to spring, to grow, to pullutate, to bud, to shoot, to take root, to appear, to vegetate, to sprout out;
to grow again.
(լծ. յն. ֆիօ, վօ՛օ, եւն) φύω, φύομαι , ἁναφύω, ἁναφύομαι, παραφύομαι, βλαστάνω, ἁναβλαστέω, ἁνατέλλω pulluo, germino, nascor, orior եւ այլն. Տալ զբոյս իւր ի դուրս. ընձիւղիլ. բողբոջիլ. բուսնիլ.
Զամենայն խոտ վայրի՝ մինչչեւ բուսեալ էր։ Բուսաւ խոտն։ Սերմանիքն բուսանիցին։ Ընդ բուսանելն չորացաւ. Բուսցի ի նմա փուշ, կամ փայտ փշաբեր։ Մի՛ սերմանեսցի, եւ մի՛ բուսցի։ Թուփ առ թուփ բուսեալ. եւ այլն։
Նմանութեամբ ասի.
Ի պտղոյ արդարութեան բուսանի ծառ կենաց։ Բուսցին իբրեւ զսէզ իրաւունք ի կորդ ագարակի։ Ի բուսանել մեղաւորաց որպէս խոտ։ Ճշմարտութիւն յերկրէ բուսաւ։ Եւ ոչ ի լերանց բուսանիցին ցաւք.եւ այլն։
Մի՛ ոք ի ձէնջ արմատ ի վեր բուսեալ դառնութեան։
Բուսանել բուսանին մարմինք նոցա. (Ագաթ.։)
Եւ եւս լայնաբար՝ իբր Յառաջագայիլ. արտադրիլ. ծնանիլ. ծագել. ի վեր երեւիլ. սերիլ. աճել.
Նոյնժամայն բուսաւ ցաւ յորովայնի նորա, եւ սկսաւ տապել. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
Ի դադարել մարմնոյ ի ծփանաց ոգւոցն՝ ազգի ազգի ցնորք առ աչօք բուսանին. (Կիւրղ. թագ.։)
Որ մինչեւ զջրհեղեղն բուսեալք եղեն (ծնունդք Ադամայ)։ Բուսանի յայսմանէ եւ միւս եւս այլ մեծ չար։ Յորմէ եւ ամենեցուն բուսանի դաւող ամպարհաւաճութիւն։ Մինչեւ թողեալ է, զոր առաջի տրկեալ է՝ կռիւ, ա՛յլ բուսանի. (Փիլ.։)
Բիւր չարիք բուսանին ի գրոց տգիտութենէ. (Ոսկ. հռ.։)
Լեառն ուղղորդ ի յերկրէ բուսեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Ուր աղբիւրք բուսանին (այսինքն սկսանին բղխել). (Ճ. ՟Թ.։)
very thick;
very frequented (way);
very difficult;
very abundant.
Յոյժ խիտ. հոծեալ. բազմաճիւղ. խուռն. կուռ.
Ի թաւ անտառս ի բազմախիտ սաղարթիցն ծածկեալ. (Փիլ. լիւս.։)
Զանջուրն անապատ՝ դրախտ բազմախիտ Աստուծոյ արարին. (Հ. կիլիկ.։)
Ի դրախտին դնելով՝ բազմախիտ ծառով. (Գանձ.։)
Բազմախիտ անկովք տենչեցեալ. (Ոսկ. լս.։)
Երթայր ընդ աներկիւղ յապահով ճանապարհն բազմախիտ. (Եփր. թագ.) իմա՛, կուռ պողոտայ բազմութեան։
Երկատութիւն բնաբանականին եւ աստուածաբանականին բազմախիտ է, եւ մեծի լսողութեան պէտս ունի ... է՛ եւ այլ բազմախիտ երկատութիւն, որք ի խորագոյն իրողութիւնսն ասասցին. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։) իմա՛, հոծեալ բազմապատիկ մասամբք։
that asks, demands much;
liable to many discussions or disputes;
much sought.
full of victuals, splendid, magnificent entertainment or fare.
Ուր գտանիցին բազում խորտիկք. մեծահաց. ըստ յն. ասի՝ բազմածախ, եւ սիբարիտեան. πολυτελής, συβαριτηκός sumtuosus, opiparus, luxuriosus շատ ծախքով ու մսխողութեամբ եղած, շէն, մէնծ
Սեղան բազմախորտիկ։ Բազմախորտիկ սեղան, կամ ընթրիք։ Ի սեղանս բազմախորտիկս. (Ոսկ. ստէպ։)
Զխրախճանութեանն հանդէս՝ բազմախորտիկ եւ դիւցազնական երախանացն. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Ի բազմախորտիկ կերակրոց. (Մաշկ.։)
Զբազմախորտիկս զճաշոյ կազմածս ընդունայն է՝ յառաջ քան զայնոսիկ, որ զծախսն տան, դնել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Վայելէին սուղ ինչ եւ դոյզն ռոճկովնլ որպէս բազմախորտիկս անուշահոտութեամբ. (Փարպ.։) (յորս մա՛րթ է եւ իբր գոյական իմանալ յոքնակի։)
cf. Բազմաբանութիւն.
πολυλογία multiloquium, loquacitas Շատախօսութիւն. բանք բազումք.
Բազմախօսութիւնն նշան անխրատից է. (Եփր. համաբ.։)
Ոչ ինչ են այժմ պէտք բազմախօսութիւնս առաջի արկանել. (Աթ. համբ.։)
Եւ եղիցիս պատրաստ (այսինքն զգոյշ) ի բազմախօսութենէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զբազմախօսութիւն նորա պա՛րտ է բամբասել. (Իսիւք.։)
Սնափառութիւն իցէ բազմախօսութեան աթոռ։ Բազմախօսութիւն ծնանի ի սնափառութենէ. (Կլիմաք.։)
that has many flowers.
πολυανθής, πολυάνθεμος multos habens flores Ուր իցէ բազմութիւն ծաղկացն՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Ի մարդս բազմածաղիկս եւ յանուշահոտս. (Ածաբ. աղքատ.։)
Բազմածաղիկ՝ հաւատոյ բոյս. (Պրոկղ. ստեփ.։)
Զուարթացուցանել զբազմածաղիկ քարոզութեան նոցա բոյս. (Խոր. հռիփս.։)
Ի բազմածաղիկ լեռնէս պարարին միտք մարդկան. (Լմբ. սղ.։)
Զոր ինչ ախտանան առ բազմածաղիկս բուրաստանաց, որք այնոցիկ են ցանկացողք. (Առ որս. ՟Դ։)
Զսուրբ Մարտիրոսնն բազմածաղիկ պսակէր պսակօք. (Ճ. ՟Ա.։)
Բազմածաղիկ է խաղաղութիւն եւ իմաստութիւն տեառն մերոյ, ողորմութիւն եւ երկայնամտութիւն. (Եպիփ. բարոյ.։)
that generates much, fruitful, fertile.
πολυτόκος, πολύγονος multos pariens, fecundus, ferax որ եւ ԲԱԶՄԱԾՆՈՒՆԴ. Մայր բազմութեան զաւակաց. բեղնաւոր. եւ Բերրի. շատ զաւակ բերօղ.
Ամուլն ծնաւ եօթն, եւ բազմածինն նուաղեաց յորդւոց. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 5։)
Ուրա՛խ լեր ամուլ բազմածին. (Շար.։)
Ունայնացաւ եօթնածինն. բազմածին քաղաքն այն ունայնացաւ. (Մխ. երեմ.։)
Խաչինք նոցա բազմածինք են. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Գ.13։)
Բազմածին հոյլք կենդանեաց. (Պիտ. (որ լինի եւ կր. իբր բազմաթիւ ծնեալք)։)
Անասունք՝ որ միշտ յորս եւ ի կերակուրս կոտորին, բազմածին ծնունդս ունին բնութեամբ. եւ վասն այնորիկ նապաստակաց բազմածին ծնունդս կարգեալ է. (Վեցօր. ՟Թ. (ուր յն. է ն. եւ հյ. իբր կր)։)
Նմանութեամբ ասի.
Բազմածին դեւ. (Նիւս Թէոդոր.։)
Ի սոյն երկաքանչիւր բաւականաբոյս բազմածին լերանց հզօրաց. (Նար. խչ.։)
messmate, commensal.
Ուրախակիցք եւ բազմականակիցք էին. (Բուզ. ՟Գ 19։)
voracity.
Բազմակերութիւն եւ զմայլումն արբեցողութեան՝ գիտէ այլայլութիւն գործել խորհրդոցն. (Վանակ. յոբ.։)
having many wives, polygamist.
ԲԱԶՄԱԿԻ ԲԱԶՄԱԿԻՆ. Բազմաւորակի. յոքնակի. եւ Բազմապատիկ. բազում.
Պարիսպ կանգնեցին ի բազմակի քարանց. (Լաստ. ՟Ժ՟Ղ։)
Հասկահիւս լաստեալ բազմակին մանուածով, եւ յոքնական երակօք շարապատեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Է։)
Իսկ ԲԱԶՄԱԿԻՆ, կնոջ. (յորմէ ԲԱԶՄԱԿՆՈՒԹԻՒՆ), ունի նշանակել զամուսնացեալն ընդ այլ եւ այլ կանայս։
ԲԱԶՄԱԿԻ ԲԱԶՄԱԿԻՆ. Բազմաւորակի. յոքնակի. եւ Բազմապատիկ. բազում.
Պարիսպ կանգնեցին ի բազմակի քարանց. (Լաստ. ԺՂ։)
Հասկահիւս լաստեալ բազմակին մանուածով, եւ յոքնական երակօք շարապատեալ. (Մագ. ԺԷ։)
Իսկ ԲԱԶՄԱԿԻՆ, կնոջ. (յորմէ ԲԱԶՄԱԿՆՈՒԹԻՒՆ), ունի նշանակել զամուսնացեալն ընդ այլ եւ այլ կանայս։
ԲԱԶՄԱԿԻՆ 2 (կնոջ.) ԲԱԶՄԱԿԻ ԲԱԶՄԱԿԻՆ. Բազմաւորակի. յոքնակի. եւ Բազմապատիկ. բազում.
Պարիսպ կանգնեցին ի բազմակի քարանց. (Լաստ. ԺՂ։)
Հասկահիւս լաստեալ բազմակին մանուածով, եւ յոքնական երակօք շարապատեալ. (Մագ. ԺԷ։)
Իսկ ԲԱԶՄԱԿԻՆ, կնոջ. (յորմէ ԲԱԶՄԱԿՆՈՒԹԻՒՆ), ունի նշանակել զամուսնացեալն ընդ այլ եւ այլ կանայս։
ԲԱԶՄԱԿԻՑ ա. Որ ի միասին բազմի ընդ այլս ի սեղան. բազմականակից. սեղանակից. մէկտեղ սեղան նստօղ.
Լիցուք ապա բազմակից ընդ աղքատութիւն Քրիստոսի. զի նա ինքն է, որ աղքատօքն՝ զոր կերակրեմք ի սեղանս մեր, բազմի ի միջի մերում. (Բրսղ. մրկ.։)
embarrassing, very entangled, complicated, embroiled.
polygamy.
Անցուցեր զմեզ քո միակնութեամբդ, որ առաւել եմք քան զքեզ բազմակնութեամբ. (Նար. երգ.։)
Զի մի՛ իցէ պոռնիկ, կամ արբեցող, կամ կնաթող, կամ ի բազմակնութիւն խոտորեալ. (Մաշտ.։)
very honourable, — respectful;
splendid, magnificent.
astonishing, surprising.
Հիանալի յոյժ յոյժ. շատ զարմանալի.
Եղիայի եւ եղիսէի բազմահիացիկ սքանչելիքն. (ՃՃ.։)
well woven, that has much web, closely woven.
πολύπλοκος multis nexibus implicitus, multiplex, dolosus Որ ունի բազում հիւսուածս եւ ոլորս. բազմամանուած. պատ ի պատ եւ պատիր. ոլորքը շատ, խրթին, խաբէական.
Խոտորեալ մտածութեամբ բազմահիւսս ժողովեն ինքեանց պատճառս. (Պրպմ.։)
cf. Բազմահիւս.
great erudition.
πολυπειρία multa experientia, eruditio Հմտութիւն բազում իրաց. քաջահմտութիւն. շատգիտութիւն.
Հանդերձեալ ոք բարի մեզ եւ իմաստուն ի բազմահմտութենէ լինել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Զբազմահմտութիւնս մեր նախատինս ասես. (Վրդն. պտմ.։)
that has many lovers, gallants.
Որ ունի զբազում հոմանիս, կամ բազմութիւն հոմանեաց.
hand, power, great number of people.
πολυχειρία multitudo manuum Համագունդ պատրաստութիւն. գործակցութիւն. ձեռնտուութիւն. եւ Յաճախութիւն.
Բազմաձեռնութեամբ ի սպանումն միմեանց խորհէին. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Որ եւ այժմ արասցէ Աստուած աղօթիւք բազմաձեռնութեամբ՝ թագաւորիս մերոյ բժշկութիւն. Աստուծոյ միաբան աղօթիւք. (Վրք. սեղբ.։)
Պիտոյ եւս է զկապեալսն արձակել, եւ զպարտսն թողուլ, զկարօտեալսն լցուցանել, եւ որ այլ եւս են բարեգործութիւնք բազմաձեռնութեամբ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
that is thrown or spread several times.
Բազմաթիւ եւ ստէպ ձգեալ. խուռն արձակեալ.
Զբազմաձիգ տեղացմունս նետից եւ ռմբաքարաց իբր յամուր մեքենայէ ի բաց դարձուցեալ. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Բազմալար.
Որոյ աղիքն այսինքն լարքն են բազում.
Բազմաղի քնար. (Եփր. համաբ.։)
polypetalous, branchy, ramous, full of boughs.
ԲԱԶՄԱՃԵՂ ԲԱԶՄԱՃԻՒՂ. πολυκλαδής, πολύκλαδος multos ramulos habens գրի եւ իբր ռմկ. ԲԱԶՄԱՃՈՒՂ. Որոյ բազում են ճիւղք, կամ ոստք, իրօք կամ նմանութեամբ. ճղերը շատ.
Գտանիցէ անդ ծառ մի բազմաճեղ։ Իբրեւ զծառ բազմաճիւղ եւ տերեւաշատ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է. ՟Ը։)
Կղզի կամ երկիր բազմաճիւղ. (Խոր. աշխարհ.։)
cf. Բազմաճիւղ.
that has many claws or fangs.
πολύς ὅνυξι multis unguibus Որ ունի բազում եւ ահաւոր մագիլս. ճանկերը շատ, կամ մէնծ.
Արծուի մեծաթեւ, բազմամագիլ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 17։)
having many children.
πολυπαιδία, πολυτεκνία multitudo liberorum Ունելն բազում մանկուս կամ որդիս. բազմազաւակութիւն. բազմորդութիւն. շատ զաւկի կամ տղոց տէր ըլլալը.
Յորժամ բազմամանկութեանն ծաղիկ առաջի աչացն տեսանիցի. (Պիտ.։)
Քանզի ի բազմամանկութենէ մի (այսինքն զմին) մատուցանել Աստուծոյ՝ իբրու զխայրիս ինչ որդւոց՝ հրաշափառագոյն ոչ ինչ է։ Բազմամանկութիւն, քաջամանկութիւն, ծերութիւն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Այսպէս վայելեայ ի բազմամանկութեան մայրն. (Ածաբ. մակաբ.։)
state of an inhabited town;
great population.
πολυανθρωπησία hominum multiplicatio, propagatio Բազմաւորութիւն մարդկան. որպէս բազմանալն եւ աճումն սերնդեամբ.
Առաջինքն ի դիցն՝ սկիզբն աշխարհի եւ բազմամարդութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Առ ի բազմամարդութիւն կարի յոյժ աճեցին. (Փիլ. լին.։)
Բազմամարդութիւն ազգիս դիպեցաւ. (Պիտ.։)
Փառք քաղաքի՝ ժողովուրդն. տէր՝ որ ետ, զբազմամարդութիւն խնդրէ. (Մխ. երեմ.։)
ԲԱԶՄԱՄԱՐԴՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմութիւն, կամ ամբոխ մարդկան. πολυανθρωπία multitudo hominum
Ճշգրտեսցէ ոք յազգին բազմամարդութիւն։ Հայր ո՛չ միոյ, այլ՝ բազմութեան. եւ բազմութեան՝ ոչ ըստ մասանց, այլ՝ բազմամարդութեանն ազանց. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
Փթթեալ էր եւ ծաղկեալ բազմամարդութեամբ ժողովն հրէից. (Լծ. կոչ.։)
Որ ի ժողովի՝ բազմամարդութեամբ զուրախականսն ոչ փափագէ գտանել. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յայնքան բազմամարդութեանն միջի՝ այնքան սակաւ արդարք գտան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
great multitude of people;
tumult, great noise with confusion and disorder.
Յաճախութիւն ամբոխի, եւ ամբոխիչ իրաց. Նա ինքն ամբոխի առ ինքն բազմամբոխութեամբն եւ ախտիւք, եւ այլոց զնոյն զայն գործէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
plump.
wise, learned.
Առատ մտօք. հանճարեղ. մտացի. հնարագէտ. շատ խելացի.
Այրն ինքն քաջ է, եւ բազմամիտ է. (Փարպ.։)
longevity.
Կարեն եւ այլ եւս տակաւին բազմամութեան թերեւս հանդուժել։ Ծերութեամբ պատուեալք, ո՛չ բազմամութեամբ՝ երկայնութեամբ ժամանակաց, այլ՝ կատարեալ թուոցն ելիւք. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. ել.։)
who has had many wives or husbands;
polygamist.
Որոյ լեալ են ամուսինք բազումք. բազմայր.
Զսադուկեցւոց բազմամուսինն, զոր նենգութեամբ հարցանէին. (Յիշատ.։)
polygamy.
Ունելն զբազում ամուսինս. բազմակընութիւն, կամ բազմամայրութիւն.
Ոչ մանկունքն ծնեալք ի բազմամուսնութիւն կնոջն՝ կարեն զհայրն ճանաչել, եւ ոչ նա ի նոսին պահէ զգութն ամբողջ՝ այսու կասկածանօք. (Լմբ. առակ.։)
polyhedron.
that abounds in materials;
that contrives in several ways.
πολύυλος materiosus Որոյ բազում են նիւթբ. ի բազում նիւթոց յօրինեալ.
Ոչ ի բլուր բադնեաց բազմանիւթ բարձրաբերձ ... սեղանոց. (Նար. խչ.։)
Իբրեւ զիւղն քահանայական բազմանիւթ. (Վրդն. ել.։)
ԲԱԶՄԱՆԻՒԹ. πολύπλοκος valde implicatus, versatus Որ նիւթէ զբազում ինչ. բազմահնար. նենգաւոր. չարարուեստ.
Զխորհուրդս բազմանիւթաց յիմարեցոյց. (Յոբ. ՟Է. 15։)
polygonal.
Ունի յինքեան տասնեակն եւ զերեքանկիւնիցն եւ զչորեքանկիւնիցն եւ զայլոց բազմանկիւնիցն երեւելի յատուկ առանձնաւորութիւնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
prostituted, whoremonger;
prostitute;
cf. Բազմայր.
πολύγαμος quae pluribus nupsit Բազմայր. կին եղեալ արանց բազմաց. շատ հեղ կարգըւած կնիկ.
Որոյ բազում են անկուածք.բազմամանուած. բազմահիւս. բազմապատիկ.
Ձմեռն ասի յաղագս բազմանկ չարութեանն նշանակաց. (Նիւս. երգ.։)
Զբազմանկողին կինն զայն, որ եօթանցն եղեւ եղբարց, յառաջ մատուցանէին. (Նիւս. բն.։)
Թէ ո՛րպէս իցէ յարուի կնոջն բազմանկողնոյ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զոր ընդդէմ սադուկեցւոցն ասաց յաղագս բազմանկողին կնոջն. (Շ. մտթ.։)
Ստեղծանեն զբազմանկողին զոմն կին, որոյ էութիւն բնաւ ուրեք ոչ է. (Իգն.։)
cf. Բազմաճիւղ.
Որոյ են բազում շառաւիղք կամ բարունակք.
Բազմաշառաւիղ որթ. (Վրդն. յանթառամ.։)
thas has many tracks or turns;
tortuous.
Որ գնայ ընդ այլ եւ այլ շաւիղս.
Բազմահետք եւ բազմաշաւիղք եղաք. (Յհ. իմ. ատ.։)
rover, roamer, vagabond.
state of a vagabond.
cf. Բազմաչեայ.
multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover
πολλαπλάσιος, πλάσιος, πολύπλοκος, ποικίλος, πολλάπολυς multiplex, multifarius, varius Բազմապիսի, ազգի ազգի. բազմադիմի. բազում. բազմազան, կամ յոլով.
Տեսի առաջի իմ խորտիկս բազմապատիկս. (Տոբ. ՟Բ. 2։)
Այր երկայնամիտ՝ բազմապատիկ է խորհրդով. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Մթերանոցս բազմապատիկս շինեաց. (Խոր. ՟Գ. 59։)
Ընդ բազմապատիկ ախտի (հակառակի՛) բազմապատիկ առաքինութիւն. (Փիլ. այլաբ.։ Այսպէս ասի յամենայն գիրս.)
Բազմապատիկ բարիք, բարութիւնք, չարիք, թշուառութիւնք, հիւանդութիւն, պարէնք, վայելմունք, երկչոտութիւն, ընթացք, տանջանարանք.եւ այլն։
Վասն արուեստից ազգի ազգեաց եւ բազմապատկացն ի վերայ այոցն՝ ի ներքս արկելոց. (Նիւս. կազմ.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. իբր Բազմապատիւ. պատուական, ընտիր, ազնիւ. մեծածախ. մեծագին. πλουτελής, πολυτελέστατος sumtuosus, sumptuosissimus, pretiosus
Դնեմ ի հիմունս սիոնի վէմ բազմապատիկ. (Ես. ՟Ի՟Ը. 16. (որ ի ՟Ա. Պետր. ՟Բ. 6. գնի՝ ընտիր)։)
Որ է առաջի Աստուծոյ բազմապատիկ. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 4։)
Առ կրծիւքն երկոտասան ակունքն բազմապատիկ։ Ծիրանեօք եւ ոսկւով, եւ այլովք բազմապատիկ զանազանութեամբք։ Կերակրին ոչ բազմապատիկ խտհիւք, այլ՝ հաց անպաճոյճ, եւ աղ՝ խորտիկ։ Ոչ արդեօք բազմապատիկ պայծառութիւն ունին. (Փիլ.։)
Իւղովք անուշահոտագունիւքն եւ բազմապատկօք. (Ածաբ. աղքատասիր.։)
Երկիր բարի զսերմն բարի ընկալեալ՝ բազմապատիկ առնէ զարդիւնս արմտեացն. (Յճխ. ՟Ժ։)
Զի կեցցէք, եւ բազմապատիկ լինիցիք. (Օրին. ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Ա. 8։)
Կամ Բազմապատկել թուաբանօրէն զթիւ ինչ այլով.
Ի միեկէն մինչեւ ի տասնեակն բազմապատիկ արարեալ՝ շարադրեսցես զարարեալ թիւն։ Վեցակ իմն բազմապատիկ յինքեան եղեալ ... ծնանի զերեսուն եւ զվեց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. մ. πολυπλασίως, -σία, πολλαχῶς, ἑπί πολύ multipliciter եւ այլն. Բազմապատկաբար. եւ բազմամասնաբար. բազմօրինակ. պէսպէս օրինակաւ. եւ Առաւելագոյն. բազումս. յոյժ, մեծապէս.
Բազմապատիկ անդրէն դարձուցանել (զառեալն). (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 16։)
Զի բազմապատիկ թողցէ զանօրէնութիւնս մեր. (Ես. ՟Ժ՟Է. 7։)
Բազմապատիկ պոռնկեցար. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 26. 30։)
Բազմապատիկ ... զԱստուած ի վեր օրհնէին. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 24։)
Մի դու ընդ իս բազմապատիկ տանջիր, եւ ոչ ես ընդ քեզ սակաւագոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անդրստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)
Աստուած զմարդն միայն բազմապատիկ փառաւորեաց. (Ագաթ.։)
Բազմապատիկ զաննաւապետ հոգին հեղձուցանեն. (Մաշկ.։)
Հատուցանել ի վերայ նոցա (զվրէժս մահու) ե՛ւս բազմապատիկ քան զմահապարտացն. (Պիտ.։)
Այն՝ որ յետոյն, լինի բազմապատիկ քան զայն՝ որ ի սկզբանէն էր, լի. (Փիլ. լին.։)
that deceives much, very cunning.
Յոքնապատիր. լի պատրանօք. բազմախաբ. խաբեբայ յոյժ. խիստ խաբօղ.
Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւող աղուեսուց. (Նար. կթ։)
Բազմապատիր փառք յաւիտենիս. (Կիւրղ. խչ.։)
Ի բազմապատիր կենացս զերծեալք. (Մագ.։)
Թակարդք բազմապատիր հնարից. (Ճ. ՟Ա.։)
Բազմապատիրք են որոգայթագիրքն յերկիր. (Լմբ. ժղ.։)
much honoured, very honourable, respectful.
Սուրբ եւ բազմապատիւ արեամբն իւրով. (Մաշկ.։)
πολύτιμος, πολυτελής sumtuosus, pretiossus Մեծապատիւ, մեծաշուք. եւ Պատուական. մեծագին. բազում յարգի եւ պատուոյ արժանի.
Բազմապատիւ պատուով արժանի.
Բազմապատիւ պատուով մեծարեալ զնա. (Յհ. կթ.։)
Այնպէս բազմապատիւ ճանապարհ լեալ նոցա՝ գնային հասանէին ի քաղաքն. (Կաղանկտ.։)
Որքան սակաւու գնոյ զբազմապատիւն դնէ, այնքան խնդայ։ Հանդերձիւ բազմապատուով ոչ զգեցուցանես զքեզ. (Բրս. ապաշխ.։)
Հանդերձս զգեցեալ բազմապատիւս. (Ոսկ. մրգր.։)
multiplicand.
multiplicator.
multiplication
πολυπλασιασμός multiplicatio Բազմապատիկն գոլ կամ բազմապատիկն առնել որ է եւ օրինակաւ.
Զմիեղէն նորա բազմապատկութիւն. այսինքն զօրութեամբ բազմապատիկն լինել. (Դիոն. ածայ.։)
Կամ Յաւելուած. աճեցուցանելն զգին իրաց, եւ այլն. շատնալը, շատցնելը.
