զբառս անուանն կարդասցէ. (Յճխ. ՟Ե։)
Զոր կարգեաց գրելով Կորիւն. ուստի եւ մեր բազում անգամ կարդալով տեղեկացեալ հաւաստեաւ. (Փարպ.։)
Ի կամիլն կարդալ աւետարան. (Խոսր.։)
necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.
ἁναγκαῖος, ἑπάναγκης necessarius. Կարի պիտանի. որում կարիս ունիմք. հարկաւոր. հարկեցուցիչ. եւ որոյ կարն է զօրաւոր. բուռն. սաստիկ. ծայրագոյն. չարաչար. սերտ. որպէս թէ անխտիր ածանցեալ ի բառիցս՝ կարիք կարի, կար. (լծ. եւ թ. կէրէքլի, կէրէք ).
Կարեւոր ցանկութիւն կերակրոյ։ Կարեւոր անդամք։ Զցաւս չարաչարս եւ զկարեւորս։ Չարիք բազում եւ կարեւորք։ Ի կարեւորացս յայսոցիկ։ կարեւոր համարել։ Իպետս կարեւորս.եւ այլն։
Իսկ (Եբր. ՟Ժ՟Բ։)
Իբաց ընկեսցուք զհպարտութիւն զամենայն, եւ զմեղս կարեւորս. յն. εὑπερίστατος իբր յարակից, յամառ. ռմկ. կպած, կպչուն. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։
Կարեւոր աղօթից պետք են, եւ բազում արտասուաց. (Ոսկ. եբր. ՟Թ։)
Ի ծաղկանցն զկարեւորսն ի մաղուոցն բերեն. (Յճխ. ՟Զ։)
Մեծ է սէր քո քրիստոս, եւկարեւոր է գութ քո աստուած մեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարեւոր կապանք, կամ վնասք, կամ վերք. (Փարպ.։)
Զձմերունս կարեւորս. (Եզնիկ.։)
(Աղօթքն) կարեւոր է, եւ յամենայն իրս պիտանի. (Խոսր.։)
Կարեւո՛ր էխոստովանել։ Իկարեւորացն զրկեցայ։ Լալումն կարեւոր։ Կարեւոր կործանմանս։ Զմի ի կարեւորոցն մեղաց. (Նար.։)
ԿԱՐԵՒՈՐ. ἁναγκαῖος necessarius, sicut necessitudine conjunctus πιστός fidelis. Կարի ընտանի. մերձաւոր (ազգակից կամ բարեկամ) մտրիմ. սերտիւ սիրելի.
Հանդերձ ազգականօք, եւ կարեւոր բարեկամօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կամ զայլ ոք ի կարեւոր բարեկամաց տեսանէիր մեռեալ. (Փարպ.։)
Որք կամին ամուսնանա, կարեւորք չլինին, կամ կնքաւորք. (Երզն. խրատ.։)
Այս կարի կարեւոր է աստուծոյ, եւ առաւել քան զամենայն առաքինութիւն։ Մեծ էողորմութիւն, եւ կարեւոր աստուծոյ. (Մանդ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
Կարեւորք նորա բժշկութիւն է։ Կարէ զկարեւորսն, եւ ընկենու յորսորդսն։ Զկարեւորս արուին կարէ. (Եպիփ. բարոյ.։)
Դաւիթ արքայ կարեւոր սիրէր զմանուկն. (Ոսկ. կողոս.։)
remarkable, considerable, conspicuous;
acoredited, authorized;
—ն իմաստունք, self-styled, would be or self dubbed wise men, pretended philosophers.
ԿԱՐԾԵԱԼ որ եւ ԿԱՐԾԵՑԵԱԼ. δοκοῦν, -τες, -τα qui vel quod videtur aliquod esse. Համարեալն մեծ ոք կամ մեծ ինչ. մեծահամբաւ. անուանի. երեւելի։ տե՛ս (Գաղ. ՟Բ. 2=9։)
Կարծեալ ճաճանչ լուսաւորացն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Կարծեալքն իմաստունք. յն. մի բառ δοκησισόφος Աթ. (՟Բ։ եւ Սարգ. յկ. ՟Թ։)
իսկ (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ի կարծեալ կնոջէն լսեր. յն. կասկածելի. որ եւ անդ, 5. կարծելի ասի։
opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.