Ոմն վաշխիւք եւ բազմապատկութեամբ զերկիր պղծեաց. (Ածաբ. կարկտ.։)
Վաշխից եւ տոկոսեաց օրէնք եդան, եւ ցորենոյ բազմապատկութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Կամ Առաւելութիւն. առատութիւն. լիութիւն. շատութիւն. πλεονασμός cumulatio, abundantia
Զի առնուցուս զայն բազմապատկութեամբ յարքայութեան. (Նար. հւտ.։)
Յերիկեանն բազմապատկութենէն (խորտկաց) փոքր ինչ վարելով առից նշխարս. (Առ որս. ՟Դ։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿՈՒԹԻՒՆ. Բազմապատկելն ըստ թուաբանից. πολλαπλασιασμός multiplicatio
Երկուք ծնանին զչորս ի ձեռն բազմապատկութեան, եւ երեքն զինն. իսկ չորք ծնանին յերկուց, եւ ծնանին զութն ըստ երկուց բազմապատկութեանց ... իսկ ինն ծնանի յերից՝ ըստ երից բազմապատկութեանց. եւ այլն. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
ԲԱԶՄԱՊԱՏԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բազմապատիւն գոլ, եւ մեծագին. պատուականութիւն. ազնուութիւն. πολυτέλεια sumtuositas, lautitia
Զքարանցն բազմապատկութիւնս եւ զպայծառութիւնս. (Առ որս. ՟Է։)
polyarchy.
ὁχλοκρατία turbae popularis regimen Պետութիւն որ ի ձեռս բազմութեան ժողովրդեան. իշխանութիւն ամբոխին կամ ռամկին. յն. ամբոխապետութիւն. (որ առ մեօք կոչի եւ ՌԱՄԿԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ)
Առաջինն՝ յաղագս միայնապետութեան ... իսկ սակաւապետութիւն եւ բազմապետութիւն՝ ի վնաս քաղաքավարութեան բուսան ի մարդկանէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
of many forms or fashions, diverse, various, many.
Բազմազան, զանազան. պէսպէս.բազմապատիկ. շատ կերպ.
Բաշխմամբ ի մասունս բազմապիսիս. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
polytheism.
πολυθεία, πολυθεότης, δῆμος θεῶν multitudo deorum Բազմութիւն սուտ աստուածոց. մանաւանդ Մոլորութիւն դնելոյ զբազում աստուածս, զորս թուեն ոմանք մինչեւ ցերեսուն հազար. հեթանոսութիւն. դիցապաշտութիւն. կռապաշտութիւն.
Զի մի՛ բազմաստուածութիւն ըստ հեթանոսաց իմանայցեմք. (Աթ.։)
Զի մի՛ բազմաստուածութիւն աստուածոց ի ներքս ածիցեմք. (Ածաբ.։)
Կամ զաստուածեան կարծիս բերել ի վերայ արարածոցս, որ է բազմաստուածութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զմեզ լուծեալ ի կապանաց բազմաստուածութեանն. (Խոր. հռիփս.։)
Զի՞նչ նմանութիւն է աստուածպաշտութեանս մերոյ առ բազմաստուածութիւնն հեթանոսաց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ի ստապատիր կռոցն բազմաստուածութենէ. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
Լուսաւորեալ լեզուօքն հրեղինօք՝ հրեղինօք՝ զբազմաստուածութեանցն վանեցին զմոլորութիւն. (Գանձ.։)
reckoning, measure, account, number;
condition, position, state, manner;
— արկանել ընդ ումեք, to come to terms about the price, to bargain for, to contract, to strike a bargain for, to stipulate, to come to an agreement, to settle;
եւ որ ի սոցին —ի, and of other similar ones;
եւ որ այլ եւս սոցին —ի իրք, and of other like things;
որոց —ի են, among whom are;
եւ որ սոցին —ի են, and so forth, and so on, et caetera;
ո՞չ դահեկանի միոջ — արկեր ընդ իս, didst not thou agree with me for a penny ?
impost, rate, duty, tax, imposition, tribute;
order;
convention, contract, agreement;
budget;
tariff.
• , ի-ա հլ. (կայ միայն սեռ. -ի, բայց սակաւ բառը ցոյց է տալիս որ հոլովումն էր ի-ա) «պայման, սահմանուած չափ, կո-պար, կարգ, դաշն, օրէնք» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 19. «հաշիւ, համարք» (օր. նոցին սակի են ռնոյն հաշւումն են, նոյն բանն է») Շիր. 44, որից սակեալ «պայման դրած, որոշուած» Կորիւն. սակ արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 13. անսակ «անպայման, անճառ» Թէոդ. խչ. ի սակս «վասն, պատճառաւ» Միք. գ. 12 յո՞ր սակս «ինչո՞ւ համար» Ա. յհ. գ. 12. յայն սակս Բ. մկ. ժ. 13. ա. յհ. գ. 5. յետ-նաբար սակս «համար» Նխ. ա. մկ. Խոր. Վրք. հց. սակս է՞ր Նանայ. սակս այս Մագ. սակս զի Կաղանկտ. հմմտ. նաև սակայն, ռակաւ.-նոր բառեր են սակարկել, սակա-գին, սակարկութիւն, սակարան, սակացոյց։
• ՆՀԲ լծ. թրք. սայը «թիւ համարոյ»։ Windisch. 39 հբգ. sahha, հհիւս. sakir, անոլ. sake «ի սէր, նկատառումով». հմմտ. ի ձեր սակս=for your sake։ Lag. Gesam. Abhd. 300 պրս. sāxtan արմատը sāz, սանս. çač, որ մերժում
• է Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 13։ Հիւնք. 64 տակ բառից, իսկ էջ 314 պսակ բառից։ Pedersen, Յուց. դեր. 39 յաջորդի հետ միասին փոխառեալ պարսկերէնից» Karst, Յուշարձան 424 թթր. sak-, sag-«հաշուել, համրել», ույգուր. չաղաթ. sak, sag, օսմ. sayə «թիւ, համրանք»։
• , ի հլ. «տուրք, հարկ» Բ. մակ. դ. 24. Եւս. պտմ. ե. 28. Ոսկ. մ. ա. 5, գ. 8. Եղիշ. Ճառընտ.
• = Պհլ. [other alphabet] sak «տուրք», sāk u bāz «տուրք և մաքս», պրս. [arabic word] sāv կամ [arabic word] sā «հարկ, տուրք», յատկապէս ասւում է bāž u sāv կամ sāvu bāz «սակ և բաժ հարկ ու տուրք»։-Հիւբշ. 234։
• ՆՀԲ դնում է կից նախորդին, բայց յիշում է նաև յն.σαλάριον, լտ. salarium, պրս. sā, sāv։ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ z3. 168 պհլ. ձևից փոխառեալ։ Ադոնց, арм. bъ ən. Dст. 483 թէ՛ իրան. sak բառին է կցում և թէ նախորդ սակ բա-ռին։ Ըստ Մանանդեանի, Տեղեկ. ինս-տիտ. 1, 28 սակ նշանակում է «գլխա-հարկ»։ Աւդալբէգեան, անդ, էջ 58-73 գտնում է որ այս նշանակութիւնը ճիշտ չէ. սակ նշանակում է «թիւ, համար, չափ, յետոյ ընդհանրապէս հարկ»։ Այս պարագային երկու բառերը (սակ «պայ-ման» և սակ «տուրք») պիտի միանա-յին իրար հետ և որովհետև սակ «տուրք» իրանեան է, ուստի և իրանեան բառի նախնական իմաստը պիտի լինէր «հա-մար, թիւ ևն»։ Իրանեան բառի ծագու-մը յայտնի չլինելով, կարելի չէ վիճել այս մասին, ոչ էլ միացնել երկուսը իրար։
σύνταξις coordinatio, constitutum, conditio συντίμησις aestimatio καθήκον conveniens μέτρον, μέρος mensura, pars, portio. (արմատ բառիդ Սակաւ, որպէս թէ Չափով. լծ. թ. սայը. որպէս թիւ համարոյ). Սահմանեալ կարգ. պայման. չափ եւ թիւ որոշեալ. համար. համեմատութիւն. կարգաւորութիւն. դաշն. օրէնք. օրինակ. կերպ. վիճակ. մասն. բաժին. հալ.
Զսակ աղիւսարկին։ Ոչ թողասցի ձեզ ի սակէն ձերմէ եւ ոչինչ։ Զսակ աղիւսոյն բովանդակ տայցէք։ Ըստ հանապազորդ սակին ... զսակ հանապազորդ աղիւսաթուին։ Զգարին եւ զյարդն բերէին՝ իւրաքնիչիւր ոք ըստ սակի իւրում։ Այր ըստ սակի իւրում ետուն զարծաթն եւ զոսկի. եւ այլն։ Կամ Որ է ինքն յազգէ քահանայիցն օծելոց սակի։ Որ նորա վիճական սակի են։ Որոց սակի են եւ այլն։
Յասմ սակի։ Ի սակի հնազանդութեան։ Ի հնազանդութեան սակի։ Ըստ սակի գերելոց։ Ըստ սակի յետին թոշակի. (Յհ. կթ.։)
Ոչ մի սակ միայն պահանջէ զառաքինութեան տոհմականաց, այլ՝ եւ զառաջինսն ընդունի, եւ զերկրորդսն չխոտէ, եւ երրորդացն եւս տեղի տայ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Առ սակ նախնումն յոյժ է նուազեալ։ Նորին իսկ սակով սիրելն կարգեսցի։ Գիտացեալ զսակն որքանութեանց հողածին բնութեանս. (Նար. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է. Հ։)
Քո սակի եմք գրաւեալ, եւ ոչ այլում իմիք. (Խոսր.։)
ՍԱԿ. σαλάριον salarium πρόποδος reditus, proventus τέλεσμα vectigal, pensitatio, tributum. Սահմանեալ տուրք, եկամուտ, հաս, հարկ. բաժ արքունի. յն. լտ. սալա՛ռիօն, սալա՛ռիում. պես. սա, սավ, սավու.
Եղիցին տալ նմա սակ յայտնի ... ամսոյ ամսոյ հարիւր եւ հիսուն դահեկան։ Թեթեւացուցիչ ի ձէնջ զամենայն սակս հարկաց։ Վասն մտից եւ սակից։ Զմտից եւ զսակից, եւ որ այլ եւս հարկք աշխարհին։ Ի նա հաւատալով զսակս հայոց։ Ստկ, եւ վաճառաշահ իցէ։ Ծանր հարկս եւ անհնարին սակս ի վերայ դնեն։ Եթէ տայցեն անդք տոհմականս, եւ եթէ չտայցեն, նոքա զնոյն սակս պահանջեն։ Ոչ յընչից զրկեալ՝ չընդունելով յառաջագոյն զբժշկութեանն վարձուց սակ. (եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Ճ. ՟Ա.։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Գ. 8։ Պիտ.։)
Յաւել եւս ի սակ գանձին. (յն. ըստ իմաստից եւեթ). հայի անխտիր ի ՟Ա եւ ՟Բ նշ։
ՍԱԿ ԱՐԿԱՆԵԼ. συμφωνέω, συναλλάττω consono, paciscor. Դաշնաւորիլ
Ո՞չ դահեկանի միոջ արկէր ընդ իս. (Մտթ. ՟Ի. 13։)
cf. Սակառի.
• , ի-ա հլ. «մեծ կողով» Ագաթ. Ճառընտ. որ և սակառի (-ուոյ, -ռեաց) «կո-ղով» ՍԳր։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 156 թերևս յն. σαργάνη «ղամբիւղ»։ ՆՀԲ «իբր աման, առօղ կամ տանօղ
• այսչափ ինչ» (ուզում է հանել սակ «չափ» +առնուլ բառերից)։ Schef-telowitz BВ 28 (1904), 144 անա-çakala «բաժակ, կեղև, տաշեղ, մորթ, գանկ», լիթ. szakalys «փայտի փշուր» բառերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ.։ (Պիտի տային հյ. *սաքաղ)։
• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. սակառ. Ալշ. սագառ. Մշ. սագռի (ուղ.1), Սլմ. սաղ'օռ, Ազա սա-քօր? (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582 ունի և սակոռ ձևը)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. sekar «ուռուց հիւսած մեծ կողով» (Justi, Dict, Kurde, էջ 242), ն. ատոր. sakur «մեծ կողով» ատրպ. թրք. sa-γar «մեծ կողով»։-Նո՞յն է արդեօք նաև վրաց. საგარი սագարի «պաշարեղէն, ուտելիք» Երեմ. ժա. 5։
ՍԱԿԱՌ ՍԱԿԱՌԻ. κόφινος cophinus, corbis, qualus. (իբր աման՝ առող կամ տանող այսչափ ինչ). Սապատ. կողով մեծ. ... (լծ. յն. քօ՛ֆինօս ).
Բարձին զնշխարհս կոտորոցն երկոտասան սակառ լի։ Քանի՞ սակառի բարձիք.եւ այլն։
Սակառիքն. ոմանք ասեն, թէ պաշար բարձեալ էին. այլք՝ թէ զհիւանդսն էին բարձեալ եւ ողջացան. նոքօք եւ զնացորդ հացին բարձին. (Երզն. մտթ.։)
Արկից ի սակառի, եւ պահեաց։ Բեր առաջի զսակառիդ։ Առեալ զսակառն լի ոսկերովքն. (Ճ. ՟Բ.։)
Բերին տատասկ երկաթի բազում սակառօք. (Ագաթ.։)
bound, term, circumscription;
bounds, limits, confines, frontier, borders;
extremity, sphere;
definition;
statute, rule, regulation;
decision, determination;
jurisdiction, extent;
department;
neighbourhood, district, provinces;
—ք, outskirts, suburbs;
—ք հակատոյ, articles of faith;
— երկրի, կալուածոց, landmark;
— հատանել, to fix the boundaries of;
յարդար —ս ամփոփել զիմն, to reduce to its proper limits;
— դնել, to bound, to fix bounds to, to limit, to end;
— դնել անձին, to propose, to deliberate, to resolve;
երդնուլ արդումն —աւ, to bind oneself by an oath;
անցանել ըստ —, to overstep, to pass the limits or boundaries;
—աւ ասել, to say briefly;
յաղետալի — հասուցանել, to reduce to a deplorable state;
cf. Զէն.
• , ի-ա հլ. «որոշեալ չափ, ծայր, վերջ (մանաւանդ երկրի կամ գաւառի), կա-նոն, օրէնք» ՍԳր. Խոր. «տրամաբանական եզր, բացատրութիւն» Դամասկ. Արիստ. վերլ. «Բանական պատճառ» Պրպմ. Դիոն. ածայ. որից սահմանել «որոշել, կարգել» ՍԳր. «վերջացնել» Իգն. «բացատրել» Սահմ. սահմանադրութիւն Գծ. ժէ. 26. ստնմանա պահ Բուզ. սահմանակից ՍԳր. Բուզ. Եւս. քր. սահմանորդ Ոսկ. ես. անսահման Ագաթ. Կոչ. միասահման Վեցօր. միջասահման Փիլ.
• = Հին պհլ. *sāhmān ձևից, որից պհլ. sāmān «սահմանորոշ նշան. 2. նշան, որակ, յատկութիւն», sāmānak «սահման, տարա-ծութիւն», պազ. sāmān «տահման, նշան», samāna «տահման, տարածութիւն», sā-mānmand «սահմանեալ», պրս. [arabic word] sa-mān «հանդերձք և կարասիք տան. 2. զարդ կարգադրութեան. 3. կարգաւորութիւն գոր-ծոյ. 4. դադար և հանգիստ. 5. աւան, 6. ժո-ղով. 7. զօրութիւն և կարողութիւն. 8. վար-ևուած ռործոյ և չափ խօսից. 9. ողջախոհու-թիւն. 10. խելք և խոհեմութիւն. 11. նշան՝ որ իցէ եդեալ վասն որոշման սահմանի» (Horn § 693)։-Հիւբշ. 235։
• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 163 սահել կամ հիմն բառերից։ Neumann JAs 1829. էջ 69 ըստ փիլիսոփայական լե-զուի սահման մեկնում է յն. σհμα, դոր. σλμα «նշան, որոշիչ յատկութիւն»։ ՆՀԲ պրս. սաման։ Lag. Urgesch. 615, 617, Btrg. bktr. Lex. 25 պրս. sāmān, իբր սանս. çams, ças արմատից։ Պատկ. Maтep. I. 15 պհլ. և պրս. ձևերը։ Հիւնք. պրս. սահման։ Պատահական նմանո. Ռեւն ունի սանս. sīmán-«սահման» (Pokorny 2, 463)։
• ԳՒՌ. -Շմ. սահման, Ջղ. սանմանք, Ախց. սայհման, Սլմ. սmյհման, Խրբ. սայման, Մկ. սախման, Գնձ. սամհանք (մհ շրջուած), Գոր. Ղրբ. զա՛հման «երկու արտի մէջտեղի սահմանը», Ղրդ. զա՛հման «սահման, մէկի բնակութեան շրջանը», Ապ. Երև. սահմանք «սովորութիւն, աւանդական օրէնք», Ակն. սայմանէլ «հնարել, յօրինել».-Մաքսուդեան, Le parler d'Akn, էջ 63 սրանից է դնում նաև Ակն. թայհմանէլ «հնարել, հնճարել»։-Մշ. սամնել «սահմանել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სამანი սամանի «սահ-ման», Թրք. Ատրպ. և Սլմ. sayman «երկու արտի սահմանը», ուտ. սահման «նոյն նշ.»։
ὄρος, ὄριος, ὄρια terminus, limus, finis, modus ὀρισμός determinatio. որ եւ պ. սաման. Որոշեալ եզր վայրաց եւ գաւառաց. մէջն ծագաց. կողմն. կողմանք. ծագ տեսութեան. չափ եւ նպատակ իրաց. ժամադրութիւն. ուխտադրութիւն. կանոնադրութիւն. կարգ. օրէնք. սընըռ, սինօռ. (ի յն. սինօռօս որ է սահմանակից).
Սահմանք քանանացւոց ի սիդոնէ մինչեւ ի գալ ի գերարա։ Շուրջ յամենայն սահմանս նորա։ Մինչեւ ցծովն վերջին ի մտիցն արեւու ձեզ լիցին սահմանքն։ Սահման եգիր, եւ ոչ անցանեն։ Ոեդ զսահմանս քո ի խաղաղութիւն.եւ այլն։
Սահմանք քաջաց ասէ՝ զէնն իւրեանց, ո՛րքան հատանէ, այնքան ունի. (Խոր. ՟Ա. 7։)
Անցանել զսահմանաւն յանդգնեցաւ. (Իսիւք.։)
Զի թէ այլոց բարեգործութեանց չափ կայ եւ սահման, ապա աղօթից ոչ եդաւ սահման, այլ միշտ աղօթել. (Խոսր.։)
Ոչ սահմանաւ մւոյ ժամանակի ասէ զբանն, կամ սակաւ արդարոց։ Զերկրորդս սահմանաւ ասացի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Տէր մեր սահման էր արդարութեան օրինացն. (Երզն. մտթ.։)
Այս է սահման օրինացն, դատել՝ ընտրել եւ որոշել զլաւն ի վատթարէն, զարդարն յանիրաւէն, եւ զսուրբն ի պղծոյն. (Գէ. ես.։)
Երգնուցու երդումն սահմանաւ։ Զսահմանս նորա՝ զոր սահմանեաց զանձնէ իւրմէ. (Թուոց. ՟Լ. 3=15։)
Գրէ եւ սուրբն բարսեղ ի կրօնաւորաց սահմանն. (Շ. ընդհանր.։)
ՍԱՀՄԱՆ, ըստ փիլիսոփայից. ὄρος, ὀρισμός definitio. Բան բովանդակիչ բնութեան իրին. վասն որոյ եւ անունն կոչի համառօտ սահման։ Տե՛ս զողջոյն իսկ զմատեանն Դաւթի անյաղթի յաղագս Սահմանաց։
Սահմանէ զսահման՝ ասելով, եթէ սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն՝ ի ստորոգեալ եւ ի ն՝ենթակայն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Սահման է, առ որս լուծանի յառաջադրութիւն. (Դամասկ.։)
Առ սահմանն ախաքն ամբոխեն։ Ոչ յանարուեստութեան արհեստի սահման։ Ոչ արարողականք չարին սահմանք եւ զօրութիւնք են, այլ անզօրութիւն. (Դիոն. ածայ.։)
Ոչ մնայ սքանչելի, որոյ սահմանն ճանաչի։ Եթէ եղելոյն ծանօթն է սահմանն, ոչ եւս է նշան, եւ ո՛չ եղեալն սքանչելի. (Պրպմ. ձ։)
Շեղելով ի նիւթ, այսինքն թոյլ տալով սահմանին, եւ ոչ կալլով զնա՝ չարանայ. (Մաքս. ի դիոն.։)
general in chief;
troop from which the generals were elected;
փուշտիպան —, general commanding the Guards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զօրավար, ղօրապետ» Փարպ. Եղիշ. դ. էջ 74. Լաստ. որից սաղարութիւն Կանոն. 76. սաղարանի «զօրավարներ» Ա-սող. ասւում է նաև սալար Խոր. Գ. 17. Պտմ.
• =Սասանեան պհլ. ❇ salār «զօ-րապետ», որ և մանիք. պհլ. [hebrew word] sārar (կարդա՛ salār) «գլխավոր, առաջնորդ» (Sa-lemann ЗАН 8 (1908), էջ 102). սրա հետ նոյն են պազ. sālā̄r «զօրապետ, զօրագը-լուխ», պրս. [arabic word] salar «զօրագլուխ. 2. առաջնորդ ժողովրդեան»։ Աւելի հին ձևն է Արշակունեան պհլ. sardār, որ ծագում է հպրս. *sāraδāra «գլխաւոր» բառից։ Գըտ-նւում է նաև զանազան բարդութեանց մէջ. ինչ. pustikpān-sardār «փուշտիպանաց սա-ւառ». pεšīnikān-sardār «պալատական պաշ-տօնաւորների զլխաւորը», artēstārān-sar-dār «բանակի բարձրագոյն հրամանատարը» (տառադարձուած Aδρασταδαρανσανάνης ըստ Պրոկոպիոսի), vāstryōsān-sardār «կալուա-ծական տրոց ընդհանուր վերատեսուչ», պազ. spāh-sālār «բանակի հրամանատար, սպա-սալար», rama-sālār «հօտապետ, առաջ-նորդ հօտի», պրս. xuān-salar «արքայական մատակարար, խոհարարապետ»։-Հիւբշ. 235, 514։
• Նախ՝ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրբոց Բ. 39 դրաւ պրս. salār ձևի հետ. նոյնը նաև ԳԴ. ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 618, Beitr. bktr. Lex. 50 ևն։
քաջապէս սաղարքն ասին, եւ այլն. (Լաստ. ՟Գ։)
պ. ալար. որ եւ սիբահ. սալոր. ուստի Սպասալար. Զօրաւոր. սպարապետ. սէրասքէր (որպէս եւ չօպան սալարի ՝ է հովուապետ).
Ատրներսէհ փուշտիպանացն սաղար։ Հրամանատու եւ աւագ զօրուն՝ փուշտիպան սաղար էր. (Փարպ.։)
Ո՞ ոք ի նոցանէ սաղարք լինիցին.. (Եղիշ. ՟Դ.)
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «ազնիւ մուշտակ տւող մի անասուն (այս իմաստով չէ գործած-ուած). 2. նոյն անասունի մորթից շինուած ծանրագին մուշտակ» Ոսկ. ես. 439. Բուզ. Եղիշ. է, էջ 106. Արծր. որից սամուրենի «սամոյրի մուշտակ» Բուզ. զ. 2։
• = Պհլ. samor կամ samūr «սամոյր», յն. տառադարձուածօἰμωթ, պրս. ❇samur «սա-մոյր». փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռուները. ինչ. ասոր. [syriac word] samūrā, արաբ. [arabic word] sammur, վրաց. სამურიչ սա-մուրի, քրդ. թրք. գնչ. samur, յն. σαμούριον, նյն. σαμοῦρι, հին ֆրանս. samarre, ֆրանս. simarre, անգլ. simar, հսլ. samurini ռում. samur, սպան. zamarra, եւրոպականների մէջ ռնգականի փոփոխութեամբ՝ մլտ. sabel-lum, իտալ. zibellino, հֆրանս. անգլ. sable, ֆրանս. zibeline, գերմ. Zobel, ֆինն. sopoli, լիթ. sabalas, zabels, ռուս. coбопь ևն։-Հիւբշ. 236.
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. սէմմուր։ Böttich. Arica 27, 91, Lag. Ges. Abhd. 71, 226 պրս. samūr, պհլ. σἰμωρ ձևերի հետ։ Մառ. Teкcть и Paз. no Kавк. фил 1 (1925), էջ 121 դնում է թուրանական ծադումից. հմմտ. դւռ. սվորիկ «ճա-գար», վրաց. წაaი ծավի, faავი ծվավի «կուղբ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. Պլ. սամուր, Ախց. Սեր. սա-մուո «մուշտակը»՝ անշուշտ նոր փոխառու-թիւն են թուրքերէնից։
ռմկ. սամուր. լտ. mus ponticus. իտ. zibellino. Չորքոտանի նման աքիսի եւ կուզի ( ... ) սեւագոյն փայլուն մորթով. մանաւանդ Մորթն նորա ազնիւ, իբր սամուրենի. սամուր քիւրք.
Սամոյր զինքեամբ արկեալ։ Զսամոյրսն զթիկամբքն արկեալ։ Թագաւորն զիւր սամոյրսն զգլխովն ածեալ՝ զիւր դէմս երեսացն ծածկէր. (արծր. ՟Գ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Բուզ. ՟Դ. 15։)
Զհանդերձսն եւս տեսցուք՝ որպիսի ինչ են. միեթէ կամա՞ր, կամ սամոյրք. եւ ոչ ուրեք. այլ փառքն աստուծոյ այլք եւ փակեսցին. (Ոսկ. ես.։)
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ՆՀԲ լծ. ծայր։ Հիւնք. սէր բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 117 հնխ. k'ə «սրել» արմատից. հմմտ. սանս. çicā̄ti «սրում է», լտ. cos «սրոց», catus «սուր». նոյն ըձդ հյ. սուր, սանս. áçri, յն. ἂϰρις, (Ընդունում են Walde 142, Po-korny 1, 454, Petersson. Ar. u. arm Stud. 110)։ Scheftelowitz BВ 28, 284 և 29, 55 սար «բարձրութիւն» բառին արմատակից դնելով՝ կցում է պրս. գւռ. šir «դլուխ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 և Արիահայ բռ. 328 պրս. ser «գը-լուխ» բառից, նոյն ընդ ծայր. սար։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
• ՓՈԽ.-Մառ, Иппoл. 65 հայերէնիր է հա-մարում վրաց. სერი սերի «լեռ», իբր այ>է ձայնափոխութեամբ։
(լծ. ծայր). ἁκμή, ἁκωκή acies στόμα os, cuspis, mucro. Սու՛ր ծադ՝ կամ բերան եւ սլաք սռոյ, եւս եւ տիգի. ... տե՛ս եւ ի բառն ՍՈՒՍԵՐ, Սայր սուսերի, կամ սուր սուսերի. ըստ յն. եւ լտ. բերան սրոյ.
Ոչ սրոյ սայր, եւ ոչ հուր բաւական է՝ ի բարկութենէն մոլութեան ոգւոցն համբերել. (Բրս. բարկ.։)
Ետուն զպարանոցս իւրեանց սայրից սուսերաց. (Ոսկ. եբր.։)
Եկն առ զքաղաքն ի սու՛ր սայր սուսերի, եւ ի տէգ նիզակի. (յն. լոկ, տիգաբուռն, կամ նիզակաւ առեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի մի սայր սուսերի եւ ի մի տէգ նիզակաց (յն. լոկ, նիզակաւ). (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
ՍԱՅՐ. իբր սար. ծայր եւ գագաթն լերին.
Ընդ երկինս թռչել, կամ զսայրս հատանել անցանել. (Մաշկ.։)
cheerless, sad, afflicted, grieved, gloomy, sorrowful, melancholy;
sullen, morose, surly, peevish;
sombre, gloomy, dismal, dull, dark, obscure;
— տրտմութիւն գիշերոյն, the thick darkness of the night;
լրջացուցանել զ— գիշերն, to dispel that horrible darkness.
• «տրտում, ոչ-ուրախ» Իմ. ժէ. 5. Նէեմ. բ. 23. Վեցօր. որից տխրիլ ՍԳր. տրխ-րութիւն Ա. թգ. ա. 16. Ագաթ. տխրական Ագաթ. տխրեցուցիչ Ոսկ. ես. բազմատխուր նար. գեղատխուր Նար. գնձ. յոգնատխուր Նար.։ Նոր գրականի մէջ՝ սգատխուր, տըխ-րադէմ, տխրալուր, տխրառիթ ևն։
• ՆՀԲ ոչ խրախ։ Տէրվ. Նախալ. 70 ար-մատը *խուր, որից *խուրախ >խրախ, ուրախ և տ բացասականով՝ տխուր։ Հիւնք. պրս. xurram «ուրախ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 և Meillet Altarm. Elementarb. 210 մեկնում են ըստ. Տէրվիշեանի։ Մառ ИАН 1914, 1239 տ բացասականով՝ *խուր, որ է = հյ. խինդ, վրաց. խարեբա, յն. χϰρ «ուրախութիւն»։
στυγνός, λυπηρός, σκυθρός , σκυθρωπός tristis, molestus, tetricus, odiosus, invisus κακός malus եւ այլն. Ոչ խրախ. ոչ ուրախ. տրտում. թախծեալ. հոգած. ցաւագնեալ. սգաւոր իբր ի թուխս համակեալ. եւ Տխրական. տրտմալի.
Կիսամահ եւ տխուր։ Զի մի՛ տխուր դիմօք հայեսցին ի մեզ (հրեշտակք). (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Եղիշ. ՟Ե։)
Քանզի նստիս որբ եւ այրի՝ տըխուր դիմօք զ՝երդ ի սըգի։ Տխուր աստանօր եկեղեցւոյ ցուցանիւր հանդէս (ընդ մահ սրբոյն). (Շ. եդես.։ Սկեւռ. լմբ.։)
Քարկոծ խողխողմամբ տխրիւք՝ ըզխոյր անկմանն ի գլուխ առեալ. (Շ. տաղ.։)
ՏԽՈՒՐ. իբր Տխրական, եւ անմխիթար. դժպատեհ. տձեւ. անբերելի.
Լրջացուցանել զտխուր գիշերն. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 5։)
Ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն։ Անարգ եւ փոքր եւ տխուր է տեսիլ մարմնոյս քան զհոգւոյ կենդանեացն անմահից։ Կապեալն ի կապանս տխուրս. (Վեցօր. ղ։ Յճխ. ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
Զի՞նչ է դժոխք. տեղի է ժուարին, թշուառական ոգւոց տխուր կապարան. (Գէ. ես.։)
Զի իր տխուր եւ չարահոտ է ճշմարտապէս՝ որ ի մեզ՝ մեղքն. (Մեկն. ղեւտ.։)
persistence, resistance, patience;
duration;
resisting, persisting, durable, lasting;
ի — or —ս, long, a long time;
ի — անկանել, ձգել, to be prolonged, protracted, to last;
— ունել, to have duration;
ի — կտտել or տանջել, to subject to lingering torture.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վր-կայութեան) «դիմացկանութիւն, տոկալ տևելը» Կոչ. 420. Ոսկ. մ. ա. 16. «երկար տևողութեամբ, շատ» Սեբեր. 108. Ագաթ. «յաջողակ, ուժեղ, լաւ փչող (քամի)». հմմտ նաւ անկասկած է յընկղմելոյ և ի խափանև-լոյ մինչդեռ յաջողակ և տոկ օդով առաջնոր-դիցի. Սարգ. ա. յհ. դ, էջ 679 ա տպ.=էջ 534բ տպ. (այս նշանակութիւնը՝ որ չունի ՆՀԲ, կազմուած է տևականութիւնը զուգոր-դելով ուժի հետ). որից տոկալ «ժուժել, համբերել, դիմադրել» Ել. ժը. 23. Եղն. տո-կազուցանել Նիւս. բն. տոկուն Փարպ. Փիլ, անտոկ Ոսկ. եփես. 830. անտոկութիւն Դիոն. ածայ. դժուարատոկ Պրպմ. 164։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. dowə-արմատից, որի dewə-ձևից ունինք տևել, արմատը ա-ճելով -ko մասնիկով տուել է նախահայ *towoko, որից *took>տոկ. հմմտ. *nowro > նոր։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս երկայն բա-ռի տակ (տ. Walde 245, Pokorny 1, 780 ևն)։
• Lag. Urgesch. 321 հմմտ. զնը. tas-ta «զօրեղ»։ Հիւնք. թոք բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Liden, Arm. Stud.
• ԳՒՌ.-Վն. տոկանք «տանջանք, նեղու-Ոիւն»։
Համբերութիւն ի ժամանակի հալածանաց ... ըմբերութիւն եւ տոկ. (յն. համբերութիւն անպարտելի) (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Արմատ Տոկալոյ. որպէս Տոկումն. տեւումն. ժոյժ. յերկարաձգութիւն վաստակոց. յերկարութիւն համբերութեան կամ ուժոյ. դիմացկունութիւն. տայանըգլըգ.
Վկայիցն հանդէսք ... արտաքոյ է տեւողութեան մարմնոյ ... (աստուած) տոկ շնորհէ նոցա. (Նար. երգ.։)
Որում լծակ ցի հարկաւորապէս աշխատութիւն եւ տոկ. (Սարկ. խրատ ուսմն.։)
Առ ի տոկ ունել կենդանութեան. (Վրք. հց ձ։)
Չթուիցի այնուհետեւ վաստակն վաստակ, այլ ո՛րչափ եւ ի տոկ անկանիցի (յն. ձգտեսցի), եւս քան զեւս քաղցր եւ հեշտական թուի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Մարդ չկարէ բազում ժամս ի վերայ ջուրց ղօղալ. քանզի չկարէ կարի ի տոկս ձգել (այսինքն յերկարաձգել) առանց հանգչելոյ. (Սեբեր. ՟Զ։)
Եթէ այսմ եւս ոչ լսիցէ, այլ եւս յաւելից, եւ ի տոկ կտտեցից (այսինքն յերկար կամ սաստիկ). (Ագաթ.։)
Խնայեա՛ ի մանկահաս աղջիկդ, եւ ի տոկ հրամայեա՛ տանջել. (այսինքն չափով զթեթեւ տանջանս). (Ճ. ՟Ա. վրք. փեբրոն.։)
ՏՈԿ. ա. Տոկուն. յերկարատեւ. դիմացկուն. տայանըգլը.
Մինչդեռ ուղիղ վարիցի նաւ, անկասկած է յընկղմելոյ, եւ ի խափանելոյ, մինչդեռ յաջող եւ տոկ օդով առաջնորդիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
cf. Տոկոսիք.
• , ի հլ. «դրամի բերած շահը» Մանդ. Լմբ. սղ. Նար. երգ. որից տոկոսիք «ծնունդ» Ովս. թ. 11 (Փառք նոցա ի տո-կոսեաց և յերկանց և յղութեանց). «դրամի տոկոս կամ վաշխ». ՍԳր. «պարտք» Մանգ. Ճառընտ. «տուգանք» Վեցօր. 160. տոկո-սահաւաք Լծ. սահմ. տոկոսառ Մաշկ. Ոս-կիփ. Անկ. գիրք առաք. 79. տոկոսել Եփր. ապաշխ. 193։ Նոր բառեր են տոկոսաբեր, տոկոսական, տոկոսաւոր, անտոկոս-
• = Յն. τόϰος «վաշխ». ծագում է τίϰτա «ծնեւ» բայից և բուն նշանակում է «ծնունդ». հմմտ. հյ. փոխորդի «տոկոս» (իբր փոխ տուած դրամի որդին)։-Հիւբշ. էջ 884։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-çaur. 47. նոյնը նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Վարձ տան աչառաանաց, կամ տոկոս մարդահաճութեան։ Տոկոսիւք պահանջեն. (Լմբ. սղ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Զ։ սպ եւ. Նար. երգ.։)
witness, testifier;
voucher;
martyr;
աստուած ինձ —, God is my witness;
— լինել, to be a witness of, the witnesses of, to be admitted as evidence;
— կոչել, to summon as witness;
to invoke or call on to witness;
— առնուլ, to take to witness.
• , ի հլ. «վկայ. 2. նահատակ» ՍԳր. որից վկայել «վկայութիւն տալ. 2. նահա-տակուիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եւս. քր. և պտմ. վկայակից Կիւրղ. ծն. վկայանոց Բուզ. վկա-յարան Եղիշ. վկայութիւն ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. վկայօրէն Ագաթ. նախավկայ Ագաթ. Բուզ. համավկայ Եւս. քր. ինքնավկայ Եփր. են. 85. վկայաբանական, վկայագիր, վկայա-թուղթ, վկայեալ (նոր բառեր) ևն։-Բառիս երկրորդ «նահատակ» նշանակութիւնը ձևա-ցած է թարգմանաբար յն. μάρτυς(կամ ասոր. ❇ sahdā) բառից, որ նշանակում է «վկայ. 2. նահատակ». այսպէս են նաև ւտ. testis, վրաց. მოწამე մոծամե, արաբ. [arabic word] šahīd։
• = Պհլ. *vīkay բառից, որ չէ աւանդւած, բայց նոյնն է հաստատում զնդ. [arabic word] vīkaya-«վկայ». (ծագում է kay-արմատից vī-մասնիկով,. որ է «բաժանել, անջատել, որոշել» ըստ Bartholomae, Altir. Wört. 441, 1436)։-Հիւբշ. 248։
• ՆՀԲ «որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն»։ Spiegel, Huzw. Gram. 164, 190 պրս. guvāh հոմանիշից, որ մերժում է Lag. Arm Stud. § 2151. բայց նոյնը կըրկ-նում է Muller WZKM 5, 263, 8, 354-5, որ և ընդունում է Horn, Grdr. § 940։ Հիւբշ. IF 4 (1894), 119 և Pers. St. էջ 159, 161 ցոյց տուաւ որ պրս. օ [arabic word] guvāh<պհլ. [other alphabet] 9 (gukās<զնդ. *vi-kāsa «վկայ» պիտի տար հյ. *վկաս, *վկահ (հմմտ. վնաս) և ո՛չ թէ վկայ. ուստև մերժելով այն, տուաւ վերի մեկ-նութիւնը։ Հիւնք. քուեայ կամ վէգ բա-ռից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ. 10 վ+կայ։ Նոյնը նաև Ադամեան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29։
μάρτυς testis. եւ բայիւ μαρτυρέω, -έομαι testor, testificor. Որ ի վէճ կամ ի վէգ ի վերայ գայ ի պէտս ստուգութեան իրացն. այն՝ որ ընդ մէջ մտանէ դատի ի հաստատութիւն իրաց իբրեւ ականատես եւ ականջալուր. դաւանօղ ճշմարտութեան՝ դնելով եւ զանձն ի մահ. յն. ձայնիւ. մարտիրոս. տանըգ, շահատ, շէհիտ, կիւվահ.
Աստուած լիցի վկայ ընդ իս եւ ընդ քեզ։ Եղիցի վկայ կարկառս, եւ վկայ արձանս։ Ի բերանոյ երկուց վկայից։ Վկայ անիրաւ։ Զի՞նչ եւս պիտոյ են մեզ վկայք.եւ այլն։
Եւ դուք էք վկայք այսոցիկ։ ԵՂիջիք ինձ վկայք։ Վկայ յարութեան նորա լինել։ Արիւն ստեփանոսի վկային քո։ Անթիպաս վկայ իմ հաւատարիմ. եւ այլն։
payment, pay, requital, retribution, compensation;
discharge;
acquittance, receipt;
end, finish;
ի —, received;
— առնել, to finish, to bring to an end or conclusion, to accomplish.
• «վարձք, փոխարէն հատուցում» Ոսկ. ես. Եւագր. «վերջ, ծայր, լրումն» Փիլ. խոսր. Բրս. թղթ. և մրկ. որից վճարել «կա-տարել, գործադրել, վերջացնել. 2. վախճա-նիլ, կեանքը վերջանալ. 3. պարտքը տալ, հատուցանել. 4. արգիլել, վճիռ տալ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. «բաժանել, բաժանուիլ, մէկդի կենալ» Ոսկ. յհ. Կիւրղ. ղկ. «ազատել, փըր-ևել» Տիմոթ. կուզ. 272. վճարանք Եփր. հռ. վճարումն Փիլ. այլաբ. Եղիշ. դիւրավնար Մանդ. պարտավճար Յհ. կթ. անվճար Պիտ. փիլ. գրուած է վինար Մխ. բժշ. 40. վճառել Վրդ. առ. 126-7. նոր բառեր են վճարօր, ամսավճար, վճարագիր։ Նշանակութեանց զարգացման համար հմմտ. հյ. հատուցա-նել և գւռ. հատնիլ «պարտքը վճարել, սպա-ռիլ, մեռնիլ, սատկիլ», լտ. solvo «լուծել, ազատել, ճեղքել, բաժանել, արձակել, մեռ-ցընել, պարտքը վճարել, վերջացնել» ևն։
• = Պհլ. ❇ vičār ձևից. հմմտ. [other alphabet] vlčārtan «բաժանել, լուծել, զատել, բացա-տրել, մեկնել, կատարել», [other alphabet] viča-rišn «բացատրութիւն, փոխարինութեամբ հատուցումն, վճար», vičārtar «իմաստուն, խոհական, բանիմաց», պազ. guzārešn «հա-տուցումն մեղաց, ապաշաւանք», vazārdan «բաժանել, մեկնել, մեկնաբանել», vazarešn «բաժանում, արձակում», vazār «բասատ-րութիւն», պրս. [arabic word] guzārdan «պարտ-քը վճարել, փարատել, անցնիլ, լքանիլ, թող-նել», [arabic word] guzār «անցք, վճարումն պար-տուց», [arabic word] guzārā «պարտքը վճարող», քրդ. ❇❇ bezārtīn «կեղուել, հատեղէն-ները ընտրել», bežarin, «ընտրել», bežare «ընտիր, կտրիճ» (Horn 917)։-Հիւբշ. 248
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 312 վէճ+առ, որ «վէճը կռիւր առնում վեր-ջացնում է վճարելովը»։ ՆՀԲ վճար «վերջ», լծ. ընդ. հյ. ծայր, սպառ և թրք. հւճ, իճրա, իսկ վնար «հատուցումն» լծ. թրք. իւնրէթ «վարձք», պրս. կիւզար։ Böttich. Arica 84, 405 սանս. čarama «վերջին», vičar «ընկղմել, խոնարհիլ, տալ»։ Lag. Urgesch. 480 čar արմատի տակ, 484 պրս. guδāštan «փարատիլ, անցնիլ» ևն։ Spiegel, Huzw. Gr. 188-190 պհլ. wčar, պրս. guzār։ Պատկ. Изcлед. զնդ. vičar, պրս. gazār և պհլ. vacār ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 47, ծան. I սանս. vičar «վերջացնել, ի կա-տար ածել»։ Justi, Dict. Kurde 50
• սանս. vičāra, պրս. guzārdan, քրդ. bežardin։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Կար-նամաև ծան. 41 վճիռ բառից։ Ադամ-եան, Բիւզ. 1914 յուլ. 29 վ+ճար։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վճարել, Երև. վճարէլ, Ռ. Սեբ. վջարէլ, Ննխ. վջարէլ, ուջարէլ «սպառիլ, վերջանալ», վջարք «վերջ, ծայր», վը-ջարցնէլ «սպառել», Տփ. վջարիլ, Զթ. վջայիլ, վջարիլ, Սչ. վիջարել։ Նոյն արմատից են Պլ. վջարանք «մզկիթ», Սեբ. վջարէլ «նամազ առնել». հմմտ. պրս. namāz guzārdan «նա-մազ առնել» (որ է բուն «նամազ վճարել»)։ =Նախաձայնի անկումով Սվեդ. ջmրիլ «վը-ճարել»։
(լծ. ընդ հյ. ծայր. սպառ. եւ թ. ուճ. եւ իճրա ). Վերջ, վախճան, լրումն, դադարումն, կատարումն. եւ Որոշումն, վճիռ. ազատութիւն. որպէս, ἁπαλλαγή liberatio, alienatio եւ այլն.
Ծառայութեան վճար լինէր ի յոբելեան ամին. (Բրս. թղթ.։)
Վճար դադարման ջրհեղեղին. (Փիլ. լին.։)
Ոչ եղեւ վճար աղօթիցն։ Մինչեւ ի վճար աղօթիցն. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Թ։)
Յամենայն կանոնի վճար՝ գիրք ընթեռնուլ. (Խոսր.։)
Վճար եղեալ գթութեան առ իս։ Եղեւ վճար այսր մեկնութեան ի թագաւորութեանն օշնի. (Բրսղ. մրկ.։)
Այս կենացն վճար կայ։ ՄԱհու ակն ունիմք, եւ կենաց վճար. (Երզն. խրատ.։ Զենոբ.։)
Վճիռն վճա՛րս է բանի. (Լծ. նար.։)
ՎՃԱՐ. (լծ. ընդ թ. իւճրէթ, եւ պ. կիւղար ). Վարձ. հատուցումն. փոխարէն. որպէս λύσις solutio. (որք բերեն եւ ի ՟ա. նշ)
Անդրէն յաստուծոյ առցես զվճար փոխոյն։ Զվճար փոխոյն ոչ օտարի ուրուք, այլ փոխատուին տայ փոխառուն։ Իբրեւ զհարկ ինչ, եւ վճար պարտուց։ Վճարն հարիւրաւոր։ ՎՃար լիցի տէրանցն, եւ այլն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։ Շ. ընդհանր.։ Խոսր.։ Եւագր. ՟Լ՟Ա։ Մխ. դտ.։)
Ի կրկին միտս արդեօք բերի ասելն։
Յայնժամ պարծեսցին, յորժամ վճար արարից իրացն վճարելոց. (Ոսկ. ես.։)
Մի՛ ի յերկիր հայիք ի չար, եւ զայս կենացս առէք վըճար. (Շ. եդես.։)
wrong, prejudice, injury, detriment;
damage, harm, hurt, loss, grievance;
ill, fault, sin, injustice, mischief;
հասուցանել, տալ, գործել, cf. Վնասեմ;
—ուք վաճառել, to sell at a loss;
ի — ուրուք, at the peril, at the loss, at the detriment, at the expense of a person;
ոչ մեծ ինչ է —ն, there is no great harm done;
ի — իւր շրջեցաւ իրն, the affair turned out to his disadvantage;
էր գիր —ու նորա գրեալ, his accusation was written above;
զի՞նչ — է իմ, what fault have I ?
— է քեզ գինին, wine is bad for your health;
որ — գործէ նոյն եւ հատուսցէ, he that does the damage must answer for it.
• , ու, ի, հլ. «զեան, զեն. 2. տու-գանք. 3. յանցանք, մեղք, չարիք» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 19 և ես. Եզն. որից վնասել ՍԳր. վնա-սակար «չար, յանցաւոր» ՍԳր. Եզն. վնա-սապարտ Գ. թագ. ա. 21. վնասասէր Առակ.
βλαβή noxa, damnum, detrimentum, pernicies ζημία mulcta, poena. (Վնաս՝ նոյն ընդ Վզեան. յորոց եթէ ի բաց դիցի տառդ վ, լինին՝ նաս. որպէս լտ. եւ թ. նօդսա, նօ՛քսան. եւ զեան. ռմկ. զիան , որ եւ զարար, քէտէր. իսկ սանս. վինա՛սա, է կորուստ)։ Ամենայն ինչ՝ որ բերէ զրկանս կամ տուգանս, եւ նոյն իսկ տուգանք. տոյժ. զրկանք. (հակառակն շահու եւ օգտի).
Որոց ոչ միայն վնասն կարօղ էր խորտակել զնոսա, այլեւ տեսիլն ահիւ սատակել. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 20։)
Մի՛ ինչ վնաս առնել անձին նորա. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 13։)
Վնաս առնէ անձին իւրում. (Առակ. ՟Ի. 2։)
Բազում վնասու ոչ միայն բեռինդ եւ նաւու, այլ եւ անձանց մերոց լինելոց է նաւարկութիւնս։ Շահել զվիշտս զայս եւ զվնաս։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն քրիստոսի.եւ այլն։
Վնաս համարիմ ընդունել ի գանձ արքունի զհարկ աշխարհին ձերոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եթէ յընչից կողմանէ արդար իցես, եւ յայլ իրս չիցես արդար, կէս վնաս է արդարութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Զայդպիսի իրս վնասից իշխեցեր ձեռնարկել եւ գործել. (Փարպ.։)
Զի այն վնասի էր, եւ ոչ օգտի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Զի մի՛ միայն վնասիւն կսկծեցուցանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
ՎՆԱՍ. ἁδίκημα, ἁδικία injuria, injustitia αἱτία culpa πλημέλημα delictum, reatus παράπτωμα lapsus ἀμαρτία peccatum. Անիրաւութիւն. յանցանք. մեղք. չարիք.
Առաջի քո ա՛րքայ վնաս ինչ ոչ արարի։ Զի՞նչ վնաս գտին հարքն ձեր։ Զի՞նչ վնաս է իմ, կամ զի՞նչ յանցանք են իմ։ Թէ վնաս ինչ է ի ծառայի քում, դու իսկ սպա՛ն զիս։ Յիս տէր վնաս իմ։ Վասն վնասու շրթանց անկանի յորոգայթ մեղաւորն։ Սուզանէ զվնաս իւր բանգէտն յատենի։ Շնորհեցէ՛ք ինձ զվնասդ զայդ.եւ այլն։
Արձակել զկին իւր ըստ ամենայն վնասու։ Ես վնաս ինչ ի նմա ոչ գտանեմ։ Ոչ ինչ վնաս զնմանէ նշանակել։ Վասն եւ ոչ մի ինչ վնաս մահու գտանելոյ յիս. եւ այլն։
Եթէ ի կարի նեղելոյ զնոսա մարդկան մեղանչիցեն (անբանք), այն՝ մարդկան վնաս է, եւ ոչ նոցա. (Եզնիկ.։)
Եդին ի վերայ գլխոյ նորա գրեալ զվնաս նորա, թէ այս է յիսուս թագաւորն հրէից։ Եւ էր գիր վնասու նորա գրեալ, թէ թագաւոր է հրէից. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 37։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
• «յանդուգն» Գառն. 14, 73. Բենիկ տպ. Սոփերք ԻԱ 107). որից ի վսեր գալ «յանդգնիլ, մարտնչիլ, կռուիլ» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 8. Փիլիպ. ե. վսերեկեալ «յանդգնող» ճառընտ. վսերական, վսերամիտ, վսերային «յանդուգն» Բենիկ։ Բառիս նշանակութիւնը անորոշ է։ Հին բռ. մեկնում է «չար նա-խանձ», Բառ. երեմ. էջ 302 «չար, հակառակ, վտարեալ, հեռի», ՆՀԲ և ՋԲ դնում են «վէճ, ոգորիլ, յանդգնիլ, հէգ, թշուառական, չար». բայց մէջ բերուած օրինակները ցոյց են տալիս որ ճշտագոյն մեկնութիւնը պիտի լինի ի վսեր գալ «risquer, մի բանի ակըն-կալութեամբ անձը յանդգնաբար վտանգի են թարկել, որի արդիւնքը կլինի փորձանք և թշուառութիւն»։
• Էմին, Oтвeть. Иaтк. 24 (Иacлen. 101) վէս բառից. Հիւնք. սևեռ բառից։ Թիրեաքեան, Ատրպատ էջ 27 հյ. վէս, վստահ բառերի հետ՝ պհլ. vistāx։
Վէճ. վէգ. կամ Վիսութիւն. վզանութիւն. յանդգնութիւն. ուստի ասի՝ Ի ՎՍԵՐ ԳԱԼ, իբր ոգորիլ. յանդգնիլ. πάντα τολμάω omnia audeo. եւ Ի ՎՍԵՐ ԵԿԵԱԼ, կամ ՎՍԵՐԵԿԵԱԼ. որպէս Յանդուգն. կամ նոյն ընդ Վսեր. ա.
Նաւաստիք յիշին պարսաւանօք իբրեւ զ՝ի վսեր եկեալս վասն աւելաստացու ագահութեան։ Ընդ որս ի վսեր եկեալ՝ հարկեցան մարտնչել վասն աւելորդացն տենչմանց։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն ի վսեր եկեալ՝ ետուն զանձինս յայսպիսի թշուառութիւն. (Պիտ.։)
Մեծատունքն վասն ընչիցն միայն ի վսեր եկեալ յանդգնին։ Եթէ այնչափ ի վսեր ինչ գայաք, եւ զանձինս ի մահ դնէաք։ Աւաղակք եւ գերեզմանակրկիտք, եւ ի վսեր եկեալքն (յն. մենամարտիկք). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։ ՟Բ. 8։ Ոսկ. փիլիպ. ՟է։)
Տու՛ք զերեսս վսերեկելոյդ, զի իշխեաց հայհոյել։ Ի վսեր եկեալ դիմադրաւ՝ բռնաւոր իշխեցեր կոչել զարքայ. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսկ ի Հին բռ. յումպէտս գրի.