Ասել իբրեւ ի կարծեաց։ Կիւրղ. (թագ.։)
Առ այս գիրք՝ ոմանք կարծեօք վարեցան, իբրեւ թէ չէ նորա. (Նախ. իմ.։)
δόξα, δόκησις, ὐπόνοια , διάληψις, προσδοκία, ὐποψία եւ այլն. opinio, sententia, existimatio, expectatio, suspicio եւ այլն. որ եւ ԿԱՐԾ, ԿԱՐԾՔ. Ճանաչումն թերակատար՝ հանդերձ երկուանօք կամ կասկածանօք. դատումն ըստ երեւույթին կամ առանձնական. համարումն. վարկումն (ներգ. եւ կր) մակաբերութիւն. միտք. խորհուրդ. եւ ակնկալութիւն. եւ Կասկած. երկբայութիւն. կարծիք, իմ գիտցածս.
Կարծիս ի մտի դնիցեն. յն. կարծիցեն. (՟Բ. Մակ. ՟Ղ. 24։)
Ըստ քահանայպետին կարծեաց. այսինքն ակնկալութեան, կամ կասկածանաց. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 21։)
Ոչինչ կասկած կամ կարծիս (Յն. նի բառ) իմտի դնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Գուցէ կարծիս ինչ տացէ թագաւորին, իբրեւ դաւով զայրն վնասեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 32։)
Ճշմարտապէս, եւ ոչ կարծեօք. ա՛յլ ձ. եւ ո՛չ կարծիս ունելով. (Հանգ.։)
Ճշմարիտ կամ անսխալ կարծիք։ Խրոխտական կարծեօք։ Զկարծիս քան զճշմարտութիւն կարծեցին պատուական. (Պիտ.։)
Սնոտի կարծեաց ձերոց։ Ինոյն կարծիս մոլորութեան շրջեցաւ։ Ըստ առաջին կարծեացն։ Իբրեւայն թէ կատարեցան կամք կարծեաց նորա. (Եղիշ.։)
Ըստ կարծեաց մարդկան խօսի։ առ մարդկան ականէ կարծիս տան խոստովանութեան եւ ապաշխարութեան. (Սարգ.։)
Զանձն ազատել յանիրաւ կարծեաց։ Զի լիցի զանձինս անըմբռնելի ունել ի նոցա կարծեացն. (Իգն.։)
Ոչ ըստ չարափառացն կարծեաց. (Շ. թղթ.։)
Եւ այս նեստորի է կարծիք. (Լմբ. ատ.։)
Ոչ բռնադատեցաւ ի կարծեացն (այս ինքն ի կասկածանաց՝) ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել զկոյսն։ եթէ ինձ ասէ չաւատաս, եւ կարծիս ինչ զիմոյ վկայութենէս կարծես, գոնէ առնն հաւատա՛. (Ոսկ. մտթ.։)
Լաւ համարին (Արք) զանձինս ի մահ մատնել, քան ի կարծիս անկանել կնոջ. (Շ. մտթ.։)
cf. Խստերախ.
Ձիսխօսնական՝ կարծրերախ՝ սանձակոտոր. (Նար. ՟Ի՟Բ։)
bending, curvature;
retraction, retiring, contraction, shrivelling;
tenacity, sordid avarice, niggardliness;
— երեսաց, wrinkle.
յն. պէսպէս, եւ ῤυτίς ruga. Կարկամիլն. կնճռումն. կծկումն. խորշ կամ խորշոմութիւն մորթոյ. եւ պնդութիւն. խստութիւն. արատ. աղտ. եւ Յետնութիւն. տարտամութիւն. եւ ժլատութիւն. կծկըտիլը, քաշուիլը, կռնճմըտիլը, եւ կամկարութիւն, եւ ագահութիւն.
Մի ունիցիմք սպի, եւ մի խորշ ինչ եւ կարկամութիւն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Առ ի բառնայ զամենայն արատ եւ զբիծ կարկամութեան ի սմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պարարտ ծերութեամբ, ոչ ունելով կարկամութիւնս ի դէմսն. (Պիտ.։)
Ոչ արատ, ոչ սպի մեղաց, ոչ կարկամութիւն սեւութեան։ Ի բա՛ց թօթափեցէք զթոշետեսակ կարկամութիւն յոգւոց ձերոց։ Մի իւ իք կարկամութեամբ մեղաց զկնի մկրտութեանն աղտեղանալ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։)
Կարկամութիւնք կռամոլ ախտին՝ ողորմութեամբ խորտակեսցին. (Յիսուս որդի.։)
Նուաղութիւն տեսնելեաց, կարկամութիւն ընթացից, դողդոջումն ձեռին. (Սկեւռ. աղ.։)
to hold out, to stretch forth, to tender, to offer, to present;
to heap up, to accumulate;
— զձեռն, to stretch forth the hand;
ձեռն, ձեռն օգնականութեան — ումեք, to offer a helping hand, to lend assistance, to help, to succour;
— զմիտս, զխօրհուրդսի, to fix one's mind on, to contemplate intently.