Ի վսեր, ի չար նախանձ։
ՎՍԵՐ ի. ա. ՎՍԵՐ ՎՍԵՐԱԿԱՆ ՎՍԵՐԱՄԻՏ ՎՍԵՐԱՅԻՆ. Վէս եւ վատթար. վատշուէր. յանդուգն. յահուր. լիրբ դիմախօս. ամբարտաւան. հէգ. թշուառական. չար.
Ոչ ունիմ վստահութիւն կոչել զանուն ահաւորիդ ի վերայ վսերիս։ Վերացո՛ ի վսերէս զվէր վիրաւորեալ ծառայիս. (Յհ. գառն.։)
Կարդա՛ զանուն վաղավախճան վսերիս, որպէս եւ բարբառն բղխեալ ի բերանոյդ առ տալիթայն։ Զբերանն կափուցեալ ի վերայ վսերիս։ Լուա՛ զանթուելի վէր վերամբարձեալ վսերիս։ Ի քանի՞ վարմից վսերական վիրագին կորզեցեր զիս կեցուցիչ։ Զգահավիժեալս ի բարձանց զհրասուզեալ վիրագս վսերականս։ Զանձն վսերամիտ հիքոյս։ Շնորհեա՛ զմաքրութիւն վսերամիտ հիքոյս։ Զվսերամիտ անձն իմ զստահակեալ եւ զապստամբ։ Փրկեա՛ զիս ի վսերամիտ գոռոզէն։ Ընթադրեա՛ ի վսերամիտս զծագումն ողորմութեանդ անբաւ։ Թաքուցի ի վսերային միտս իմ։ Վհատեալ վսերային վերամբարձեալ ծովս անտարացոյց՝ զանորդիս չարեաց։ Զբերան հնացեալ վսերային վիրագին. (Բենիկ.։)
confiding, trusty, unsuspicious;
— լինել, to be sure, reassured;
to trust;
— առնել, to strengthen, to reassure, to remove one's fears, to give one's word for;
— եմ զի, I am sure, I am convinced that, I do not doubt that;
— լերուք յիս, rely, reckon on me;
ոչ էր — յերեւելիսս, he had not placed his hopes in wordily things.
• «ապահով, վրան հաւատ ունե-ցած, համարձակ, աներկիւղ» ՍԳր. Եւս. քր. որից վստահութիւն ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. վրո-տահանալ ՍԳր. վստահել Ոսկ. լհ, ա. 36 և Փիլիպ. վստահապէս Նար. բարեվստահու-թիւն Կիւրղ. ես. անվստահ Փարպ. վստահի «անշուշտ, ապահովապէս, իրօք» (չունի ԱԲ Անսիզք 65. նոր բառեր են՝ անձնավստաճ, ինքնավստահ, անվստահելի, վստահելի, վստահօրէն, անվստահաբար են։
• =Հպրս. *vistāhuva-, պհլ. vistāxv «վըս. տահ, անպատկառ», պազ. vastāx «վստահ, ապահով, համարձակ, ինքնավստահ, յանձ. նապաստան, լիրբ, անպատկառ», պրս. [arabic word] gustāx (նաև bustāx, սխալմամբ kustāx, համառօտուած ustāx, ustāx, istāx) «ան-համեստ կերպով խօսող, լրբաբան» (Horn § 920)։-Հիւբշ. 249։
• ՆՀԲ «որպէս թէ վեստ կամ տճկ. իւստ՝ այսինքն գեր ի վերոյ՝ քան զահ, լծ. և պրս. քիւստախ «անահ, յանդուգն» և
• սէրպէստ». իսկ հաւատ բառի տակ լծ. յն. բի՛սդիս։ Պրս. gustāx ձևին են կցում Böttich. Arica 84, 405 (նաև սանս. visthā), Lag. Urgesch. 151, Müller SWAW 41, 7, Lag. Ges. Abhd. 33 ևն։ Էմին, Baxarн-вищan. և Oт-вeтъ Ilaтк. 23 (արտ. Изслед. и Cтaт. 75 և 100) վեստ բառից։ Հիւնք. պրս. սիւթա, իւթա «Զենտ Աւեստա» ձևից։
(որպէս թէ Վեստ կամ իւստ ՝ այսինքն գեր ի վերոյ՝ քան զահ. լծ. եւ պրս. քիւստախ, անահ, յանդուգն, եւ սէրպէստ ). Անվեհեր. աներկիւղ. ապաստանեալ. ապաւինեալ. համարձակ, կամ հաւատս ընծայօղ. եւ Ապահով. ուստի ասի Վստահ եմ կամ լինինմ. πείθομαι, θαρρέω confido, suadeor, audeo եւ այլն. Համարձակիլ. յապա հովիլ. դնել յուսով ի մտի.
Վստահ է ի նա սիրտ առն իւրոյ։ Յայդ ինչ մի՛ վստահ լինիցիս։ Վստահ էին, զի արարեալ էին ընդ սեղանովն մուտ անյայտ։ Վստահ ես յանձն քո։ Եթէ ոք վստահ յանձն իցէ։ Վստահ եմ յայդ։ Վստահ եմ կապանօքս իմովք։ Վստահ եմք ի ձեզ տերամբ.եւ այլն։
Ոչ իսկ էր վստահ յերեւելիսս. (Իսիւք.։)
Եւ նոքա վստահ ի դաշինսի՝ խաշամբք եւ տամբ՝ կահիւ եւ կաղմածով խաղային՞ (Եւս.քր. ՟Ա։)
Կամ ՎՍՏԱՀ ԱՌՆԵԼ. πείθω fidem facio, securum reddo. Յուսադիր լինել. քաջալերել. յապահովել.
Որով վստահ առնէ մուծանել զնոսա յերկիրն բարի։ Վստահ առնէ զիմաստունն նման գոլ աստուծոյ. (Նախ. օրին. եւ Նախ. առակ.։)
Վստահ առնէ զնոսա ի հոգւոյն սրբոյ գործակցութիւն. (Իգն.։)
brook, rivulet, stream, small river or current of water;
— արտասուաց, արեան, flood, stream;
— ս արտասուաց իջուցանել, to shed a flood or torrent of tears;
բազում —ս արեան հեղուլ, to cause immense bloodshed;
cf. Զեղումն.
• , ի-ա հլ. «առու, գետակ» ՍԳր. Խոր. Եղիշ. (յգ. վտականի Մագ. մեծ են 19). որից վտակալից Եփր. թուոց, էջ 253, վտակախա-ղաց Պիտ. վտակային Փիլ. վտակիլ Յհ. ևթα. երեքվտակեան Խոր. աշխ. չորեքվտակեան Արծր. Նար. համավտակ Գնձ. մեծավտակ Գնձ. ևն։
• = Պհլ. *vitak<զնդ. *vītaka-ձևից, որ կազմուած է vi-նախամասնիկով tak, taê «հոսիլ» արմատից. հմմտ. զնդ. ❇ ta-ka-«վազող, հոսող. 2. վազք, հոսումն (ջրի, աոզունքի)», [arabic word] vītaxti «ձնհաւո»= պհլ. u vitāxtan>պրս. [arabic word] gudāstan «հալիլ». այս մեկնութեան հա-մաձայն է գալիս վտակ բառի գործածութիւ-նը. այսպէս՝ վտակքն ջրոյ «ջրի հոսանք», վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց (արցունքի համար ասուած, ինչպէս զնդ. taka.)։ Ձևի համար հմմտ. պրս. [arabic word] tāxtan, հրմ. [arabic word] tāx = պհլ. [other alphabet] tāxtan, tazad, tak<զնդ. tač, taka-, որոնցից հյ. ասպա-տակ «ձիով վազք»։
• ՆՀԲ լծ. վէտ, վէժ, վազ։ Peterm. 77 գետակ բառից։ Lag. Urgesch. 311 tak «հոսիլ» արմատից։ Müller SWAW 38, 576 գետ բառի հետ՝ զնդ. vaiδi, պրս-ǰuy։ Էմին, Oтвeтъ Iaкт. 24 վետ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 273 զնդ. vāiδi ևն։ Lag. Ltrg. bktr. Lex. 64 զնդ. taē ար-մատից՝ վերի ձևով։ Հիւբշ. KZ 23, է» 16, 18, 32, 405 իբր հնիկ հայ՝ vad ար-
• մատից. հմմտ. հյ. գետ, հսլ. voda «ջուր» ևն։ Տէրվիշ. Altarm. 88 և Նա-խալ. 106 հնխ. vad «թրջիլ, բխիլ» ար-մատեզ բնիկ հայ բառ. հմմտ. սանս. հսլ. voda, գոթ. vato, գերմ. Wasser, հյ. գետ։ Թերևս և ուրդ։ Հիւնք. վէտ բառից։ Հիւբշ. 249 անապահով է գըտ-նում վերի մեկնութիւնը, բայց պատճա-ռաբանութիւն չի տալիս։ Scheftelowitz BВ 29, 28 հնխ. vēdo «գետ» բառից+ ակ մասնիկով։ (Թէ՛ այս և թէ նախորդ-ները անընդունելի են նախաձայն վ-ի աատճառաւ)։
ῤύαξ, ῤυάκιον rivus, rivulus. (որ են լծ. ընդ Առնու) ἅφεσις remissio alvei ὐδραγωγός aquaeductus διώρυξ fossa λίμνη stagnum διέξοδος exitus, transitus χείμαρρος torrens եւ այլն. (Ի Վէտ. վէժ. վազ) Վիժակ. հոսանք. ջուր յորդեալ յաղբերէ. անցք կամ ճիւղ ջրոյ. առու. ուղխ.
Ի ջուրս, ի ծովս, եւ ի վտակս։ Վտակք ջրոց, եւ աղբիւրք անդնդոց։ Ի վտակն՝ որ իջանէր ի լեռնէ անտի։ Յերկիր վտակաց ջուրց։ Վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց։ Արարից զերկիրն ծարաւուտ ի վտակս.եւ այլն։
Վտակ առ վտակ պատգամաւոր լինէր. (Տաղ.։)
Վտակ ի վտակ խառնեալ՝ յայտաթորելոց այտից (արտասուօք). (Նար. տաղ.։)
Աւազանին (մկրտութեան) վտակաւ. (Արշ.։)
Արբեալ ի վտակաց կողի ճշմարիտ բանին։ Զարեան վտակսն հոսեցին. (Շար.)
Բազում վտակս արեան հեղեալ։ Ի սուրբ եւ յարիւնաբուղիւ վտակաց. (Խոր. ՟Բ. 5։ Եղիշ. ՟Ը։)
Մեծի քահանայապետին (քրիստոսի), յորմէ վտակն անմահութեան հոգին սուրբ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
tent, pavilion;
— ժամու, Tabernacle;
— հարկանել, կանգնել, to pitch a tent, to dress a pavilion;
ի —ս բնակել, to dwell in tents;
բառնալ զ—ն, to strike a tent.
• , ի-ա հլ. «վրան, չատըր» ՍԳր. ո-րից վրանաբնակիչ Դատ. ը. 1, վրանայարկ Արծր. վրանանման Զքր. կթ. վրանապահ Որբել. Սմբ. պտմ. հրտր. 1856, էջ 34. վրա-նատեղ Վրդն. սղ. նոր գրականի մէջ վրանտ-բնակ։
• ՆՀԲ «ի վերայ արկեալն. լծ. և յն. ուրանօ՛ս «երկինք» իբր վրանաձև ի վերայ մեր. վասն որոյ և ի յն. բռ. ասի, ռան թագաւորական»։ Մորթման, Բևեռ. արձ. թրգմ. Ապտուլլահ, էջ 56 բևեռ. varini «վրան»։ Եագրճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. yr. yar «ծածկել» արմատից։ Հիւնք. յն. ούρανός «երկինք, քիմք»։ Patrubány ՀԱ 1910, 119 հնխ. upēr «վրայ» բառից։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bara «վրան»։ Թիրե-աքեան, Արիահայ բռ. 185 խորան հո-մանիշից։ Մառ, ЯՓ. cборн. 2, 163 վը-րան և խորան, յն. ούρανός, γρόνος և լտ. templum, tempus իրար կցելով՝ դնում է յաբեթական։
• ԳՒՌ.-Տփ. վրան «չատըր», իսկ Մշ. վրան «երկինք. 2. կապոյտ»։
σκηνή, σκήνωμα tentorium, tabernaculum. (ի վերայ արկեալն. լծ. եւ յն. ուրանօս երկինք՝ իբր վրանաձեւ ի վերայ մեր. վասն որոյ եւ ի յն. բռ. ասի, թէ ուրան ՝ պարսիկս նշանակէ վրան թագաւորական) Խորան. տաղաւար. ուստի Վրան ժամու կոչի խորանն վկայութեան. (զորմէ տե՛ս ի բառն Ժամ)
Ի վրանս խաշնարածաց։ Ի վրանս հովուաց։ Բնակեալ են ի վրանս։ Զվրանն մողոքայ.եւ այլն։
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
• . ու հլ. «ոխ, քինախնդրութիւն, պա-տիժ, պատուհաս» ՍԳր. «ոճիր, յանցանք» Պիտ. որից վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. վրի-ժագործ «չարագործ, ոճրագործ» Սոփոն. բ. 15, գ. 1. Ես. ա. 23. Բուզ. Կորիւն. Վեցօր. Եփր. դտ. վրիժապարտ Ագաթ. վրիժառու Նար. վրիժակ «վրէժխնդիր. 2. սպանող զէնք» Պտմ. աղէքս. 115. Փիլ. Պիտ. Ոսկիփ. վրիժակել «հեռուից զարնել նետով՝ քարով ևն» Փիլ. Պիտ. սահանավրէժ ԱԲ. քարավրէժ Եփր. թգ. ևն։
• ԳԴ պրս. [syriac word] važ «ցասումն կամ բարկութիւն»։ Bezzenberger և Fick BВ 6 (1881), 240 հսաքս. wráka «պատիժ, վրէժ»։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. varǰ, գոթ. vrikan «հալածել», vraks «հալա-ծիչ», հսլ. yragū «թշնամի», գերմ. Rache «վրէժ» և հյ. հալածել բառերի հետ՝ հնխ. varg «հալածել, վրէժ խընղ-րել» արմատից։ Հիւնք. պրս. պատա-ֆէրաշ «պատուհաս» բառի վերջի մա-սից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 357 պրս. [arabic word] fariz «փետել, քերթել», [arabic word] faris «յարձակիլ, աւարել» բառե-րից։
ՎՐԷԺ որ եւ ՎՐԷԺԽՆԴՐՈՒԹԻՒՆ. δίκη, ἑκδίκησις , ἁμύνα ultio, vindicta, poena. եւ բայիւ ἑκδικέω, ἑκδικάζομαι, ἁμύνω, τίω vindico, ulciscor. Վառումն սրտի ի հատուցանել չար փոխանակ չարի. ցասումն. քէն. ոխ. պատիժ. պատուհաս. իաւունք. դատաստան.
Խնդրել զվրէժ ուխտին։ Հատուցից վրէժս թշնամեաց իմոց։ Վրէժ խնդրել։ Վրէժ առնուլ։ Պահանջել զվրէժ։ Հանել զվրէժ, կամ զվրէժ քինու, զքինու վրէժ։ Յաւուր վրիժուց.եւ այլն։
ՎՐԷԺՍ ՏԱԼ կամ ԼՈՒԾԱՆԵԼ կամ ՊԱՀԱՆՋԻԼ. δίκην τί, ἑκδικουμένα παραλύω vindictus exsolvo, poenas solvo, pendo, luo, do. Կրել զպատիժ ըստ յանցանացն.
Որք տայցեն վրէժս ի սատակումն յաւիտենից։ Եօթն վրէժս լուծցէ.եւ այլն։
ՎՐԷԺ. իբր Ոճիր. չարիք, յանցանք.
Ընդ այսքանեաց գործօղ նորագոյն լեալ վրիժուց երագագոյն եւ նորանշան ինչ օրէն է կարկառել պատուհաս. (Պիտ.։)
fault, defect;
want, privation, deprivation;
defective, wanting, failing in, deprived of;
ոչ — ի ճշմարտութենէ, likely, probable;
— ելանել, գտանիլ, to want, to fail, to miss, to be deprived of;
to be rendered useless, inefficacious, to be deluded, annulled.
• «սխալ, սխալանք» Սղ. հբ. 4. Ոսկ. ես. «խոտորեալ, թիւր, ծուռ, դատարկ, թա-փուր» Համամ. առակ. Վրք. հց. որից վրի-պիլ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 5. վրիպեցուցա-նել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. վրիպած Սեբեր. վրի-պակ «սխալ» Թուոց լե. 22. Ա. թագ. զ. 9. «դիպուած» Եւս. քր. «սխալական, սխալեալ» Գ. մկ. ե. 23. Եւագր. վրիպական Ոսկ. մտթ. անվրէպ ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. բազմավրէպ Նար. ևն։
• = Պհլ. *yirep ձևից, որ հայերէնի հետ են-թադրում է պրս. [syriac word] virēb, vurēb «թիւր, ծուռ կամ խոտոր»։-Հիւբշ. 250։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. վիրիյպ և ֆիրիյպ ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. վիրիյպ, թրք. վէրէվ։ Muller, Armen. VI յն. քίπτω «ձգել» և գոթ. vairpa բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Pokorny 1, 280 պրս. բառը կցում է սոյն ձևերին և բո-լորը միասին հանում է հնխ. ureip-ար-մատից՝ ըստ Persson, Beitr. 502։ Trautmann BВ 30, 329 հայ բառին է միացնում լիթ. և լեթթ. reibt «լիմա-րանալ», իբր հնխ. wreib-ձևից. բայց այս համեմատութիւնը ուղիղ չէ, որով-հետև նախաձայն w տալիս է հյ. գ։
(պ. վիրիյպ. թ. վէրէվ) Խոտորեալ. թիւր. ծուռ. եւ Չեղեալ. զերծ. անմասն. անգործ. ի դերեւ ելեալ.
Սնապարծիցն բանք անշահք, եւ գործք նոցա վրէպք։ (Համամ առակ.։)
Տրտմութիւն բաղկանայ ի վրէպ լինելոյ ըղձից մարմնոյն։ Վրէպ եղեւ յուսոյն իւրմէ ապարասանն։ Բա՛բէ զիա՞րդ վրէպ (կամ վրիպ) եղեր ի չարութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ. եւ ձ։)
Յայլոց բարութիւնս առաւել իմանամք զանձանց վրէպս։ (Ոսկ.ես.։)
Պարօղն անուոյ հասցէ վըրէպ, պատկեր եօթանց դարուցս ի դէպ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով) «սրտադող, անձկութիւն, մեծ նեղու-թիւն, հոգս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 9. բ. 32. Եփր. ծն. Եղիշ. որից տագնապաւ «շուտով, ստի-պով, փութով, աճապարանքով, հապճեպով» ՍԳր. տագնապել «նեղել, նեղը ձգել» ՍԳր. Մծբ. տագնապիլ «նեղուիլ, չարչարուիլ» ՍԳր. Կոչ. տագնապեցուցանել Բ. թագ. իբ. 5Ո. Դան. դ. 16. Եզն. տագնապութիւն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 3. տագնապափոյթ Ագաթ. բազմատագնապ Նար. մեղսատագնապ Նար. տագնապալի (նոր բառ)։
• Հիւնք. տապ բառից։
ἁγωνία angor, angustia, anxietas συνοχή coarctatio περικατάληψις deprehensio ἁνάγκη necessitas σπουδή studium եւ այլն. Յետին վիշտ վտանգի. անձկութիւն. վարանք. տատամսութիւն. խուճապ. շտապումն. աղէտք. կարիք եւ հարկ. հոգ. հոգեվարք. նեղութիւն. սրտադող.
Եւ էր ի տագնապի։ Եւ յերկրի տագնապ։ Եղիցի տագնապ մեծ։ Ամենայն տագնապ հասցէ ի վերայ նորա։ Զգէր վախճանն յայնր վախճանի տագնապ։ Դողումն եւ տագնապ։ Համբաւք եւ տագնապք։ Վասն նեխոյն հոտոյ տագնապի։ Տագնապ է ինձ (յն. նեղ է ինձ) յամենայն կողմանց։ Հաստատեցից ի վերայ ձեր տագնապաւ տարակուսանս։ Հարից զամենայն երիվարս տագնապաւ։ Շտապ տագնապի։ Վարան տագնապի։ Խուճապ տագնապի. եւ այլն։
Վասնառանձնական տագնապի կոչնատեառն. (զոր օրինակ) կա՛մ յանկարծակի հիւանդանալ, եւ կամ լսել զկորուստ սիրելւոյ։ Վասն հասարակական տագնապի հասելոյ, (զոր օրինակ) կա՛մ հրայրեցութեան, կամ շարժման, կամ արշաւանաց բարբարոսաց ... ի տագնապէ հասելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
Ի մեծի տագնապի լինէր այրն յանձն իւր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Վասն տագնապի ցաւոց փարատելոյ. (Մանդ. ՟Բ։)
Զոգիսն աններելի տագնապովն ի մարմնոցն ի բաց պահանջիցիմք։ Տագնապաւ տարակուսի։ Առ ճեպ տագնապի ահին պտկուցման։ Տագնապաւ մեծաւ. (Նար.։)
Միայն զի դու ազատեսցիս ի տագնապէդ (խղճի մտաց). (Շ. թղթ.։)
Տագնապ կախէ այսու զպարանոցէ իշխանացն. (Երզն. մտթ.։)
Սաստիկ խուճապ տագնապի էր կողմանցն երկոցունց։ Վտանգ ի վերայ ուրուք ոչ դնէ, եւ ոչ շտապ տագնապի. (Եղիշ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Եթող զնա ի տագնապսն եւ ի տառապանս։ Ի մարդկային տագնապս անկանիցիմք. (Վրք. հց. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Ես ընդ տագնապաւ (յն. (վտանգիւ), եւ դուք հաստատեալք. Ածազգ. ՟Գ։)
Փոյթ եւ տագնապ եղեւ ի ջուրս, թէ ո՞ ի նոցանէ աւելի քան զընկեր իւր աճեցուսցէ. (Եփր. ծն.։)
ՏԱԳՆԱՊ. ա. որպէս Տագնապական. տագնապիչ.
ՏԱԳՆԱՊԱՒ մ. ταχέως, ῤοιζηδόν prospere, festinanter, subito, cum magno impetu. Ստիպաւ. շտապաւ. ճեպով. աճապարելով. խռովեալ սրտիւ. այլայլմամբ. արտորնօք, սրտադողով.
Զարմացաւ, յարեաւ տագնապաւ։ Յորում երկինք տագնապաւ անցցեն։ Վարվաղակի տագնապաւ հատուցումն։ Տագնապաւ ելէք յեգիպտոսէ։ Ելցեն հրեշտակք յերեսաց իմոց տագնապաւ։ Գայր տագնապաւ։ Այսրէն վաղվաղակի տագնապաւ դառնային.եւ այլն։
Եւ նա տագնապով ստիպեալ գումարէ զօր բազում. (Յհ. կթ.։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
• , ի-ա հլ. «փայտի տափակ շերտ» (փխբ. նաև ուրիշ նիւթից. ինչպ. պղինձէ, քարէ ևն) ՍԳր. Ագաթ. «մահճակալ» Անկ. գիրք հին կտ. 154, 155 (թւում է նախորդի նուազականը). որից տախտակամած ՍԳր. տախտակագործ Ագաթ. տախտակաշար Նար. տախտակափակ Արծր. մայրատախտակ Նար. գնձ. ոսկետախտակ Բրս. հայեաց. գեղա-տախտակ Ագաթ. ևն։ Հին հյ. գւռ. ձև է տաս-տակ «տախտակ» Փիլ. նխ. բ. 76 և տես. հմմտ. որախտ >դրաստ և բախտ >բաստ։ Նոր բառեր են տախտակապատ, տախտակ-բրյ ին։
• = Պհլ. tāxtak, պրս. [arabic word] taxta «տախ-տակ». պարսկերէնից են փոխառեալ նաև քրդ. taxta, texte, արևել. թրք. [arabic word] taxta կամ [arabic word] taγta, թրք. taxta, tahta, բուլ-բար. tahtaba, սերբ. tahta ևն։-Հիւբշ. 250։
• Նախ ԳԴ պրս. թախթ, թախթէ։ ՆՀԲ «նոյն և թրք. պրս. դահտա, դէխտէ, լտ. tabula. tabella, յորմէ և ռմկ. դապա-ղա, տապաղա (արաբ. tabaqa)։ Bot-tich. ZDMG 1850, 363 տաշել բառի հետ takš արմատից։ Պրս. բառի հետ ուղիղ համեմատում են Lag. Urgesch. 555, Spiegel, Huzw. Gram. 187. Mül-ler SWAW 38, 573-4, Մորթման ZDMG 24 80 ևն։ Հիւնք. յն. δέλτος «գրութիւն, տախտակ, ցուցակ» բառից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տախտակ, Ալշ. Երև. Մշ. տախտագ, Ննխ. Հմշ. Ռ. Սեբ. դախդագ, Ասլ. դախդագ, դախդայ, Սչ. դախդ'ագ, Խրբ. դ'ախդագ, Պլ. Ռ. թախդագ, Տիգ. թmխթmգ, Հճ. դախդօգ, Զթ. դախդօգ, դախդոգ, Սվեդ, դmխդիւգ.-սրանցից նախաձայն թ կամ դ՝ ունեցողները ձևացած են թրք. taxta բառի նմանութեամբ (այս մասին տե՛ս Աճառ. MSL 10. 324, թրգմ. Բազմ. 1897, էջ 260)։-Գա-ւառականների մէջ տախտակ նշանակում է նաև «ածու» և այս իմաստով նոյն է թրք. taxta [arabic word] ︎ բառի հետ (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 682)։ Նոր բառեր են տախտակագլուխ, տախտակամէջ, տախտակաշէն, տախտակել, տախտկուն։
σανίς tabula, asser πλάξ, πινακίδιον , πίναξ, πυξίον, δέλτος tabella, pugillares, libellus, codicellus πλάτος latitudo λογεῖον rationale τίτλος titulus եւ այլն. (նոյն եւ թ. պ. դահտա, դէհտէ. լտ. դապուլա, դապէլլա. յորմէ եւ ռմկ. դապաղա, տապաղա ). Փայտ տափարակ. թերթ եւ շերտ փայտի, քարի, պղնձոյ, ոսկւոյ, եւ այլն։
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Նիւթ շինուածոյ. ատաղձ. փայտ.
Տախտակք նոճիք։ Զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ կահ ի նաւ է անտի.եւ այլն։
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Տափարակ եւ հարթ կամ ողորկ ինչ.
Որովայն նորա տախտակ փղոսկրեայ։ Ի վերայ տախտակի զըստին։ Զտախտակէ զստին յակոբայ։ Տախտակ դատաստանաց (որ էր իբր լանջապանակ քահանայապետին). եւ այլն։ Ի տախտակս դատաստանի, որ է կրծանոցն. (Նախ. ել.։)
Տախտակս պղնձիս թիկանց եւ լանջաց ... կրծից տախտակին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Ի նկարապաճոյճ ի տախտակսն յօրինէին։ Կապարով ծրագրէ արուեստաւորն ի տախտակի. (Ագաթ.։ Շ. մտթ.։)
ՏԱԽՏԱԿ. Ենթակայ գրութեան. պնակիտ. ընդունարան տառից եւ պատգամաց դրօշելոց.
Զերկուս տախտակսն վկայութեան, տախտակս քարեղէնս՝ գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Խնդրեաց տախտակ, գրեաց։ Գրեաց եւ տախտակ մի պիղատոս։ Զայն տախտակ ընթերցան բազումք ի հրէից։ Նի՛ստ գրեա՛ ի տախտակի եւ ի գիրս։ Գրեա՛ զտեսիլդ զայդ յայտնապէս ի տախտակս։ Գրեցին ՛տ տախտակս պղնձիս. եւ այլն։ Գրեցաւ անուն մարտիրոսութեան քո յոսկի տախտակս. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Իմանալի բանաւոր տախտակ՝ անտրամադրելի տառիցն մովսիսական օրինաց։ Ո՛վ աստուածածին՝ տախտակ եւ մելան եղելութեան անեղն բանի։ Բանն որպէս ի դիր մարմին եղեալ ի տախտակ կուսական յորովայնին, մելանաւ արեամբն. (Շար.։ Լմբ. վերափոխ.։ Վանակ. յուրախացիրն.։)
Գրեալ են գրչաւ երկաթեաւ. (մածեալ է ի տախտակս սրտից նոցա. Երեմ. ՟Ժ՟Է. 1. (որ եւ Ընդարձակութիւն սրտի. առակ. ՟Գ. 3)։)
Ի տախտակ մտաց իւրոց գրեսցէ զուսումն վարդապետութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
ՏԱԽՏԱԿ. որպէս Մատեան. գիրք. թուղթ.
Վերծանել զմակագրութիւն տախտակիդ։ Գրէր յիւրում սքանչելի տախտակին ... յիւրում սքանչելի տախտակի մարգարէականն տառի։ Կամիմ յայսմ տախտակի համառօտ հատանել քեզ. (Մագ.։)
Յայնմ օրէ՝ յորում ի տախտակոջ ընթերցեալ են (ի մանկութեան) զգիրս աղօթից կամ սաղմոսաց, բնաւ այլ փոյթ ոչ է լեալ ի գիրս նայելոյ. (Ի գիրս խոսր.։)
stretched on the earth;
ի տախտապար արկանել, cf. Տախտապարեմ.
• «փռել, գետնի վրայ պառկեց-նել». առանձին չէ գործածուած. գտնւում է միայն տախտապարել Եզեկ. լբ. 4 և ի տախ-տապար արկանել Ճառընտ.= Պտմ. ամաս. 69 ձևերի մէջ. ուրիշ գործածութիւն և վկա-յութիւն չկայ։
• ՆՀԲ կցում է տախտ և տախտակ բա-ռերին։
ՏԱԽՏԱՊԱՐԵՄ, Ի ՏԱԽՏԱՊԱՐ ԱՐԿԱՆԵՄ. ἑκτείνω extendo Սփռել տարածել ի վերայ տախտի կամ իբրեւ զտախտակ. ձկտել. յորսայսել. լարել. փռել.
Հանից զքեզ կարթիւ իմով. տախտապարեցից զքեզ ի վերայ երկրի, եւ լցցինքեւ դաշտք. (Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 4։)
Հրամայեաց արկանել զնա ի տախտապար, եւ գտնել զնա. (ՃՃ.։)
barrel, cask, puncheon, butt;
tun;
խից —ի, spigot;
ծորակ —ի, tap;
շերտ or կողք —աց, staff.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «գինու կարաս» Լաստ. ժզ. (Վենետ. 1844, էջ 63 տպուած է պահառք, ձեռ. ոմանք՝ պակառք. ուղղելու է տակառք) որից տակառապետ «մատակարար, մատռ-ուակ» ՍԳր. Խոր. տակառապետութիւն Ծն. խ. 13. տակառապետել Պիտ. տակառագործ, տակառաչափ (նոր բառեր)։
• = Պհլ. *takār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ taγār «կարաս, սափոր», որից փոխառաւ-թեամբ չաղաթ. [arabic word] taqar «աման, պարկ» ևն. ընդարձակ տե՛ս թաղար բառի տակ, որ նոյնից նոր փոխառութիւն է։ Տակառապետ ենթադրում է պհլ. *takārpat, իբր պարս-կական մի տիտղոս, ինչպէս ունի Բուզ. դ. 46։-Հիւբշ. 251։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 172 դրաւ պրս. թէղար ձևից։ ՆՀԲ յիշում է վրաց. տակա՛ռի «գուբ», իսկ տակառա-պետ դնում է լծ. տաճարապետ։ Lag. Ges. Abhd. 49 պրս. taγār։
• ԳՒՌ.-Երև. Ղզ. Ղրբ. տա՛քար «գինու հոր. հնձանի աւազանը, քաղցու եփելու կարաս» (այս ձևը յիշում է արդէն Բռ. երեմ. էջ 304), Տփ. տագար, որից տակառահամ Ղրբ. «տա-կառի համը տուած (գինի)»։
• ՓՈԽ. -Վռաց. თაგარი տագարի «տաշտ ուր վազում է քամած խաղողի հիւթը»։
πίθος dolium. Առ մեօք վարի որպէս Կարաս գինւոյ. քիւփ, ֆըչի. իսկ վրացերէն՝ տակա՛ռի է Գուբ.
Ոչ ծանրանան տակառք ի ստոմանաց. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (գրեալ էր՝ պակառք)։)
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
• , ո, ի-ա հլ. «ար-ծաթի կամ ոսկու 125 լիտր=40 kil. 800 gr. (ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 47), որ է 9000 դահեկան (Տեղեկ. ինստիտ. 2, 30)» ՍԳր. փխբ. «ձիրք. վերնային շը-նորհք» Մանդ. Շար. որիզ տաղանդաւոր Ոսկ. եփես. տաղանդեալ Լմր. ւաւտ. ծ. տա-ղանդապարտ Մանդ. տաղանդան «տաղանդ-ներ» (պարսկաձև յոգնակի) ԱԲ։
• = Յն. τάλαντον բառն է, որ բուն նշանա-կում է «կշռի նժար», յետոյ «կշիռ, ծանրու-թիւն, քաշ» և մասնաւորապէս «ծանրութեան և դրամի չափ, որ տեղի և ժամանակի հա-մեմատ փոփոխւում էր. Աթէնքի մէջ սովո-րաբար տաղանդը իբր կշիռ՝ 26 kil. էր, իսկ իբր դրամական չափ՝ արծաթը արժէր 56Որ ֆրանկ, ոսկին՝ 56,000 ֆրանկ»։ Բառս փո-խառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչ. լտ. talentum, ֆրանս. անգլ. talent, ռուս. талантъ, վրաց. ტალანტი տալանտի ևն։ Ծագում է հնխ. tel-, tol-, tl-«քաշել, կշռել» արմատից. հմմտ. յն. ταλαντεύω «կշռել, հաւասարակշռել», τάλας, τάλαν «դժբախտ, որ չարիքներ և թշուառութիւն է քաշում», ταλασ-σαι «կրել, տանիլ, տառապիլ», τολμάω «կըշ-ռել, քաշել», սանս. tulá «կշիռք», tulayati «կշռել», լտ. tollo «բարձրացնել», tolero «կրել, տառապիլ», հլտ. tulere «կրել», գոթ. hulan, անգսք. ֆolian, հբգ. dolen, գերմ. dulden «տանիլ, համբերել», Geduld «համ-բերութիւն» ևն (Boisacq, էջ 937-9, Kluge, էջ 169 ևն)։-Հիւբշ. 383։
ՏԱՂԱՆԴ կամ ՏԱՂԱՆՏ. յն. դա՛լանդօն. τάλαντον . լտ. դալէնդում. talentum. (եբր. քիքքար. հյ. Քանքար. ռմկ. գընթար, գանդար, խանթար) Կշիռ արծաթոյ եւ ոսկւոյ՝ ճիե լտերաց, այլ ըստ տեղեաց եւ ըստ ժամանակաց պէսպէս առեալ. ըստ ոմանց իբր քսակ մի առ մեօք, այսինքն 500 դահեկան.
այլ ըստ (Հին բռ.)
Քանքար եւ տաղանտ՝ հինգ հազար դահեկան։ Այլք ասեն լինել սովորաբար չաստուած թալէռ կամ ռիալ. եւ ըստ ատտիկեցւոց եւ բաբելացւոց, ռ։ Շիր. եւ Երզն. պարզապէս ասեն՝ ճիգ լիտր. որպէս եւ ի յն. լտ. բռ. գրի, ճիե լիպրա։
Եւ է տաղանդն յեթովպայեցւոց աշխարհին՝ երեքտասան լիտր. թուի գրելի՝ ճժդ։
Ի տաղանդէ միոյ ոսկւոյ։ Հարիւր տաղանդ ի հարիւր խոյակ, տաղանդ մի առ խոյակ։ Ստացաւ երկուց տաղանտաց արծաթոյ։ Առ ի ձեռին իւրում տասն տաղանտ արծաթոյ։ Պատեաց զնա մաքուր ոսկւով ի քրոբէս վեց հարիւր տաղանտով։ Ի վարձու կալաւ հարիւր տաղանտոյ արծաթոյ։ Կշիռ տաղանդի միոյ.եւ այլն։
ՏԱՂԱՆԴ կամ Քանքար ասի նմանութեամբ՝ Ձիրք բնութեան եւ շնորհաց.
Յորժամ զտաղանդ պատուիրանին պահանջեսցես ի ծառայից։ Պահանջէ յինէն տաղանդ պատուիրանին. (Շար.։)
Նախանձու զտաղանդ արուեստիցն արգելուցուն յայնցանէ, որք ուսանելն կամիցին. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
• «իշխանուհի» Անսիզք 93։
Որպէս Յանձն առնուլ. դնել. ենթադրել. ներալ. զիջանիլ.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Տալ զպտուղ, զժառանգութիւն, զփրկութիւն, զցնծութիւն. ըստ սրտի. ըստ գործոց. եւ այլն։
Տաց զնա յազգ մեծ. այսինքն արարից։ Լա՛ւ իցէ քեզ տալ զնա, քան տալ զնա առն օտարի. իմա՛, ի կնութեան. եւ այլն։
Տային նոցա զրոյց զառաջին պատերազմէն. (Զենոբ.։)
Սոյնպէս սի՝ Հրաման կամ պատուէր տալ. Պատասխանի տալ. Պատերազմ տալ. Գոյժ տալ. Տալ աւետիս. Երանի՛ տալ. Վրէժս տալ. Ճարակ տալ. Թոյլ տալ. Տեղի տալ. Ի վարձու տալ։ Տե՛ս ի յարակից անուանս։
Սոքա չեն ի վարձու տալոյ զիշխանութիւն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. այսինքն տալոց. (ռմկ. տալու պէս չեն)։)
ՏԱՄ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆ. Վկայել. վկայութիւն դնել։ (Ղկ. ՟Ժ՟Զ։ 28։ Գծ. ՟Ի. 21։)
ՏԱՄ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւացուցանել. եւ Արդար պատճառս ի մէջ բերել.
Դա՛տ արարէք որբոյն, եւ տո՛ւք իրաւունս այրւոյն. (Ես. ՟Ա. 17։)
Արդ տո՛ւր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
Վասն մեղաց իմոց տուայ յայս. (Կլիմաք.։)
Զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան. (Լմբ. ժղ.։)
Քան զի ոչ էր սովոր արհամարհել զհրաման (հօրն), ետ զանձն իւր երթալ (առ եղբարսն). (Եփր. ծն.։)
Ետ իսկ (ղովտ) զանձն գինւոյն, զի ըմպելովն՝ յերկեղէն յապահով լինիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
Զսուրբսն գերեզմանի տուեալ. (Յհ. կթ.։)
Վասն ընչից զտղայս ծերոյ մի՛ տացեն. (Կանոն.։)
Որպէս եւ մովսէսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր.։)
Զնոյն պատիժս տայցեն. (Յճխ. ՟Ե։)
Մի՛ տայք մեռանել. (Փարպ.։)
Թէ եւ տամք զէն ի հոմանուանցն գոլ, այլ ոչ եթէ այսուիկ ինչ անգիտելի է. (Սահմ. ՟Ա։)
Կամիմք ներգործել երիս անկիւնսն հաւասար կողիցն ի վրայ հուելոց գծից. եւ եղիցի տուեալ գիծն (՟Ա. ՟Բ. Եւկղիդ.։)
ԺՈՂՈՎ ՏԱԼ, որպէս Գրոհ կամ հորդան տալ. կամ գումարիլ.
Ժողով տուեալ ամենայն բազմութիւնն գնդին պարսից. (Ուռպ.։)
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
ՏՈՒԵԱԼ, տուելոյ. լինի եւ՝ Տուեցելոյ.
Ըստ տուեցելոց նմա ի վերուստ շնորհաց. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Նա վասն մեր զորդին իւր երետ. ((յն) Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Գ։)
ԵՏՈՒՐ. իբր Ետուն։ (Վրք. ոսկ. ձ։)
ՏՈՒՒ, տուին. իբր ռմկ. տրուի, տրուին. այսինքն տուեալ լինի, ին.
Ընդունել ինչ տուի առ ի մէնջ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայնպիսում ժամանակի, յորում եւ օրէնք յաստուծոյ տուին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
cf. Տամալի.
• , ո հլ. որ և տամալի, -լւոյ, լոջ «տանիք, երդիկ, ճեմելիք ի վերայ տան» Ա-ռակ. իե. 24. Պտմ. աղէքս.-Նո՞յն բառն է արդեօք տամալ անստոյգ ձևը, որ ունի Կա-լիսթ. 110 «Թոյլ տուք ինձ այսպէս ի տա-մալսս (այլ ձձ. ի տամակս) անկանել կալ և յոգւոց հանել զանհարթութիւն խառնակու-թեանս դիպուածոյ». (ընդհանուր իմաստն է՝ թագաւորական պատուից ընկած յանծանօթս ծայրագաւառներում թափառիլ)։
• = Ասուր. ta. lū, tamlīu «terrasse, պա-տրշգամբ», որ յառաջանում է malū «լցրած, լիցք» բառից (տե՛ս Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 1169, 544)։-Աճ.
• ՀՀԲ սրանից է դնում տճկ. տամ։ ՆՀԲ թրք. [arabic word] dam, յն. δῶμα, հյ. տանիք։ Տէրվ. Նախալ. 86 հնխ. dam «շինել, կանգնել» արմատից. հմմտ. յն. δέμω «կապել», δόμος «տուն», լտ. domus «տուն». գոթ. timrjan «շինել» ևն. Հիւնք. պրս. տամալ «տան կարասիք»։
ՏԱՄԱԼ որ եւ ՏԱՄԱԼԻ. δῶμα superior pars domus. թ. տամ. յն. տօ՛մա. հյ. Տանիք. երդ. ճեմելիք ի վերայ տան.
Իսմենաս զհնչիւն փողոցն յարմարեալ՝ զտամալոյն կայր։ Թո՛յլ տուք ինձ այսպէս ի տամալսս կալ. (Պտմ. աղեքս.։)
prostrate, fallen down;
cf. Թաւալագլոր;
— յերկիր կործանել, to fall down;
to be struck dead on the spot.
• «թաւալուած» Խոր. ա. 10. որից տապալել «գլորել, գետին նետել, թաւալել, կործանել» ՍԳր. տապալեցուցանել Ծն. իթ. 10. տապալած Մծբ. տապալիչ Արծր. տա-պալումն Պիտ. փիլ. տապալական Մագ. քեր. բերդատապալ «բերդ տապալող» Եփր. վկ. արև. 70-71։
• ՆՀԲ լծ. հյ. թաւալել, ռմկ. թապլել, թապլտկիլ, թրք. տէվիրմէք։ Տէրվ. Նա-խալ. 125 կցելով տապաստ բառին, ար-մատը դնում է տապ։ Müller SWAW 136 (1897), 37=Armen. VI յն. ταπει-νός «խոնարհ» բառի հետ։ Հիւնք. թըր. տէպէլէնմէք «թաւալիլ»։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 289 սեմականից փոխա-ռեալ պհլ. դապլօնասդան հոմանիշի հետ ցեղակից։ Lidén IF 44, 192 շվեդ.
• tappa, իսլ. tapa «վայր գցել» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայս
• ԳՒՌ.-Սրանից են տապլիլ Մշկ. «ոտքը սահելով ընկնել», տապլտկիլ Ակն. Արբ. Խրբ. Պլ. Սեբ. =տապլկտալ Վն. «այս ու այն կողմ գլորիլ»։
Բերանոյ որոյ դիպեալք՝ տապալ յերկիր կործանէին. (Խոր. ՟Ա. 10։)
leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.
• , ո հլ. «տերև» ՍԳը. «աաստեռև մի թերթ» Դրնղ. 452. որից տերևաբեր Ա-գաթ. տերևաբուղխ Ոսկ. ես. տերևազարդ Վեցօր. տերևաթափ Ես. ա. 30. տերևալից Մրկ. ժա. 13. տերևախիա Ղևտ. իգ. 20. տերևիլ Ագաթ. Բուզ. անտերև Կոչ. ი6. նշա-տերև Ոսկ. մ բ. 24. դեղնատերև Ոսկ. լս մշտատերև Կլիմաք. հերձատերև Վրռն. ռան հտօտրmերևուն Բժշ. նաև տերեատ «մի տե-սակ բոյս, dapne alpina (ըստ Խ. Ուղուրի-կեան, Մասիս 1881 նոյ՛ 23) կամ chamaelea (ըստ ՀԲուս. § 2946)» Բժշ.։
• = Ասոր. ❇ təref, ❇ tarpā, եբր. [hebrew word] terep, tārāp «տերև»։-Հիւբշ. 317։
• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 համե-մատեց ասոր. tarfo ձևի հետ։ Վերի ձե-վով դրին Müller SWAW 41, 13 և Spie-gel KZ 4, 462։ Բայց Müller, Armen. VI л 64 մերժելով այս՝ իբր բնիկ հայ կցում է սանս. darbhá-«խուրձ», հբդ. zurba «դալարիք», նբգ. zurba «ևեռա-հող, կիզակաւ» բառերին։ Հիւբշ. 317 մերժում է այս վերջինները՝ նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառաւ և հաստատում է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնք. պրս. տիրէվ «հունձք»։ Patrubány ՀԱ 1908, 155 հնխ. dreno-«փայտ, ծառ» ձևից. հմմտ. յն. δόρν, հսլ. drèyo ևն։ Այսպէս նաև Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունի վրաց. ❇ევრი տեվրի, ვევრანი տեվրանի «թանձր անտառ»։
• ԳՒՌ.-Մշ. տէրեվ, Սչ. դերև, դերեվ, տէ-րև «ծաղկի թերթ կամ ծառի տերև», Երև. Կր. տէրէվ, Խրբ. Ռ. դէրէվ, Ջղ. տիրեվ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տիրէվ, Ագլ. Տփ. տի՛րիվ, Սվեդ. դիրիվ, Զթ. դիյիվ, դիրիվ «բանջարեղէնի տերև»։
φύλλον folium. Սաղարթ. թերթ կանաչագեղ արձակեալ յոստոց ծառոց՝ ի զարդ եւ ի հովանի ծաղկանց եւ բուսոց. եափրագ, վարագ.
Կարեցին տերեւս թզենւոյ։ Տերեւ ձիթենւոյ։ Ձայն տերեւոյ խարխափելոյ, եւ այլն։ Տերեւ՝ զուզնտքեայ մասն եւ տնկայ. (Փիլ. լին.։)
Տերեւ զվարսն իմանամք. եւ պտուղ՝ տերեւոցն զկնի. եւ ի մէջ նոցա ծաղկեալ զսէրն աստուծոյ. նախ ծաղիկ պտղոյն երեւել, եւ ապա սաղարթ տերեւոցն. (Լմբ. սղ.։)
duration;
*oak or elm leaves for fodder;
ի —, durably, lastingly, for ever;
ի — երթալ or — պահիլ, cf. Տեւեմ.
• «երկար քշելը, տոկալը» Ոսկ. ես. որից ի տև «երկար ժամանակ» Ոսկ. փիլ. և ես. 367. տևել «ժամանակ քաշել, դիմա-նալ» Յես. ժթ. 49. Եզն. «համբերել, դիմա-որել» Ա. կոր. ժգ. 7. Եւս. պտմ. Եփր. ազ։ ռեանան Ոսկ. մ. ա. 20, բ. 8. ա. տիմ. տևա-կանութիւն Ոսկ. ես. անտևական Եզն. յարա-տևել Արծր. երկարատևութիւն Պիտ. միա-տևակ Նար. կուս. ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dewə-արմատից, որի միւս ժառանգներն են լտ. dū-r-o «տևել, դիմանալ, տոկալ», dū-dum «ի վաղուց հե-տէ», յն. δήν (<δքήν), δαρίν «երկար ժամա-նաև, ի վաղուց հետէ», հսլ. davē «էր եր-ռեմն», davinū «հին, հնուց», ռուս. давнo «վաղուց» ևն (Pokorny 1, 778-780)։ Այս բոլորի ծագումը մանրամասն տե՛ս երկայն բառի տակ։-Հիւբշ. 497։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. davam «շարունակել» dāim «միշտ, մշտատև»։ Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 88, 436 և Lag. Ur-gesch. 169 սանս. tu «կարենալ», tayi-ša «ուժեղ», զնդ. tu, tav «կարենալ, ռօրել», պրս. tuwānistan «կարենալ» բառերի հետ։ Նոյնը նաև Müller SWAW 42, 250 և Justi, Zendsp. 135։ Խնդրա-կան է գտնում Հիւբշ. Arm. Stud. § 273 նշանակութեանց տարբերութեան պատ-ճառաւ։ Հիւնք. արաբ. տէվամ և լտ. durare։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ Meillet, Revue bourguignonne 1895, 233, նոյնը նաև MSL 9, 154 և Osthoff IF 5, 280, Parerga 1, 114-5։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 տիւ բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. տէվէլ «տևել». Սվեդ. տիվիլ «ուշանալ». օր. Շիւդ դիվիցիր «շատ ուշա-ցար», Մը դիվէ, ուշէդ արէ «մի ուշանար, շո ւտ արի»։
μονή mansio, mora. Տեւումն. տեւողութիւն. եւ տոկ. դիմանալն.
Որ ի տեւ յարութեանն մանաւանդ երթայ. (Փիլ. լիւս.։)
Առ նոսա (առ անբանս) վաղվաղակի շիջանի ցհասումն, եւ ի քեզ ոխակալութիւն ի տեւ պահի. (Ոսկ. ես.։)
pike;
spade in cards;
— մօրուաց, fresh beard, down, downy beard;
ի — նիզակի or — նիզակաց, ի սուր — նիզակի, with the lance, with arms;
with lance or spear thrusts;
ի — նիզակի տապալեցի զնա, I brought him down with a lance thrust;
տիգօք աչաց ակնարկել, to glare at, to frown at, to dart an angry or threatening look, to look daggers at;
տիգօք աչաց խաղաց ի վերայ իմ, be sharpened his eyes upon me, he frowned on me.
• , ի-ա հլ. «նիզակի ծայրի սուր եր-կաթը» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ծն. (փխբ. սաւում է տէգ աչաց «չար նայուածք» (յն. պաք) Յոբ. ժզ. 10, տէգ մօրուաց «միրուսի նոռա-բոյս թելերը» Փարպ. Կղնկտ. փիլ.) որից տէգընկէց Բ. մկ. դ. 14, տիգաւոր ՍԳր. տի-գաբուն Եզեկ. լթ. 9. տիգեալ «միրուսը գա-լու վրայ» Յհ. կթ. նիզակատէգ Բուզ. ե. 37. Մծբ. էջ 359 (գրուած է նիզակատեղ, այս-պէս ուղղելի ըստ ՀԱ 1911, 502), բոլորա-տէգ Խոր. դժնդակատէգ Նար. խչ. ոսկետէգ ԱԲ,
• -Պհյ. *tēγ «տէգ» բառից, որի հետ նոյն ևն պրս. [arabic word] tīγ (tēγ) «որևէ հատու և սուր բան, մասնաւորապէս սուսեր, երկաթն դաշ-նակի, գեղարդեան, սլաքի, նետի, դանակի և կացնոյ, հերիւն կոշկակարաց ևն», բելուճ. t'ēν «սուր, հատու, արագ», բանաստեղծա-կան ոճով «սուսեր», աֆղան. tēγ «սուսեր», քրդ. ti, tiγ «սուսեր», զնդ. taēγa-՝ որ պա-հուած է bitaēγa-«երկսայրի» բառի մէջ (Horn 409)։ Պարսկերէնից է փոխառեալ թրք. təγ «կօշկակարի հերիւն»։ Իրանեան բառերը ծագում են հնխ. (s)teig-«խթել» արմատից, որի այլ ժառանգներից են սանս. téǰa-«սրաբերան», tigmá «սուր, հատու», tiktá-«կծու, հատու», յն. στιζω «խթել», στιγμα «խայթուածք», լտ. instīgo «դրդել, բրգռել», գոթ. staks «խայթուածք, կէտ», հբգ. stē̄hhan, հսաքս. stēkan, գերմ. stechen «խթել», ռուս. cтerнуть «շուլալել» ևն (Po-korny 2, 612)։ Հայերէնի մէջ բնիկ լինելու պարագային պիտի ունենայինք *թէկ ձևը։-Հիւբշ. 253։
• ՆՀԲ լժ. տճկ. դիգէն «փուշ»։ Սանս և իրան. ձևերի հետ համեմատեցին նախ Gosche 42, յետոյ Böttich. ZDMG 1850. 363, Lag. Urgesch. 358 Muler SWAW 38, 594 և 39, 412, Justi, Zend. sp. 129, Հիւբշ. KZ 23, 22, Տէրվիշ. Al-tarm. 36, Նախալ. 113 ևն։ Հիւնք. պրս. թիյղ, թրք. թըղ և տիք «ուղղորդ, կան-բըյն»։
λόγχη, δόρυ hasta, lancea եւ ἁκίς acies, cuspis, mucro ὁβελίσκος veruculum. Արդն, գեղարդն. նիզակ. սայրասուր որպէս սլաք կամ փուշ. (լծ. եւ դիգէն ՝ փուշ)
Բուն գեղարդան նորա իբրեւ զստորի ոստայնանկաց, եւ տէգ նորա ի վեցհարիւր սկեղէ երկաթոյ։ Պատեցին զիս տէգք, յանխնայ խոցոտեցին զերիկամունս իմ։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Տիգօք եւ ասպարօք։ Ի տէգ նիզակաց.եւ այլն։
Շուն ոչ միայն առ քարանց հանդուրժէ ձիգս՝ ընդդէմ կալով, այլեւ առ տիգաց եւ նետից ընդդէմ յարձակելով հարուածոցն. (Փիլ. լիւս.։)
Մանուէլ զտէգ նիզակին (զերկաթն) ի ձեռինն կալեալ, եւ նիզակաւն (բնովն) ի կառափն մատուցեալ ծեծէր զարքայն վարազդատ. (Բուզ. ՟Ե. 37։)
Պատեաց զդրախտն փափկութեան ի սուր տէգ նիզակի։ Տեսցեն զքերովբէսն, եւ զսուր տէգ նիզակին. (Եփր. ծն.։)
Նմանութեամբ ասի.