ԿԱՐԿԱՌԵՄ եւ ԿԱՐԿԱՌՈՒՄ. ἑκτείνω, προτείνω extendo ἁντιλαμβάνομαι apprehendo μεταδίδομαι trado ὁρέγω porrigo. Երկայնել զձեռն. ընդարձակել. ձգել զձեռն. կամձեռամբ զիմն առ ոմն եւ առ իմն. մատուցանել. հասուցանել. ջամբել. բաշխել. առատաձեռնել. երկնցընել, տալ.
Կարկառ զծագ գաւազանիգ եւ եհար ի խորիսխ մեղու։ Կարկառ (կամ կարկառէ) պտուղ տնանկին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 20։)
Սուրն կարկառեալի վերայ երուսաղէմի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 16։)
Կարկառել զձեռսն, կամ զշնորհս։ Զիմաստնոյն զթագաւորութիւն կարկառէ աստուած (այս ինքն մատակարարէ). (Փիլ.։)
Կարկառեսցեն նոցա նշխարհ ինչ կոտորոյ հացի. (Յհ. կթ.։)
Զձեռս յողորմութիւն կարկառեսցուք. (Խոսր.։)
Ոչ ձեռն կարկառի առ կիրս վտանգաւորին. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Իբրեւ ձեռն նորա ունայն կարկառաւ, ապա լցան գիրկք նորա առողջութեամբ։ Կարկառ ետ հաց։ Կարկառ ա՛ռ զգինս նորա, եւ վաճառեաց զնա ի սպանումն։ Յամենայն կողմանց պտուղ օրհնեալ կարկառու քեզ (Պատգամն աստուծոյ) (Եփր. համաբ.։)
Տէր յիսուս ձեռն կարկառուցու յօգնականութիւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Կարկառ նմա (ադամայ) յիսուս ըզձեռն իւր բեւեռած, կոչէր ձեռամբ՝ քաջալերէր՝ մի՛ երկնչիր. (Գանձ.։)
Կարկառ զբազուկս քո առ խաչն, զի կարկառեսցի առ քեզ բազուկն տեառն խաչելոյ. զի այն՝ որ ոչն կարկառու զձեռն իւր առ խաչն նորա, ոչ կարէ հպել զձեռն իւր առ սեղանն նորա։ Փոխանակ զի ուրախ արար զնոսա անոյշ գինովն իւրով, կարկառին նոքա քացախ. (Եփր. համաբ.։)
Կարկառէր զխորհուրդսն ի տեսչութիւն համագոյական երրորդութեան. (ՃՃ.։)
Զձեռս ոչ կարկառու, եւ կործանէ զընդիմամարտիկն. (Իսիւք.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տունն. յն. կարկառիլ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Ի կարկառուլ ձեռաց մովսէսի՝ կոտորեաց յեսով զամաղեկացիս. (Եփր. ել.։)
ԿԱՐԿԱՌԵԼ. Որպէս Կարկառակոյտ առնել. դիզանել.
Զյորձանսն յորդանանու ի վեր կարկառեսցես. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Սա զօրս անթիւըս ժողովեալ, եւ զքարադէզըն կարկառեալ. (Շ. վիպ.։)
Զուարակ մի գողացաւ, եւ տարեալ մեկուսի՝ յազեաց զնա. եւ կարկառեալ քարամբք՝ մնայր երեկոյին, զի տարցի անյայտաբար. (Արծր. ՟Ա. 3։)
short, brief, succinct, concise, laconic;
in few words, shortly, succinctly, briefly, concisely, summarily, laconically;
— հատանել, —ս կտրել, to epitomize, to condense, to state briefly.
(որպէս թէ Կարճ առեալ եւ յօդեալ) ἑπίτομος, σύντομος brevis, praecisus. Համառօտ. կարճ.
Այս է հաւատ ուղիղ դաւանութեան կարճառօտ բանիւ. (Գր. հր.։)
Կարճառօտ խնդիրք (աւազակին), եւ համառօտ պատասխանի (փրկչին). (Եղիշ. խաչել.։)
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Յայտնէ կարճառօտաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Կարճառօտիւք համառօտս բարբառի զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Արդ զայսոսիկ որպէս կարճառօտիւք (ասացեալ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Այլ վասն իմոյ ախտալից մարմնոյս ասացից ձեզ կարճառօտս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
cf. Կարճահասակ.
Յովհաննէս կարճիկն։ Հայրն յովհաննէս կարճիկս այս։ Վասն յովհանու կարճկանն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Ը։)
to redden, to become red;
— յամօթոյ, to blush, to redden with shame;
— ի սրտմտութենէ, to flush, to colour up, to redden with vexation.
որպէս ոք վասն ամօթոյ կարմրագունի՛, կամ վասն ահի դեղնի. (Դամասկ.։)