Անկողինք նորա տէգք սրեալք. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 21։ ըստ յն. շամփուրք.)
Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Զ. 10. յն. սլաքօք.)
Տիգօք աչաց խաղաց տէր ի վերայ մեր։
ՏԷԳ ՄՕՐՈՒԱՑ կամ ՄՈՒՐՈՒԱՑ. μειράκεια πρωτογένεια prima lanugine malas vestiti. Դեռաբոյս հերք ի ծնօտս տիգեալ. նոր մորուք այն ինչ յարբունս հասելոց.
առաջին տէգ մուրուացն արձակեալ, մօրուքն այն ինչ դեռադեռ ծաղկեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն ի վերայ գեղեցկատեսիլ ծնօտիցն բուսանէր. (Փարպ.։)
Տէգք մուրուաց նորա զօրէն մանուշակի ծաղկեալք ի վերայ գունագեղ այտից. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Դեռեւս կամէր ծաղկել ի ծնօտս տէգ մուրուացն. (Կաղանկտ.։)
God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us!
— բայի, objective or accusative case;
• (հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։
• = Ծագում է *տի-այր ձևից, աւելի հինը *տէայր (հմմտ. միայն>մէն), որ կազմուած է տէ-և այր «մարդ» բառերից. առաջինը՝ որ նշանակում է անշուշտ «մեծ», գտնում ենք նաև տիկին (<*տէ-կին) «մեծ ևին» և տիեզերք (<*տէ-եզերք) «մեծ եզերք» բա-ռերի մէջ. ծագումը անծանօթ։
• ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում
• է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց
• է աւելացնում նաև ալբան. δe «եռ-կիր»։-Տէր, պարոն և աղա բառերի իբրև պատուանուն գործածելու մասին 1856. 305-8 և 1858 ապրիլ, Արշալ. արրտ. թ. 574, 579, Մեղու 1858, թ. 11, 1859 թ. 2, 1860 թ. 86, Բիւր. 1899, էջ 457։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։
κύριος dominus. Իշխան ի վերայ ծառայից եւ հպատակաց, եւ սեպհական ընչից. պէտ եւ գլուխ ազգի եւ երկրի՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր, որպէս հաղորդեալ իշխանութեանն աստուծոյ, որ միըայն է տէր ամենայն արարածոց, եւ տէր տերանց.
ՏԷՐ. Զաստուծոյ ասի՝ որպէս Որ էն. եբր. եհովահ. կամ որպէս աստուած, եահ, էլ, թ. ալլահ. կամ ատօնա՛յի (տէր իմ). սատտայի (բաւականն իմ)
Տէր է անուն նորա։ Տէր աստուած օրհնեալ։ Էջ տէր տեսանել զքաղաքն եւ զաշտարակն։ Զի՞նչ նզովեցից, զոր ոչ նզովէ տէր։ Նետք տեառն։ Այցելութիւն տեառն.եւ այլն։
Իսկ (Օրին. ՟Թ. 25.)
Ասաց տէր ցտէր իմ. (Եբր.։)
ՏԷՐ. Անխտիր ասի զաստուծոյ եւ զմարդկանէ, ըստ եբր. ատօն, ատօնիմ. այսինքն տէր, տեարք.
Տէր աստուած մեր, նա է աստուած աստուծոց, եւ տէր տերանց։ Ահաւասիկ ես տեա՛րք, եկա՛յք ի տուն ծառայի ձերոյ՝ հանգերո՛ւք։ Տէր իմ ծերացեալ է։ Տէր աստուած տեառն իմոյ աբրաամու. որ ոչ վրիպեցոյց զարդարութիւն իւր եւ զճմարտութիւն ի տեառնէ (կամ ի տեռնէ) իմմէ, եւ յաջողեաց ինձ տէր ի տան եղբօր տեառն իմոյ։ Այսպէս ասասջիք տեառն իմում եսաւայ, թէ այսպէս ասէ ծառայ քո յակոբ։ Այրն՝ տէր երկրին։ Տէր ամենայն երկրիս եգիպտացւոց։ Ի ձեռս արանց՝ տերանց խստասրտաց։ Ասել զտեարս իւրեանց։ Ծառայ երկնչի ի տեառնէ իւրմէ. եթէ տէր եմ, ո՞ւր է պատի՛ւն իմ, ասէ տէր ամենակալ. եւ այլն։
Տէր ցլուն։ Տէր տանն։ Զմսուր տեառն իւրոյ. եբր. յորմէ բահաղ, բահաղիմ. (արաբ)։
Եղիցես տէր երբօր քում։ Տէր արարի զնա քեզ. եբր. (արաբ. այսինքն իշխօղ)։
ՏԷՐ. Որպէս ի հին օրէնս ասի զաստուծոյ, կամ զաստուծոյ հօրէ, ի նորումս առաւել սեպհականեալ է քրիստոսի.
Յաստուծոյ հօրէ մերմէ, եւ ի տեառնէ յիսուսէ քրիստոսէ։ Օրհնեալ է աստուած, եւ հայր տեառն մերոյ յիսուսի քրիստոսի։ Ոչ ոք կարէ ասել տէր զյիսուս, եթէ ոչ հոգւովն սրբով։ Այլ հոգի նոյն է. այլ տէր նոյն է. այլ աստուած նոյն է. եւ այլն։
Արքա՛յ քաջ, դու ուստի՞ գիտես այդպիսի բանս խօսել զտեառնէ. (Եղիշ. ՟Ա։)
ՏԷՐ, տեարք, ասի զմարդկանէ պէսպէս առմամբ իշխանութեան.
Տէրն պետութեան անուն է։ Տէր անունն արքունական անուն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։ Խոսր. ըստ Փիլոնի։)
Դարձոյց ի տեարսն զյափշտակութիւնս. (Նախ. նեեմ.։)
Մեք եմք անձանց տեարք եւ առնելոյ վնաս եւ՛ չառնելոյ. եւ չի՛ք այլ ոք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Կեանք վարուց վատթարացն տէր ունին ի վերայ զհեշտ ցանկու թիւնն. (Փիլ. այլաբ.)
Չյիշելոյ եւ յիշելոյ աստուծոյ զտյանցանս քո դու ես տէր. (այսինքն ի քո ձեռս է)։ Վաստակելոյ եւ աշխատելոյ դուք էք տեարք, եւ թեթեւ առնել եւ՛ ծանրագոյն։ Նոքա տեարք են սպանանելոյ. ինքն տէր էր ոչ դնելոյ զանձն իւր։ Մերոյն զմեզ այսրէն տեարս առնէ կամացն. (Ոսկ. յհ.։)
Իբրու զայլ տէրս գաւառին. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Մինչեւ եկեսցէ տէր տանն. (Եփր. ծն.։)
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
• , ի-ա, ու հլ. (յետնաբար ռ հլ. ինչպէս ունի կրկնագիր Ագաթ. էջ 6բ) «ա-ռուտուր, ապրանք» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. «սակարկութիւն» Պղատ. օրին. «շուկայ, վա ճառանոց» Ես. իգ. 17. Եզեկ. իէ. 12-22. Յհ. բ. 16. Եփր. ա. կոր. 70. «գնում, ծախու առ-նելը» Կոչ. «վաճառելուց ստացածը, համար-ժէքը» Լաստ. ժ. «նուէր, ընծայ» Տադ «գանձ» Բուզ. Գ. 21. «գանձատուն, գանձա-րան» Կղնկտ. Բ. ժդ. «գանձապետութիւն, հարկապետարան, դիւան, աշխարհագիր» Սեբ. Գ. ժը. (վերջին հինգ նշանակութիւննե-րը տալիս է Թ. Աւդալբէգեան. Տեղեկ. ինստ 1. էջ 93-95). որից վաճառել ՍԳր. վաճա-ռանան ՍԳր. Եղիշ. Փարպ. վաճառապետ Եփր. թգ. վաճառանի (յգ.) Մագ. մեծ են, էջ 46. կաղամբավաճառ Բուզ. հատավաճառ Մտթ. իա. 12. Յհ. բ. 15. աղաւնեվաճառ Մտթ. իա. 12. Մրկ. ժա. 15. ծիրանեվաճառ Գծ. ժզ. 4. Ոսկ. մ. բ. 18. գինեվաճառիկ Ոսկ. ես. ժամավաճառ Դան. բ. 8. Փարա-շահավաճառ ՍԳր. Եւս. պտմ. ոչխարավա-ճառ Ոսկ. եբր. ճշդավաճառ Եւագր. մսավա-ճառանոց Եզն. վաճառիկ «տամղա, մաքս, վաճառահարկ» Վիմ. տար. 149 (ըստ Թ. Աւդալբէգեանի, Տեղեկագ. ինստիտ. 1, 94). նոր գրականի մէջ վաճառականապետ, վա-ճառականական, ածխավաճառ, կաթնավա-հառ, ջրավաճառ, մենավաճառ, ածխավա-հառանոզ, վաճառորդ ևն։
• = Պհլ. vāš̌ār «շուկայ», vacārakānih «վա-ճառականութիւն», պազ. vāzar «շուկայ», vazargān «վաճառական», պրս. [arabic word] ba-zār «շուկայ, վաճառականութիւն», bazar-oān, bāzargān «վաճառական», bazāri «վա-ճառականական, վաճառական» (Horn § 166)։ Պրս. բառը փոխառութեամբ անցել է եւրոպական և ասիական բազմաթիւ լեզու-ների. ինչ. քրդ. bāzār, թրք. pazar, չերքէզ. bizir bazər. նյն. παζάρι, բուլգ. pazar, ռուս. баааnъ. հունդ. vásár, սպան. ֆրանս. ba-zar, բոլորն էլ «շուկայ, վաճառանոց»։-Հիւբշ. 242։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. պազար, վաչառ։ ՆՀԲ լծ. թրք. պազար, վրաց. վաճառի։ Եւրոպա, 1850, 15 պրս. վաչար։ Böttich. Arica 76, 249 վաճառական=պոս. bazārgān։ Lag. Urgesch. 488, Müller SWAW 38, 586 պրս. bāzār։ Justi, Zendsp. 277 զնդ. vičarana «բաժանու-մըն» և պրս. bāzār։ Հիւնք. նոյն ընդ պաշար և = պրս. bāzār։ Ադոնց, Aрм въ ən. Юст. 392, 448 իրան. habačaris, պհլ. vačar։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] faǰar «շատ ապրանք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 64)։
• λԻՌ.-Ասլ. վաջառք «փեսի կողմից հար-սին ուղարկուած օժիտը, որ զգեստեղենից է բաղկացած լինում»։ Գրականից են փոխա-ռեալ Ագլ. Կր. Տփ. վաճառական, Պլ. Սչ. վաջառագան։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვაჭარი վանարի «վաճառա-կան», სავაჭრო սավաճրո «վաճառականա-կան շուկայ, ապրանք», მოვაჭრე մովանրէ վաճառական», φიდ-ვაჭარი դիդ-վաճարի «առաջնակարգ վաճառական», შევაჭრება շե-վաճրեբա, დავაჭრება դավաճրեբա «գինն ի-մանալ, սակարկել», ვაჭრობა վաճրոբա ռառուտուր անել», սվան. հվաճար «վաճա-ռական», լիղվճար «առուտուր անել», մինգ. վաճարի «վաճառական», վաճրուա, վարճուա «առուտուր անել», ափխ. ախվաջար «վա-ճառական», կայ. վիչար-բարիր «վաճառա-կանութիւն անել», թուշ. վաճար «վաճառա-կան», վաճարբադդար «վաճառականութիւն անել»։
վր. վաճա՛ռի. (լծ. թ. պազար ... ). πράσις , διάπρασις venditio μεταβολή, μεταβολία, συνάλλαγμα, συναλλαγή commutatio ἑμπορία mercatura, negotiatio, commercium, nundinae. Տուրեւառ. փոխանակութիւն իրաց ընդ ընչից, եւ իրք փոխանակելիք գնոց. առուտուր, ծախելը, առնելու բաներ.
Գոյ վաճառ յերկրին եգիպտացւոց։ Վաճառեսցէ ոք վաճառ ընկերի իւրում։ Յամենայն ի վաճառս մեր շահեսցուք։ Ելցէ վաճառ տանց։ Վաստակ մեր շահեսցուք։ Ելցէ վաճառ տանց։ Վաստակ եղեն ի վաճառս քո։ Քակեա՛ զխարդախութիւն բռնութեան վաճառեաց քոց։ Եւ եղիցի վարձ վաճառի նորա տեառն նուիրեալ։ Տարա՛յք զվաճառ ցորենոյդ ձերոյ։ Բազմացուցեր զվաճառս քո։ Վաճառք քո բազմացեալք։ Յաճախեցին ի կղզեաց զվաճառս քո։ Ի բազմութեան վաճառաց քոց։ Յաղխամաղխէ վաճառաց քոց։ Ի կտակս վաճառաց իւրեանց։ Գնացին ոմն յագարակ իւր, եւ ոմն ի վաճառ իւր.եւ այլն։
Գինք վաճառուց արքայի. (՟Բ. Մնաց. ՟Ա. 16։)
Ըստ ժամանակի ի վաճառ ըստ հրամանացն մատուցաք։ Զոր մեր ի վաճառ իջուցեալ եւ այլն։ (Ագաթ.։)
Տեղի վաճառի արարին զտաճարն, եւ աւազակօրէն շահելոյ. (Մեկն. ղկ.։)
Ի շահս՝ որք վաճառու են. (Փիլ. լին. ՟Գ. 16։)
Գին եւ ծախ, որպէս եւ կերպն է վաճառոյն եւ գործն։ Ամի ամի առնուին վաճառու։ Վաճառս բացցուք, շահս շահեսցուք։ Ի վաճառէ ստացեալ է։ Անցանէին ընդ այն ճանապարհ իբրեւ ի վաճառի աւուր։ Խաղացեալ գնային ի վաճառէ անտի. (Մխ. դտ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 19։ Իսիւք.։ Եփր. թագ.։)
Մարթ էր նոցա որպէս եւ քեզ՝ ի վաճառս հատանել (իլ. այսինքն բերել). (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
ՎԱՃԱՌ. իբր συμβόλεια contractus. Սակարկութիւն.
Վաճառուց եւ այլոց ոմանց առ միմեանս ենթադրութեանց. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
ՎԱՃԱՌ. որպէս Վաճառատեղի. ἑμπόριον emporium, forum nundinarium.
Եղիցի ի նմա (ի տիւրոս) վաճառ ամենայն թագաւորաց. (Ես. ՟Ի՟Գ. 17։)
Տուն վաճառի. (Յհ. ՟Բ. 16։)
Զարծաթ եւ զոսկի ... ետուն ի վաճառս քո։ Ձիովք եւ հեծելովք եւ ջորւովք լցին զվաճառս քո. (եւ այլն. Եզեկ. ՟Ի՟Է. 12=22։)
Վաճառք եւ հրապարակք. (Փիլ. իմաստն.։)
ՎԱՃԱՌ. որպէս Գնելն ի վաճառականաց կամ ի կրպակաւորաց.
Մի՛ ընդ մորոս կուսանացն զվաճառաւ ձիթոյն լիցիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի, ու հլ.). ընդարձակ զարգացում կրած բառ է. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է՝ 1 «բացաս-տան, բնակութիւնից դուրս եղած տեղ, դաշտ, չմշակուած հող» ՍԳր. այս նշանակութիւնից են վայրաբնակ «դուրսը՝ բաց տեղ բնակած» Ա. մն. ժէ. 5, «գիւղացի» Մագ. վայրագ «անբնակ տեղեր ագանող, բացօթեագ (իբր յն. ἀγροιϰός) և բիրտ, վիրագ, վայրենի, գա-զանաբարոյ» Ծն. ժզ. 12, իե. 27, Փիլ. Պիտ. վայրագասուն «բացօթեայ տեղեր ագանող և ևնանող» Ագաթ. վայրասուն Մծբ. վայրի ՍԳր. վայրենի ՍԳր. Եւս. քր. (հմմտ. Ոսկ, յհ. ա. 15 «մարախ և մեղը ի վայրէ», որ ըստ Մտթ. գ. 4 ասւում է «մարախ և մեռո վայրենի»), վայրավատին Վեցօր. Ոսկ. ես. Սեբեր. իջավայր Ոսկ. մ. ա. 15. Եզն. հմմտ. նաև վիրագ.-2. «ընդհանուր առմամբ՝ որև-իցէ տեղ, տեղ» ՍԳր. Եւս. քր. և պտմ. Կոչ. որից վայրական «տեղական» Սեբեր. դաշ-տավայր Դտ. ա. 9. Բ. թգ. իգ. 31. բացա-վայր Վեցօր. շինավայր Ոսկ. ես. հեղեղա-վայր Նար. դիւրավայր Բրս. սղ. դժուարա-վայր Ճառընտ. լեռնավայր Յես. ժե. 48. միջավայր Վեցօր. ցայսվայր Բ. մկ. է. 42. Սեբեր. վայրաշարժ (նոր բառ.)-3. «մի փոքր ժամանակ» (տեղի գաղափարից ժա-մանակի գաղափարին անցնելու մասին տե՛ս ատեան բառի տակ). որից են վայր մի «մի քիչ ժամանակ» Հռութ. դ. I. Տոբ. է. 9. ժա. 14. առ վայր մի Փարպ. վայրիկ մի Տոր. և 3. Կոչ. վայրկեան Յես. ժգ. 22. Իմ. ժը. 12. Ղկ. դ. 5. Վեցօր. Ագաթ. Ոսկ. փիլիպ. (նոր բռականում ընդունուած է՝ արևելեան բար-բառով «seconde», արևմտեան բարբառով *minute». այս երկուսից ուղիղ է երկրորդը. հմմտ. Վեցօր. 118 «զմի մի ի 60 ժամուցն ի 60 վայրկենի հատանեն»). ցայնվայր «ցայնժամ» Եւս. քր. երկվայրկեան, վայրկե-նաբար, վայրկենական, վայրկենապէս (նոր բառեր).-4. «վարը, ցածը, տակը, ներքև». այս իմաստը յառաջանում է «հող, գետին» իմաստից. այսպէս ի վայր արկանել բուն նշանակում էր «գետին գցել», որից դարձաւ «ցած գցել». այս իմաստից ունինք գլխի-վայր Ագաթ. Եւս. պտմ. զառիվայր ՍԳր. վայրաձիգ Վեցօր. ընդվայրընկեցիկ Ոսկ. մ. ա. 1. վայրարկու «յետոյք» Տաղ. Շնորհ. վիպ. վայրագաւիթ Եզեկ. խէ. 1. վայրանկեալ Շնորհ. տաղ.-5. նիւթական ցածրութեան գաղափարին հետևում է բարոյական ստո-րութեան, հետևաբար նաև դատարկութեան և ունայնութեան գաղափարը. հմմտ. ի վայր արկանել «վար զարնել, գետին գցել, փխբ. աղարտել, անուանարկել» Ոսկ. յհ. բ. 3, ծ. ընդ վայր հարկանել «լքանել, երեսի վրայ թողնել» ՍԳր. վայրել «ցած թափել» Բուզ. (տե՛ս վայթել բառի տակ), «ցրուել» Եփր. մն. 491. վայրիլ «ցրուիլ, ցնդիլ (գաղափար-ները)» Եփր. համաբ. 212. որից ընդ վայր «ի զուր, պարապ տեղը» Եզն. Եւագր. Ագաթ. ոնդվայրաբոյս Ագաթ. վայրաբար Փիլ. լին, վայրապար ՍԳր. Կիւրղ. թգ. ընդվայրախօս Ոսկ. ես. ևն։
• Վարդան Յունանեան, Ձեռբածութիւն 1671, էջ 334 վայրկեան, որ գրում է վարկեան (ինչպէս արտասանում ենք այժմ), ստուգաբանում է վարկ «կշռի ամենափոքր քանակը» բառից։ ՆՀԲ լծ. հյ. ուր, թրք. եէր, արա, արալըգ։ Boрp, Gram. comp. I7 393 ի վայր=սանս. avaras «ստորին»։ Տէրվ. Altarm. 76 խօսում է վայրագ բառի վրայ, որ տես վիրագ։ Justi, Dict. Kurde 429 զնդ. vara, քրդ. var «կացարան»։ Canini, Et. etym. 197 գերմ. Jahr, յն. ὥρος բա-բառից, իսկ վայրիկ, վայրկեան՝ լտ. virgula «փոքր ճիւղ»։ Müller WZKM 6, 188 և 9, 289 պրս. [arabic word] bīr=dwa-irya? որ գտնում է պրս. [arabic word] birun «դուրս» բառի մէջ։ Jensen ZDMG 48, 480, Hitt. u. Arm. 103 հաթ. ptr, wtr= watirā «քաղաք կամ վայր»։ Patrubány SA I, 196 վայրի <հնխ. vntrios, իբր բնիկ հայ ձև փոխառեալ անտառ <*va-natara բառի։ Scheftelowitz BВ 29 (1905), 42 սանտ. vara «ընդարձակ տեղ, երկիր», զնդ. vara «միջավայր, շրջան», պրս. ber «երկիր», պհլ. gērāk «տեղ, վայր» բառերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 117 կցում է վարեմ ռա-յին՝ յ եկամուտ համարելով։ Դարձեալ Patrubány ՀԱ 1910, 93 վեր <*uperos բառին արմատակից։-Karst, Յուշար-
• ձան 401, 403 սումեր. bur, pur «վար, ցած» = ի վայր, 404, 408 սումեր. eri, uru «քաղաք, բնակութիւն» = վայր «տեղ»։ Մառ ИАН 1920, 138, Яз. и Иսր. I. 226 վրաց. վելի «վայր, դաշտ», մինգ. արէ «վայր», վրաց. վելուրի «վայրի», բար «դաշտ», բասկ. bas «ա-նապատ», ibar «դաշտ» ևն։ Տէր-Պօ-ղոսեան ՀԱ 1929, 549 շահապետ վայ-րաց դնում է = զնդ. xšaϑra vairiya։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [arabic word] bə'īrāya «վայրի», վրաց. ველი վելի «դաշտ» Ղկ. բ. 8, ველური վելուրի «դաշտային, վայրի». ველობა վելոբա «վայրենի» Զաք. է. 7. ველური ვარდი վելուրի վարդի «վայրի վարդ». թուշ. ველ վել «ձոր»։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Բլ. Մշ. վէրք յոգնակի ձևով. ինչ. Բլ. Ի՞նչ կոլրտիս իդա վէրքեր «այդ տեղերը ի՞նչ ես ման գալիս» (Էմ. ազգ. ժող. Բ. էջ 399)։ Մշ. վէրկ ու վէ-րիկ «տեղ, վայր»։ Ուրիշ տեղեր սովորական է միայն վայր «ի վայր, դէպի ներքև, ցածր» իմաստով. ինչ. Սվեդ. իվար, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. վար, Խրբ. Տիգ. վmր, Զթ. վmյ, վmր կամ իվmյ, իվmր, Հճ. վայ, Ագլ. Գոր. Երև. Հմշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վէր, Ղրբ. վըէր.-կայ նաև վայրի, վայրենի ձեւը, ինչ. Ասլ. վայրընի, Խրբ. վարյէնի, Ղրբ. վրինի՛, իվի՛րի, Գնձ. վրի՛ւնի, վի՛րած «կատաղած», վի՛րու «վայրի» Բլ. վէրու, Ալշ. Մշ. Վն. հփ. վէրի, Գոր. իվէ՛րի, վէրի, Ղզ. վի՛րու-իսկ Զթ. վէյէ, վէրէ «եղնիկ».-նոր բառեր են վարդի, վարկեկ, վարնոց, վարտանք, վար-ցաւ, վարօք, վարվարիկ-վերվերիկ։
τόπος locus, spatium եւ ὄπου ἑάν quocumque եւ այլն. Տեղի ո՛րպիսի եւ իցէ. եւ միջոց կամ ծագ տեղւոյ եւ ժամանակի, սահման. կողմն. (լծ. հյ. ուր. եւ թ. եէր, արա, արալըգ ).
Ի վայրի դալարւոջ։ Գորգիաս զօրավար վայրացն։ Վասն ամրութեան վայրացն։ Աչք անմտի զվայրօք (ընդ ծագս երկրի) յածին։ Յո՛ր վայր եւ (յն. ու՛ր եւ) երթիցես։ Ի մի վայր միաժողով են։ Մինչեւ ցայս վայր (յն. ցայսր)։ Յայսմ վայրի (յն. աստ)։ Ցո՞ր վայր նեղութեանց հասանես։ Յայն վայր (մտածութեան) հայեցայ. եւ այլն։
Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յանխնայ յուզէին զվայրսն։ Գաւառաց, տեղեաց, վայրաց։ Ընդէ՞ր արքայ ցայդ վայր միայն ետուր ընթեռնուլ։ Մեղուք արագաթեւք զգաւառին վայրօք եւեթ կարեն շրջել. (Եղիշ. պատմ. եւ Եղիշ. դտ.։)
Ի մի վայր եկեալ հասանէին։ Ընդ վայր յածելով երիվարաւն՝ անկանի ի խոր իմն մեծ. (Խոր. ՟Գ. 58. եւ ՟Բ։ 58։)
Այնքան վայրս հատեալ՝ եկն ետես։ Միթէ զվայրօք ինչ գալ եւ մուրանա՞լ պարտ էր վարդապետին։ Հուր ընդ վայրս բորբոքեալ։ Ծաղկածին վայրից։ Այն վայր է այցելութեան, յորում ելք հնարից ոչ գոյ. (Իգն.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Բրսղ. մրկ.։ Նար. կ.։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
Հանդէպ իննակնեան վայրուցն։ Լինել օտար ի վայրուց (մերոց) եւ ծանօթից. (Զենոբ.։)
Վասն սոցա ասացեալ է մեր յայլում վայրի։ Եւ դարձեալ զգուշացեալ յայլում վայրի գրի. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 6։ Կոչ. ՟Դ. (այսինքն այլուր)։)
ՎԱՅՐ. ἁγρός ager, -rus, regio. Տեղի արտաքոյ բնակութեան. դաշտ. անդաստան՝ ուր լինի վար եւ հունձ. եւ Երկիր անգործ ի բացի. անապատ։
Բանջար կամ խոտ վայրի. ծաղիկ վայրի. գազանք վայրի. գեղեցկութիւն վայրի. քարինք վայրի։ Ծառ վայրաց։ Իբրեւ զարջ մի որդէկտոր ի վայրի։ Դիպեցան իբրեւ զցիռս ի վայրի։ Եղինք ի վայրի ծնան։ Զխոտն ի վայրի. եւ այլն։
ՎԱՅՐ ՄԻ. մ. ԱՌ ՎԱՅՐ ՄԻ. μικρόν modicum, paululum ἑν ἁκαρεῖ momento temporis եւ այլն. Առ փոքր մի միջոց. ժամանակ ինչ. խուն մի. քիչ մը ատեն. պիրաղ.
Վայր մի համբերեսցուք։ Խցէ՛ք զաչս մարմնոյդ վայր մի։ Վայր մի հրաժարեցուցանէ չուտել. (Բրս. ՟խ. մկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մագ. ՟Ե։)
Ա՛նց նիստ աստ վայր մի, եւ մնա՛։ Մնա՛ դու վայր մի (կամ վայրիկ մի) աստէն մինչեւ մտից հարցից։ Եկաց վայր մի. (Հռութ. ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Է. 9։ ՟Ժ՟Ա. 14. (յորս չիք ինչ ի յն)։)
Յա՛նձն առ վայր մի զպատճառանօք վիրաւորիլն։ Որոց ոչ պիտէր եւ առ վայր մի կեալն։ Վայր մի քաջանալ։ Ընդունէին զնա. առ վայր մի մեծարանօք։ Գողանալ վայր մի խաբէութեամբ զերկիւղ ձեր։ Զձեր օգնութիւն վայր մի ի բա՛ց կալայք. (Փարպ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ. ա. որպէս Վայրապար. (ռմկ. փուճ տեղը ... ). ի զուր. ի նանիր. անխորհրդաբար. պարզաբար. եւ Նանիր. զուր. անպիտան, չնչին.
Ծառայ զինքն անուանեաց ո՛չ ընդ վայր, այլ՝ Քրիստոսի. (Ոսկ. հռ.։)
Ոչինչ ընդ վայր ասացեալ է բան իմաստնոյն։ Իբրեւ զշուն անպիտան ընդ վայր հաջես. (Եզնիկ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Մի՛ զգրաւեալս արեամբ հզօրիդ անտես արարեալ՝ ընդ վայր կորուսաներ. Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Սկսաւ ուտել ընդ վայր իբրեւ զմոլի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Զհաւաստի եւ բովանդակ աշխատութիւն մեր՝ ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Հատանիցեն զընդվայր արմատս մոլաբոյսս. (Ագաթ.։)
Գրի եւ ԸՆԴ ՎԱՅՐԻ.
Այս՝ բաջաղանաց եւ ընդ վայրի խնդրոց են հոյլք. (Ղեւոնդ.։)
ԸՆԴ ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἑγκαταλείπω derelinquo. Լքանել. թողուլ՝ իբր ի վայր կոյս ընդ գետին. երեսի վըրայ թողուլ.
Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Եւ ոչ ընդ վայր հարկանէ զսուրբս իւր։ Մի՛ ընդ վայր հարկաներ զիս։ Ընդ վայր հարեր զօծեալ քո.եւ այլն։
Ոչ ընդ վայր հարկանես զանձինս ծառայից քոց. (Մամիկ.։)
Ի ՎԱՅՐ. մ. κάτω infra. Ի ստոր. ի խոնարհագոյն տեղի. ի խոնարհ. ի ստորին կոյս. եւ Յետնեալ. պակաս. վար. դէպ ի վար.
Ա՛րկ զքեզ աստի ի վայր։ Ի վերուստ մինչեւ ի վայր։ Անկաւ յերրորդ դստիկոնէն ի վայր։ Զերեսս ի վայր արկեալ։ Զուս հարկանէր, ի վայր քարշէր։ Եւ դու իջցես ի վա՛յր ի վա՛յր.եւ այլն։
Մի թէ ի վա՞յր ինչ ոք էր, կամ տկար ոք. իմա՛, նուազեալ, յետնեալ։
Մի՛ ի վայր անկանիք (այսինքն մի՛ լինիք երկրաքարշ)։ Զպարիսպն երիքովն ի վայր շարժեալ. (Սարգ. եւ այլն։)
Ի ՎԱՅՐ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ, եւ այլն. διαβάλλω, ἁνατρέπω calumnior, rejicio, subverto եւ այլն. Աղարտել. զրպարտել. նուաստացուցանել. խոնարհել. վար զարնել՝ իջեցնել.
Ի վայր հարկանելն զնա՝ նոցա յաչաղմանն եւ մախանաց եւ չարութեան էր։ Ոչ թէ ուսանել կամելով եւ կամ իմանալ՝ ասէին զայս, այլ զի ի վայր արկցեն զփառսն որ յաղագս Քրիստոսի էր։ Տային նմա պատճառս առ ի վայր արկանել զնա՝ զՆազարէթ յիշէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3. 5. 11։)
Դիւրաւ զլսելիսդ ի վայր տայք այլոց երբեմն վատաբարոյից եւ շոգամոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
Զտղայ եւ զմատղաշ ծառերն ի վայր տայք. (Ոսկիփոր.։)
Մի՛ ի վայր տխրեալք, այլ զուարճանալով. (Բրս. պհ. (ռմկ. երեսը կախած՝ տրտում)։)
ՑՈ՛Ր ՎԱՅՐ. Մինչեւ ցո՛ր վայր, կամ սահման կամ չափ տեղւոյ եւ ժամանակի եւ իրաց. եւ ե՞րբ.
Անցեալ ընդ մէջ նոցա՝ գնաց, ցո՛ր վայր ինքն կամեցաւ։ Ցո՛ր վայր յառաջանան եւ դադարեն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Բայց դու ասա՛, ցո՞ր վայր (ժամանակի) եկեսցէ մարգարէն այն. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
• , ի-ա հլ. «թելից, ճիւղերից, չուանից, ուռուց, երկաթից հիւսուած որևի-ցէ բան. ինչ. ցանց, վարմ, ուռկան» ՍԳր. «կասկարայ» Ել. լ. 3. լէ. 16, «զամբիւղ, կո-ղով» Գծ. թ. 25, Բ. կոր. ժա. 33. «վանդա-կապատ, ճաղեր» Պտմ. աղէքս. «վերնատուն» Ճառընտ. Վրք. հց. (գրուած է վանդանակ Պտմ. աղէքս.), որից վանդակել «կապել» Եզեկ. իէ. 24, «զօրք հաւաքել» Բուզ. դ. 11 (այս բառը Հ. Գ. Նահապետեան, Բազմ. 1906, 398 ուղղում է բովանդակել), «կողովի մէջ դնել» Ճառընտ. վանդակագործ ՍԳը. վանդա-կակապ Ա. մկ. զ. 37. Եփր. մն. 469. ունինք նաև հրավանդ «կրակի կասկարայ» Նորա-գիւտ բ. մնաց. դ. 16, որ ցոյց է տալիս թէ պարզ արմատն է վանդ «կապել կամ հիւ-սել»։
• = Պհլ. *vandak ձևից փոխառեալ, ինչ-պէս ցոյց են տալիս հյ. բառի նախաձայնը և -ակ վերջաւորութիւնը։ Բառիս արմատն է *vand, որ ծագում է հնխ. uendh-«ոլորել, հիւսել» արմատից և որի բնիկ հյ. ներկա-յացուցիչն է գինդ (ցեղակից միւս ձևերը տե՛ս անդ)։ Ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ իրա-նեան որևէ բարբառի մէջ չէ պահուած այս արմատը և միայն հայերէնն է, որ ապացու-ցանում է նրա երբեմնի գոյութիւնը։ Պարս-կերէնում հնխ. uendh->իրան. *vand պիտի դառնար band, որով և շփոթուէր ու միա-խառնուէր հնխ. bhendh->պրս band «կա-պէլ» նոյնաձայն և մերձանիշ արմատի հետ։ Եւ թերևս այս շփոթման պատճառով է *vand արմատի կորուստը պարսկերէնում։ Սակայն կայ պրս. [arabic word] bandak «բամբակի քու-լայ՝ մանելու համար», որ պրս. [arabic word] band< հնխ. bhendh «կապել» արմատից աւելի պրս. *band<իրան. *vand<հնխ. uendh-«հիւսել, ոլորել» արմատն է ցուցահանում։ -Աճ.
• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 169 վանդակ հանում է պրս. [arabic word] band «կապ» բառից։ ՆՀԲ տե՛ս վանդել։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 11 գոթ. vι-dan «կապել, մանել», զնդ. vadh «հագ-ցընել»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. band «կապել» բառից։ Հիւնք. վանել բայից։ Կուրտիկեան, Արևելք մ 4185 սանս. բանդ, պրս. պէնտ «կապել»։ Scheftelovitz BВ 29, էջ 21, 43 և 62 գոթ. windan, գերմ. wenden «դարձնել» բայերի հետ իբրև
• բնիկ հայ։ Պատահական նմանութիւն ու-նի իրան. վախի բարբառով vandak «ևապել»։
δίκτυον rete, reticulum. (որպէս գործի վանդելոյ՝ թակարդելոյ պատելոյ պաշարելոյ. լծ. եւ պ. պէնտ ). Ցանց. վարմ, ուռկան. եւ Ամենայն ուռկանաձեւ կամ կասկարայաձեւ կազմած երկաթի՝ կամ փայտեղէն, հիւսուած չուանեալ, կամ յապաւանդակէ, եւ ի տերեւոյ, յոստոց. եբր. սէպէգա, րէշթ. թ. շէպէգի, թօր, աղ.
Արար երկուս վանդակս՝ ծածկել զխոյակն։ Երկոցունց վանդակացն։ Երկու կարգ նռնաձեւաց միոյ վանդակի. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 17. 42։)
Եւ էին ամենայն նռնաձեւքն հարիւր ի վերայ վանդակին շուրջանակի. (Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 29։)
Պատեսցես ոսկւով սրբով զվանդակն նորա (սեղանոյ խնկոցն)։ Զսեղանն ողջակիզաց, եւ զվանդակս նորա զպղինձս. (Ել. ՟Լ. 3։ ՟Լ՟Է. 16։)
ՎԱՆԴԱԿ. σπιρίς sporta σαργάνη cista. Սփրիդ. զամբիւղ. կողով. սակառի.
Ընդ պարիսպն կախեալ իջուցին վանդակաւ. (Գծ. ՟Թ. 25։)
Ընդ պատուհանն վանդակաւ կախեցայ ընդ պարիսպն. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 33։)
Եբաց զխաղխամեայ դուռն վանդակին. (Պտմ. աղեքս.։)
ՎԱՆԴԱԿ որպէս Վանդակապատ վայր ի վերնայարկս. քէօշք.
Հրամայեաց բազմել ի վանդակս բերկրանոցին առ ի ճաշակել կերակուր. (Ճ. ՟Գ.։)
Ել անդրոնիկէ ի վերնատան վանդակն, եւ հայէր ի քաղաքն. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Իսկ ի (Հին բռ.) գրի.
Վանդակ, միջակորմ։
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։
• = Պհլ. [other alphabet] [arabic word] vaxš «դրամի բերած տոևո-սը». բուն նշանակում է «յաւելուած, յաւե-լում, մեծանալ», հմմտ. պհլ. I vaxšttan «մեծանալ», [arabic word] νaxšišn «մեծանալը, մեծութիւն», զնդ. [arabic word] ︎ vaxšaiti «աճեցնել», uxšyeiti «աճիլ», սանս. [other alphabet] ︎ [other alphabet] vakšati, [other alphabet] vakšayati «աճեցնել»։ Սրանց նախաձևն է հնխ. aveq-s, որ ա-ճած է aveg-, aug-«աճիլ» պարզական արմատից, որի միւս ցեղակիցները տե՛ս աճել. հայերէնի մէջ բնիկ ձևն է աճել։-Հիւբշ. 243։
• ՆՀԲ վրաց. վա՛սխի և վա՛խշի։ Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1881 ապրիլ 30, Նախալ. 105 իբր բնիկ հայ կցում է վերի ընտանիքին՝ հանելով հնխ. vag, vaks արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 46, 329, թրգմ. ՀԱ 1892, 355։ Հիւնք. բաշխել բայից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։
ՎԱ՛Շ, ՎԱ՛Շ ՎԱ՛Շ. որ եւ մակբայ հեշտական, ըստ Քեր. թրակ. զի ըստ յն. ասի իտի՛, է՛ւղէ. ἠδύ suave. մանաւանդ՝ εὕγε, εὕγε εὕγε . վր. վա՛շա վա՛շա. Ո՛վ քանի՜ քաղցր է. քանի՞ հեշտալի. բա՛բէ, քա՛ջ, ազնի՛ւ, կեցցե՛ս. ո՛վ զիա՛րդ. օ՛խ օ՛խ, ի՛նչ աղէկ, սիրուն.
Վա՛շ ինձ, զի ջեռայ, եւ տեսի զկրակ. (Ես. ՟Խ՟Դ. 16։)
Եթէ ոտնահար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ, եւ ասացի ի սրտի իմում, թէ վա՛շ։ Իբրեւ փող հարկանի, նա վա՛շ վա՛շ կարդայ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։ ՟Լ՟Թ. 25։ տե՛ս՝ Սղ. ՟Լ՟Դ. 25։ ՟Լ՟Թ. 16։ կթ. 4։ Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Զ. 2։ ՟Լ՟Զ. 2։)
Վա՛շ, զի զայս յիշեցաք. քանզի է կատարողութեանց կատարողութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Անդրէաս խաչի, գիրկս արկեալ զխաչիւն՝ համբուրէ եւ ասէ, վա՛շ քեզ խաչ։ Վա՛շ ո՛վ խաչ. եւ այլն. (Մագ. ՟Ե։ Վկ. անդր. առաք.։)
Զի թէ մարմինդ ասասցէ վա՛շ, հոգիդ հիւանդ լինի եւ հաշ. (Շ. այբուբ.։)
Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)
Վա՛շ արարչականին բնութեան։ Վա՛շ արարչին, փա՛ռք փրկչին։ Վա՛շ բազկին բարձրելոյ, փա՛ռք ձեռինն կարկառելոյ. (Անյաղթ պորփ.։ Ճ. ՟Ը.։ Վրդն. լս.։)
Որպէս ասէր պարմենիդէս սոկրատայ, վա՛շ զի թուոյ յիշումն արարաք ... եւ յիրաւի ասէր, թէ է՛ւղէ, որ է վա՛շ. (Պրոկղ. շղկ.։)
Վա՛շ է միմեանց վաճառին. ել գողն (ի դրախտէ), եւ փոխանակ ի ներքս եմուտ գողն. մին յանցանօք, եւ միւս զղջմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)
Վա՛շ, նոցա անմտութեան. (իբր ռմկ. վը՛շ. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)
Կրօնաւոր աստուածասէր ի փողոյ աղօթից նշանակելն՝ վա՛շ վա՛շ ասէ. (իսկ ծոյլն՝ վա՛յ վա՛յ. Կլիմաք.։)
τόκος foenus, usura πλεονασμός abundantia. վր. վա՛սխի, եւ վա՛խշի. Անիրաւ շահ փոխատուութեան. շարիատ. տոկոսի. (յն. դօ՛գօս. այսինքն ծնունդ. թ. տօղուշ ).
Վաշխ եւ տոկոսիս։ Մի՛ տացես եղբօր քում արծաթ վաշխիւ։ Վաշխ եւ նենգութիւն։ Ի վաշխից եւ ի չարեաց։ Ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Ժողովել վաշխս ի վերայ վաշխից.եւ այլն։
Ամենայն քեզ քան ի վաշխին առնուլ (այսինքն փոխ առնուլ կամ վաշխիւ) ըմբերելի է. (Բրս. վաշխ.) յն. δανείζεσθαι.
Տալ ի վաշխու. (Ի գիրս մոլ.։)
ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.
• «վառած, փայլուն» Ոսկ. յհ. բ. 4. Խոր. Տաղ. «բորբոքում, այրիլ վառիլը» Նար. տաղ. Շնորհ. այբուբ. որից վառել «այրել, բռնկցնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. վառիվառ Լաստ. վառ ի վառեալ Նար. տաղ. վառ ի վառեան Տաղ. վառումն Եղիշ. վառա-րան Շար. վառվառիլ Յայսմ. բոցավառեալ Ոսկ. լուս. լուսավառ Խոր. հռիփ. կրակավառ Գնձ. հրավառ Վրք. հց. ջահավառ Մաշտ. վառվառուկ «մի տեսակ բոյս. alyssum alpes-tre L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 156)» Գաղիան. բժշ. (տե՛ս աալուսան բառի տակ)։ Միջնադարեան ձև է վառչիլ Մխ. բժշ. 70, 90, Վրդ. առ. 333։ Նոր բառեր են լապ-տերավառ, վառելափայտ, վառվռուն, խան-դավառ ևն։
• = Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.
• var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. վառել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. վառէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. Տփ. վառիլ, Ասլ. վա-ռէ՝լ, Սլմ. Վն. վmռել, Մկ. վmռիլ, Հճ. վա-րել, Հմշ. վառուղ (բայց Ագլ. վօռ «վառ, վառուած»)։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վառ «բոց»։ Նոր բառեր են վառման, վառոտել, վառուկ, վառվռիլ, վառվռի տալ, վառք ևն-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։
• «զինուիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից վառել «զինել, գրգռել, կռուի պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. վա-ռիլ «զինուիլ» ՍԳր. վառելիք «զէնք, զրահ» Ճառընտ. վառեալ «զինուած» ՍԳր. վառե-զուցանել «սպառազինել» Բ. մկ. դ. 40. Եփր. յես. զրահավառ Մծբ. վառուած «սպառազի-նութիւն» Ոսկ. հռովմ. 65։-Հմմտ. նաև տա-կը վառել «կպցնել» նշանակութեամբ։
• Pictet 2. 225 սանս. varman ևն։ Jus-ti, Zendsp. 268 զնդ. var «ծածկել, պահպանել», 258 vairi «զրահ»։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծած. կել» արմատից։ Հիւբշ. 494 անապահով է գտնում համեմատել գոթ. varian գերմ. wehren «արգիլել» բառերի հետ։
• (ի հլ. յետնաբար) «թագաւորական քօղ» Բուզ. ե. 38. Յհ. կթ. 181. «դրօշակ» Ուռհ. Մաշտ. ջահկ. որից խաչվառ «եկեղե-ցական խաչանիշ դրօշ» Մաշտ. (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), որ է գւռ. խաչալէմ (կազմուած հյ. խաչ +արաբ. [arabic word] 'alam «դրօշակ» բառե-րից)։
• =Կայ պրս. [arabic word] bār «քօղ», որ եթէ ծագում է պհլ. *var ձևից, հայերէնը պէտք է սռա-նից փոխառեալ համարել։-Հիւբշ. 243?
• ՆՀԲ վառ «փայլուն» բառից է ուգում հանել։ Lag. Arm. Stud. § 2096 պրս. bar, որ յիշում է Հիւբշ. կասկածով։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, էջ 39 պրս. farr «պերճութիւն», farri kayāni «շուք արքայական» (հյ. փառք բառն է և կապ չունի այստեղ)։ Karst, Յուշարձան 40։, 4Ո3 սումեր. bar «պատուի պատմու-ճան»։ Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 3
• վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։
• «երաժշտական մի եղանակ. երրորդ կողմ, ԳԿ» Քերթ. եկեղ. Ուռհ.։
• = Յն. βαρύς «ծանը», որ երաժշտական լեզւով նշանակում է «բամբ ձայն, ցածր ձայն», իբր հակառակը՝οհός «սուր, զիլ, բարձր» և μέσος «միջին» ձայների. որից նաև βαρύτονος «baryton» (Bailly Յ5Սա, Sophocles 300)։
• Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։
καιόμενος ardens. (արմատ Վառելոյ՝ լծ. ընդ Հուր, եւ Այրել. յն. բիռ. լտ. ու՛ռօ, ա՛ռտէնս) Վառեալ պայծառ, լուցեալ. բորբոքեալ. արծարծ. լուսափայլ. վառած, փալփլուն.
Վառ լինիցի լապտերն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ զարդարես զբանն։ Զբանին վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. առ սհկ. բագր։ եւ Խոր. թղթ. առ սհկ. արծր.։)
Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)
ՎԱՌ. գ. Վառումն. բորբոքումն. պայծառութիւն.
Եւ շիջանի բոցն որ ի վառ, եւ զգօնանայ միտքըն յամառ. (Շ. այբուբ.։)
Գոհար վարդն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից. (Նար. տաղ.։)
Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)
Կարմրավար առեալ՝ վառ ի վառեան հնձան կոխեալ. (Տաղ խաչի.։)
Որպէս բառ յն. վա՛ռիս. βαρύς gravis. այսինքն ծանր. Մի յութ ձայնից շարականի, այն է երրորդ կողմն.
Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)
Օրն էր կիրակէի, եւ ձայնն ի վառի ձայն էր. (Ուռհ.։)
Շղաշատեռ պայծառ փողփողեալ որպէս նշան եւ զարդ թագաւորական եւ դշխոյական. դրօշ. ծիրանի. շար. քօղ. վերարկու ազնիւ. տեռ. բեհեզ. դիպակ բարակ եւ ասեղնագործ կամ մետաքսեայ. պաստառ շքեղ. տիւլպէնտ, պիւրիւնճիւք, սանտալ. քերաճէ, ջար, պայրագ, սանճագ. եւ հաչաչեմ. որպէս խաչվառ.
Ոսկեհուռ հանդերձիւք, եւ ոսկէզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարեալ։ Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ շղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ. (Յհ. կթ.։)
Ես թագաւորն պարսից տանել թագ եւ պատմուճան, եւ զվառ թագաւորացն՝ տիկնոջն զարմանդխտոյ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
Վաչագան արքայ հրամայեաց զիւր իսկ վառն արկանել ի վերայ երկրի, եւ զնշխարսն (սրբոյն գրիգորիսի) յարեւ անցուցանել ի վերայ ստորակայ վառին. (Ճ. ՟Գ.։)
Դրօշ ոսկետուտ վառիւ։ Պարգեւէ զիւր նշանակն թագաւորական ոսկէտուտն վառիւ. (Ուռպ.։)
Եւ ահա իւր սպիտակ ձին, եւ իւր վառ նշանակն, եւ իւր թուրն. (Ուռհ.։)
Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• «համար, պատճառաւ. 2. միջո-ցաւ, շնորհիւ» ՍԳր. Ոսկ. ևն. սրանից են վասն զի «որովհետև, որպէս զի» ՍԳր. Ա-գաթ. վասն է՞ր «ինչո՞ւ», վասն այնորիկ, վասն որոյ ևն։ Միջին հայերէնում բառը դարձած էր վանց. ինչ. Կոստ. երզն. 135, 138. Անսիզք 13, 19 ևն։
• -Պհլ. *vasn ձևից. հմմտ. սոզդ. wásən «վասն, պատճառաւ», մանիքէական պհլ. (հիւս.-արևմ. բարբառ) [hebrew word] vasnādl «պատճառաւ, համար» (Salemann, ЗAH 8 (1908), էջ 76), հպրս. vašna «շնորհիւ կամ ըստ կամաց, կամօքն», զնդ. [arabic word] vasna «ըստ կամաց», փոխառութեամբ գնչ. vaš «վասն», vašosi «վասն է՞ր»։ Հին պրս. արձանագրութեանց մէջ սովո-րական բանաձև է [other alphabet] vašna Auramazdaha «կամօքն (կամ շնոր-հիւն) Արամազդայ»։ Այս բառերի այլ զե-ղակից ձևերն են սանս. [other alphabet] vaç (ներկ. vá-çmi) «ուզել, ցանկանալ, կամիլ, փափագիլ», uçant-«կամաւ, կամովին», զնդ. [arabic word] vas «կամենալ», [arabic word] vasmi «կամիմ», [other alphabet] vasah-«կամք, փափագ, ցանկու-թիւն», յն. έϰών «ըստ կամս, ազատակամ», ἄϰων «ակամայ, հակառակ իր կամքին», ἕϰητι «շնորհիւ, ի շնորհս, ի կամս, վասն, աատճառաւ», ἕνεϰα (ένfεxα) «պատճառաւ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. vek'-«փափագիլ, ցանկանալ», որ բնիկ լինելու պարագային պիտի տար հայերէնի մէջ *գես ձևը (Pokorny 1, 244, Boisacq 236-237)։
• Ուղիղ համեմատեց նաև Եւրոպա 1849, էջ 200, որ կցում է հպրս. vasna, vašna ձևերի հետ։ Նոյն իրանեան և սանս. ձևերի հետ են միացնում Böttich. ZDMG 1850, 362, Lag. Urgesch. 548, lusti, Zendsp. էջ 271։-Հիւբշ. Arm-Stud. § 263 իբր բնիկ հայ կցում է նոյն բառերին։ Բնիկ է ընդունում նաև «բաղձալ» արմատից։ Հիւնք. յն. φασἰς «բան, ասացուածք» բառից։ Բառիս ծագման վրայ վիճում են մի կողմից Bugge KZ 32, 56, BВ 17, 93, Meillet, Rev. crit. 1897, էջ 388 (հյ. թրգմ. Բազմ. 1898, էջ 119) և Pedersen, Նը-պաստ էջ 2, որոնք նախաձայն վ-ի, մի-ջին ա-ի և նշանակութեան պատճառաւ եռանեան փոխառութիւն են համառում հալերէն բառը, և միւս կողմից Հիւբ» Arm. Gram. 494 և IF Anz. 10, 46, որ բնիկ է համարում, առարկելով թէ իրանեան vašn ձևը պիտի տար հյ. *վաշն և ո՛չ թէ վասն։ Վճռական մեկ-նութիւնը տալիս է Meillet MSL 17, 354 նորագիւտ մանիքէական գրուածք-ների մէջ գտնելով իրան. vasn-ձևը, որից ուղղակի փոխառեալ է հայր։
ἔνεκα, ἔνεκεν, διά, χάριν propter, ob, de, gratia, causa. Յաղագս. սակս. ի պատճառս. ի շնորհուկս. զ, պատմական. համար, սեպը
Հալածեալ վասն արդարութեան։ Վասն իմ. վասն անուան իմոյ։ Վասն բանին։ Վասն արքայութեան։ Վասն օգտի։ Վասն զօշաքաղութեան։ Վասն եղբարց։ Վասն այսորիկ։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են. եւ այլն։
Դու եթէ խոնարհիս, վասն քո խոնարհիս. իսկ ես (տէրս) ո՛չ վասն իմ ինչ, այլ վասն քո (օգտի). (Ոսկ. մ. ՟Գ. 12։)
Երդման պէտք՝ հաւատալոյ վասն են. եւ արդ տեսանեմ, զի որ չերդնուն, նոքա առաւել հաւատարիմ են. (Ոսկ. եփես.։)
Վասն սիրոյ յատելութիւն կրթեցաք, եւ վասն գլխոյն անկեան քակտեցաք. յաղագս վիմին սասանեցաք. (Առ որս. ՟Գ. (որ բերի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՎԱՍՆ. Ի ձեռն, միջնորդութեամբ. ըստ համաձայնութեան յն. διά per. (որ կազմեն զգործիական).
Վասն զինուն արդարութեան.եւ այլն։
Եմք վասն փրկչին շնորհի ի բարւոք խոհականութեան։ Բազում ինչ գործեմք վասն անգիտութեան. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։ Նիւս. բն.։)
Վասն խաչի քո պատուականի։ Եւ վասն սրբուհւոյ աստուածածնին տէր ընկա՛լ զաղաչանս մեր. (Ժմ.։)
Հելլենաբանութիւն է եւ գնելն Վասն՝ կից ընդ աներեւոյթ բայի. զի առ յոյնս չիք հոլով առ ի կազմել զդերբայ.
Ամենայն քահանայ վասն մատուցանել զուխտսն եւ զպատարագս հաստատի. (Եփր. եբր.։)
Վասն ի գիշերի ... խօսել մեզ զբան տէրն։ Վասն անբիծ եւ անդատապարտ կալ մեզ առաջի ահեղ ատենին Քրիստոսի. (Ժմ.։)
ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. այսինքն Զզոհն՝ որ վասն մեղաց. cf. ՄԵՂՔ։
շ. ՎԱՍՆ ԱՅՆ. շ. այսինքն Վասն այնորիկ. իբր յն. ոճով (հյց. խնդ) διὰ τοῦτο propter hoc. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)
շ. ՎԱՍՆ ԱՅԴՈՐԻԿ, ԱՅՆՈՐԻԿ, ԱՅՍՈՐԻԿ. շ. διὰ τοῦτο, τουτού ἔνεκα, διό ideo, propterea եւ այլն. ատոր համար, անոր համար, ասոր համար. ստէպ յամենայն գիրս։
Վասն այնորիկ զինքն որդի մարդոյ կոչէ, զի եւ մարդիկ զաստուած հայր կոչեսցեն. (Աթ. ՟Ա։)
շ. ՎԱՍՆ ԶԻ. շ. γάρ enim, quia, quoniam. այսինքն ՎԱսն այսորիկ՝ զի. քանզի. զի. ստէպ յամենայն գիրս։ Եւ իբր Որպէս զի. (Ագաթ.։)
Վասն զի աւելի դատաստան ընդունիցիք. ըստ յն. վասն այսորիկ։
ՎԱՍՆ Է՞Ր կամ Ո՞ՅՐ. cf. Է՞Ր. ԸՆԴԷ՞Ր. այսինքն Վասն որո՞յ իրի. διὰ τί; quare? ինչու՛ համար. նի՛չին։
մ.շ. ՎԱՍՆ ՈՐՈՅ. մ.շ. Ոյր վասն. նմին իրի. վասն այնորիկ. ἁνθ’ οugr-SmCi;
եւ այլն. quapropter, quare. ստէպ յամենայն գիրս։
work, labour, toil;
pains, trouble, fatigue;
merit, worth, service;
profit, gain, earnings;
tired, fatigued;
— ծառայութեան, service rendered;
— ձեռաց, handiwork;
— արքունի, military service;
գիրք —ոց, Geoponics;
— առնել, to tire, to fatigue, to weary;
— լինել, to labour, to work, to toil, to work hard, to strive, to fatigue or tire oneself with, to be fatigued or tired.
• , ոհլ. (իսկ ժղ. բ. 19, Բ. կոր. ժ. 15, ժա. 23 ունին ի-ա հլ.) «աշխատութիւն, յոգնութիւն, գործ» ՍԳր. Սեբեր. Ագաթ. Փարպ. «շահ, աշխատութեան բերած վարձ. քը» Վեցօր. «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. որից վաստակել «յոգնիլ, ձանձրանալ» ՍԳր. Ա-գաթ. վաստակ լինել «յոգնիլ, աշխատիլ» Ես. խե. 14, խէ. 15. վաստակաւոր ՍԳր. Վեցօր. Ագաթ. վաստակասէր Ոսկ. բ. տիմ. Եւագր. Բուզ. վաստակակից Ա. կոր. ժզ. 16. Վեցօր. վաստակաբեկ Ագաթ. զուրավաս-տակ Ագաթ. դժուարավաստակ Ոսկ. յհ. ա. 17. ծովավաստակ Ագաթ. մեծավաստակ Ոսկ. մ. ա. 1. նախավաստակ Բուզ. սնա-վաստակ Ագաթ. կիսավաստակ «կիսովի բաժնեկից ընկեր» Մխ. դտ. 432։
• ՆՀԲ լծ. վիշտ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 փարսի yastax, պրս. gustax, ո-րոնցից փոխառեալ է հյ. վստահ։ Ku-hns u. Schl. Btrg. 3, 85 յիշում է նոյ-նը։ Գարագաշեան, Մաղիկ 1891, էջ 89 և Հիւնք. յն. βαστάζω «բառնալ, բեռը տանիլ», βαστάμγα «բառնալն զծանրու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 344 պրս. [arabic word] basdak «մշակական աշ-
• խատութիւն» և էջ 22 համավաստակ = պհլ. համաբաստակ։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. westan «յոդ-նութիւնից կանգ առնել», westek «շուտ յոգնող ձի», westandin «ձին յողնեցնել» (տե՛ս Justi, Dict. Kurde, էջ 299)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. վաստակել «յոգնիլ», Ագլ. Ղրբ. վաստակ «յոգնած», վստա՛կիլ «յոգնիլ», իսկ Ախց. Կր. վաստակ, Ալշ. Երև. Մշ. վաստագ, Խրբ. Պլ. Սեբ. վասդագ, Սչ. վասդ'ագ, Ռ. վասթագ, Մկ. Վն. վmստակ, Մրղ. վmստmկ1, Սլմ. վmստmկ1, Տիգ. վmսդmգ, Ասլ. վաո-դագ (վասդա*, վասդայ), Զթ. վասդօգ, վաս-դոգ, Հճ. վասդօգ նշանակում են «շահ, օ-գուտ», որով և Վն. վmստկել (երկավանկ), Պլ. վասդըգիլ, Ննխ. վաստըգէլ։
(լծ. վիշտ) πόνος, κόπος, μόχθος labor, fatigatio, molestia, dolor. Աշխատութիւն. աշխատանք. երկ. խոնջութիւն. յոգնութիւն. տաժանումն. ճգնութիւն. տառապանք. գործ աշխատալի եւ արդիւնական. մշակութիւն. ծառայութիւն.
Փոխանակ վաստակոցն՝ զոր վաստակեսցես ինձ։ Զտառապանս իմ եւ զվաստակս ձեռաց իմոց։ Ելանէ մարդ ի գործս իւր, եւ ի վաստակն ձեռաց իւրոց մինչեւ ցերեկոյ։ Հատուսցէ քեզ տէր ըստ վաստակոց քոց։ Զբերս երկրի քոյ, եւ զամենայն վաստակս քո կերիցէ։ Ոչ լիցի աշխատութիւն ի յակոբ, եւ մի՛ երեւեսցի վաստակ ի մէջ իսրայէլի։ Ի ներքոյ լեզուի նորա ցաւք եւ վաստակք.եւ այլն։
Վաստակք ծնանին զփառս. վաստակք պատրաստեն զպսակս. (Բրս. մկրտ. կամ Սեբեր. ՟Ժ։)
Եւ ես գոհ էի զվաստակոց քոց։ Սրտի մտօք եկեալ էին ի վաստակ արքունի (պատերազմի)։ Ի ծառայութեան վաստակս։ Համայն եւ զայս վաստակոյս (թարգմանութեան) կարգումն կատարեա՛։ Տարեալ ի գլուխ զգործ մեծ հոգեւոր վաստակոյն. (Ագաթ.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
Կերակրեաց ի վաստակէն հօր իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Գիրք վաստակոց (երկրագործութեան). (Վստկ.։)
Միոյն գիրն դիւրաւ ջնջէր, իսկ միւսոյն վաստակաւ. դրադեղով են, եւ վաստակաւ ջնջին. (Վրք. հց. ձ։)
ՎԱՍՏԱԿ. գ. իբրու ռմկ. ոճով. Շահ. պտուղ աշխատութեան.
Երջանիկք գտցին ամենեքին, որ միանգամ զհոգեւոր շահսն առաւել համարեցան քան զվաստակ անցաւոր իրաց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Գ։)
Առաւել ռամկական է ասելն Ի գիրս մոլութեանց.
Յիւրաքանչիւր ամի բառի ի ծառոց վաստակն իւրեաց. այն է պտուղ կամ բերք։
Էին ամենեքին խոնջք եւ վաստակք ի բազում գիներբուաց անտի. (Յուդթ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
Չարար զնոսա վաստակ՝ միւսանգամ քակելով, այլ հողմոյ հրամայեաց։ Չառնելով վաստակ զուսումնասէրսն՝ որք գան զհետ մեր. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. դան.։)
ՎԱՍՏԱԿ ԼԻՆԵԼ. κοπιάω laboro, fatigor. Վաստակիլ. աշխատիլ. աշխատ լինել.
Վաստակ եղեւ երկիրն եգիպտացւոց։ Վաստակ եղեն ի վաճառս քո. (Ես. ՟Խ՟Է. 14։ ՟Խ՟Է. 15։)
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
• «հողը հերկելը, վարուցան կամ հեր-կած հող» Ծն. խե. 6. Ագաթ. Պսկ. ես. և մ. Վեցօր. «գործածութիւն, կիրառութիւն» Փիլ, Լմբ. (մանաւանդ ոճերի մէջ՝ ի վար արկա-նել, ի վար առնուլ, ի վար տալ «գործածել» Պիտ. Փիլ. Նիւս. կազմ.), «կեանքի ընթացքը, կեանք» (ու հլ. և միայն անեզաբար) Յոբ. է. I. Ա. պետ. բ. 12. Ոսկ. մ. բ. II. Եւս. պտմ. որից վարել «հերկել, մշակել» ՍԳր. Ագաթ. «քշել, տանիլ» ՍԳր. «ուղղել, ղեկա-վարել, գործը առաջ տանիլ» ՍԳր. Եզն. «ապ-րիլ, կեանք անց կացնել». Ա. կոր. է. 31. Ա. տիմ. բ. 3. «գործածել, հետը այնպէս շար-ժիլ» Եւս. քր. «վռնտել, դուրս քշել» Տաթն. ամ. 424. վարելիք «ձիու սանձը» Ոսկ. եբր. 564. վարիչ ՍԳր. Վեցօր. Եզն. Եւս. քր. վար-չաւոր Ոսկ. բ. կոր. ժէ. վարչապետ (նոր բառ). վարուն «բանուկ ճանապարհ» Առակ ժե. 20. վարոց Սոկր. Յհ. կթ. վարոցաւոր Ոսկ. մ. ա. 23. գ. 13. խաչագլուխ վարոց «եկեղեցական մի սպաս» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 81. վարոցել «ծեծել» (չունի ՆՀԲ) Վրք. և վկ. Բ. 313. վարոտել «բոլորն էլ քշել» (նո-րագիւտ բառ) Սիւն. քեր. 213. վարնորդ «վարուցանք անող» (չունի ԱԲ) Առաք. պտմ. 234. կառավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. բըո-նավարել Ագաթ. գերեվար ՍԳր. գիշերավար ՍԳր. Կոչ. գործավար ՍԳր. զօրավար ՍԳր. ժողովրդավար Կոչ. ամբոխավարութիւն (նոր բառ). իշավար Ոսկ. Վեցօր. խառնա-վար Կոչ. 415. խոշորավար Եւագր. մարոա-վար «մարդածախ» Եզեկ. լզ. 13, 14. Եփր. յես. ևն ևն։ Բոլորի հիմնական նշանաևու-թիւնն է «քշել»։ Իմաստների զարգացման համար հմմտ. լտ. colo «մշակել. 2. ապրիլ» (ինչ. colere agros հող մշակել, colere vi-tam կեանք վարել, ապրիլ), թրք. surmek «քշել. 2. մղել. 3. դուրս վտարել. 4. աքսո-րել. 5. հերկել, հող վարել. 6. տևել. 7. բուսնիլ, աճիլ» (որից surgún աքսորեալ, suru հօտ, surúnmek թշուառ կեանք վարել, suruǰi ձիապան, surtúk դատարկաշրջիկ ömr surmek լաւ կեանք վարել, լաւ ապրիլ։ = Իրան. vaδ-«վարել, քշել» ձևից, որ թէև յետոյ կորած է, բայց կայ զնդ. vāδayeiti «վարել, քաշել, քաշ տալ»։ Պատկանում է
• հնխ. vedh-«վարել, քշել, տանիլ, առաջ-նորդել» արմատին, որի այլ ժառանգներն են հիռլ. feϑim «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», լիթ. vedu, հպ-րուս. weddē, լեթթ. vedu, հսլ. veda, vesti «տանիլ, առաջնորդել», ռուս. водить «ա-ռաջնորդել, տանիլ», воeводa «զօրավար», водитель «վարիչ», вeдeнie «տանելը», no-вeдeнie «վարք»։ Նոյն արմատը հենց նա-խալեզուեան շրջանում նշանակում էր նաև «ամուսնանայ». այն է «կին տուն տանել». որի շարունակութիւնն են՝ հռուս. водить жeнy «ամուսնանալ», նաև հսլ. yeϑa «ա-մուսնանալ». լիթ. veϑù, կիմր. dy-weϑϑio «ամուսնացնել», զնդ. vaδrya «կարգելու աղջիկ», vaδū «կին, հարս», սանս. vadhն «հարս», լեթթ. vedama «հարս», ինչպէս նաև յն. ἔδνον «օժիտ», հբգ. widomo, գերմ, witthum «օժիտ, տուայր», widmen «ձօնել» (Pokorny 1, 255, Trautmann 344, Boisacq 215)։ Նոյն արմատը կայ նաև ուգրօ-ֆին-նական լեզուախմբի մէջ. հմմտ. ֆինն. vetä, էստն. veda, մորդ. vád'a, չերեմ. būd-հունգ. väzä-, բոլորն էլ նշանակում են «վա-րել, քաշել, տանիլ» (Szinnyei, Finn-ugr. Sprachviss. էջ 21)։-Աճ.
• ՆՀԲ վար «ցանք»=լծ. յն. ἂ́ρουρα, αρο-τρίασις, լտ. aratio, վարել=պրս. վա-րանտէն, նոյն է և յն. αρόω, լտ. aro։ Peterm. 18 սանս. vah։ Diefenbach, Berl. Jahrb. 1843, 446 սանս. vah, բայց ո՛չ գոթ. faran, լտ. vehere։ Lag, Urgesch. 240, 242 զնդ. vərə, xšaϑra vairya, Böttich. Arica 24, 74, Lag. Urgesch. 242, Gesam. Abhnd. 192 Պրոկոպիոսի ούαρίζης բառը մեկնում են 2112 շրջմամբ կարդում է ούαζίρης = արաբ. vazīr «եպարքոս»։ Տէրվ. Նա-երալ. 48, 106 հնխ. var «ծածկել, պա-տել» արմատից, իբր սանս. զնդ. var, գոթ. varjan ևն։ Հիւնք. պրս. վառանի-տէն, իսկ մարդավար «մարդածախ» մեկ-«սպառել»։ Meillet MSL 10, 280 լիթ. varau, varyti «վարել, առաջ քշել» ձևի հետ, իբր բնիկ հայ։ Յիշում է Հիւբշ. IF Anz. 10, 49։ Նախաձայն վ-ի պատ-
• ճառով մերժում է Pedersen, Նպաստ 3 և հայերէնի նախնական նշանակութիւնը դնելով «հերկել», կցում է արօր, հարա-նունք բառերին, իբր ar-«հերկել» ար-մատից՝ up-մասնիկով՝ *up-ar->վար։ Scbeftelowitz BВ 29, 42 յն. ερύω «քա-շել», լիթ. varau «վարել» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձան 401, 403 սումեր. bar «վարել», 424 թթր. bar, var «եր-թալ, դիմել», չաղաթ. bariš «կերպ». bariq=օսմ. barq «տուն»։ Uštir, Wörter u Sachen 3, 206 վարք=յն. δπαρ «ոչ-երազ, իրականութիւն», Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» բառից։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 254 fερύω «քաշել», ալբան. veri «ակօս», լտ. urvus (իմա՛ urvum, ur-bum) «մաճ»։ Նոյնը IF 33, 142 վարոց կցում է լեթթ. varša «արմատի ընձիւդ» բառին, որ յիշում է և մերժում Pokor-ny 1, 289։ Պատակահան նմանութեւն ունի արաբ. ❇ var «քշել, վանել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 62)։-Վերի մեկնութիւնս Meillet (նամակ 1925 թ. փետր. 12) համարում է կարելի, բայց ոչ ապահով։ Nyberg, Hilfsb. 2, 233, վարք փոխառեալ է դնում պհլ. varišn «վարմունք, կենցաղավարութիւն» բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մղ. Ջղ. վարել, Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Ռ. Սեբ. վարէլ, Ատլ. վարէ՝լ, Խրբ. Շմ. Տփ. վարիլ, Սլմ. Վն. վmրել, Տիգ. վmրէլ, Ագլ. Մկ. վmրիլ, Զթ. վայիլ, վարիլ, բոլորն էլ «հողը մշակել, հերկել», իսկ Ղրբ. «ցանել», ծծկ. Ոզմ. վարիլ «եր-թալ», Սչ. վարել «վոնտել»։ Թրքախօս հայե-րից էնկ. hokovard olmaq «անհանգիստ լինել» (իբր հյ. հոգեվար), garavellemeն «ևառավարել, ճարել» (Բիւր. 1898, 865, 789)։ Նոր բառեր են վար «նաւի թի», վա-րած «արտ», վարատեղ, վարընկեր, վարիչք, վարնորդ, վարովի, վարոտել, վարուիլ, վա-րելահող, վարուցանել ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არტავარი արտավարի (<հլ. արտավար) «7 փթանոց չափ». տե՛ս նաև զօր բառի տակ։
(լծ. յն. արու՛րա, արօդրի՛ասիս. լտ. արա՛ցիօ ). ἁροτρίασις aratio. Արօրադրութիւն. հերկագործութիւն. ցանումն սերմանեաց. եւ տեղին հերկեալ. վարուցան.
Ոչ լինիցի վար, եւ ոչ հունձք. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 6։)
Վարս վարեալս ցելեալս կակղեալս։ Որք զկոկորդացեալ ոգիսն կակղիցեն, եւ վար (կամ ի վար) երկնաւոր սերմանն պատրաստիցեն։ Որպէս հարօր ի վար, կամ դեղադիր ի դեղոցի։ Վարն ու աշխատութիւն մշակացն անօգուտ էր. (Ագաթ.։ Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։ Յհ. կթ.։ Վեցօր. ՟Զ։ եւ Շիր.։)
Մշակի թողեալ զվարն։ Ելանէ սերմանահանն ի վար։ Ոչ վարս հարաք, եւ ոչ հերկս հերկեցաք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։ ՟Բ. 19. եւ 17։)
Որպէս ոք կամիցի վարել, եւ թողուլ զվարն անպիտան եւ անսերմ, պտղոյն ոչ հասանէ. նոյնպէս եւ որ սկիզբն առնէ առաքինութեան, եւ յետս դառնայ, անպիտան է, եւ ոչ շահի զարքայութիւն երկնից. (Մեկն. ղկ.։)
Որոց վար եւ այգի ոչ իցէ, մի՛ առցեն (տուրս). (Կանոն.։)
Ոչինչ աղքատութիւն է (մեղայ ասել), եւ ոչ թոշակ բանից եւ ոչ վար ընչից (որպէս ցանումն ցորենոյ). (Ոսկ. ապաշխ.։)
ՎԱՐ. Վարելն եզանց զերկիր, կամ լծիլն ի վարել.
Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր. օրին.։)
Ոչ եզինք իմ զլուծ տեսին կամ զվար. (Ոսկիփոր.։)
ՎԱՐ, ի վար. χρῆσισ usus, usus fructus, tractatio. Առումն իրաց ի պէտս. գործականութիւն. կիրառութիւն. գործադրութիւն. արդիւնականութիւն.
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյտց՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ։ Զըստ քնոյն զանգործութիւն (աչաց) ոչ է ի մէջ առնլի. քանզի պակասեն եւ նուազեն վարքն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Ի վար երկոց մարմնոց մտէր, զաննիւթն ի նիւթ պարունակէր. այսպէս գրէր. (Լմբ. ի շ.։)
Ի ՎԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. χράω, χράομαι, καταχράομαι utor, usurpo, fruor χρέω excolo, operam loco. Ի կիր արկանել. ի գործ արկանել կամ դնել. արդիւնացու ցանել. գործականել. վարել ի պէտս. վայելել. բանեցնել, բանի բերել.
Ի վար րկանել զարուսեստ, կամ զուսեալն, զիմաստութիւն, զսովորականն վարդապետութիւն, զառաքինութեան վարս. (Ճ. ՟Բ. Ճ. ՟Գ.։ Սարկ. լս.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրք. ածաբ.։)
Զսուր երկսայրի իշխանութեանդ առ երկուց կողմանց պէտս կամակարս ի վար արկանիցէք. (Պիտ.։)
Զձեռն ի վար արկանէ. (Նիւս. կազմ.։)
Ի վար արկ առ իւրաքանչիւր ազգ ծննդոց՝ յարմարելի առնուլ կերպարան։ Զարթնութիւն ի վար արկցէ միտս։ Զիա՞րդ զհեշտութիւնս ի վար արկցէ, յորովայնէ եւ ի զգայութեանց պակասեալ. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Ի ՎԱՐ ԱՌՆՈՒԼ, ԱՌԵԱԼ ԼԻՆԵԼ, եւ ՏԱԼ. χράομαι mutuo accipio, usurpo χράω do utendum, commodo. Առնուլ կամ տալ ի կիր, ի փոխ. վարել, իլ.
Մարգարէն զբերան գազանին յաղօթս ի վար առնուլ։ Վեցերեւակ, զոր ի վար առեալ բոլորեցուն արարիչն՝ գործեաց զաշխարհս։ (Բերք երկրի) ի կերակուրս հեշտ վայելչութեամբ ի վար առեալ լինի։ Ի հինգերորդում յեղեանակին (ձեռնարկութեան) առնուլ ի վար ի նմանէ (այսինքն առեալ լինել)։ Տու՛ր մեզ ի վար զքոյին ձայնդ. աղաչեա՛, զի մեք առ քեզ հաւասարութեամբ ապրեսցուք։ Միտքն երբեմն ի վար տուեալ զինքն զգայութեանցն՝ ընդ ամենեսին սովորեալ է շրջիլ. (Փիլ.։)
Խորհրդոյն յիւրմէ գործակցութիւն ի վար տուեալ ախտին. (Նիւս. կազմ. ՟Ի։)
curtain;
veil;
պատուհանաց, մահճաց, window-curtain;
bed-curtain;
— դրան, door-curtain;
թատրոնի, —, drop-scene;
— մետաքսեայ, silken curtain;
— ծալածոյ, զսպանակաւոր, roller-blind, spring-blind;
ձգել զ—, to draw the curtain, to draw down the blind;
բանալ զ—, to open or to draw back the curtain;
փակել զ—, to shut the curtain;
—աւ խօսել, to speak under a pretext.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ծածկոց, փարդա (պատուհանի, դռան, մրանի ևն)» ՍԳր. որից վարագուրել «ծած-կել» Ագաթ. վարագուրաձիգ «սենեակ» Ա. մկ. դ. 38, 57. վարագուրակալ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ «ծածևոյթ վերուստ ի վայր կամ ի վերայ ագուցեալ»։ Եարզճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 սանս. var «ծածկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] ︎ farazer «վերջաւորք, սփռոց»։ Karst, Յուշար-ձան 401, 403 սումեր, bara «վրան, խո-րան»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 345 զնդ. var «ծածկոյթ»+ պրս. [arabic word] gīr «բռնել» բառերից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. վարագ'ուր, Հմշ Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. վարաքուր, Տփ. վարաքուր, վարաքուլ (հմմտ. Դրիքուլ< Գրիքուր <Գրիգոր), Սլմ. վmրmքիւր, վm-րmքիւ, Վն. վmրmկ'ուռ, Մկ. վmռmկ'իղ, Զթ. վառագ'օլ, վառագ'ոլ, Երև. վարարքու, բոլորն էլ «եկեղեցու խորանի վարագոյր»։
Անհամբոյր վարագին (եղին) գալ տղայոյն ի դիեցումն. (Պիտ.։)
ἑπίσπαστρον, καταπέτασμα , κάλυμμα, κατακάλυμμα velum, velamen, tegumentum, aulaeum, quod obtenditur, operimentum. Առագաստ. ծածկոյթ վերուստ ի վայր կամ ի վերայ ագուցեալ. պատրուակ. նուարտան. վիժակ. քօղ. սրահակ. սրսկապան. անջրպետ պարզեալ ձգեալ. քէրտէ, էօրթիւ, ճիպինլիք.
Վարագոյր դրան խորանին, եւ դրան սրահին։ Դիցես զսեղանն արտաքոյ վարագուրին։ Ի ներքս քան զվարագոյրն։ Անջրպետեսցէ վարագոյրն։ Եւ ահա վարագոյր տաճարին ցելաւ յերկուս՝ ի վերուստ մինչեւ ի վայր.եւ այլն։
Եւ վարագոյր հին օրինին վերուստ ի վայր պատառէին։ Ընդ պատառիլ վարագուրին՝ զիմ պատառեա՛ ըզգիր պարտին. (Շար.։)
Ի ձեռն սրբազանից վարագուրից ծածկելով. (Դիոն. ածայ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ի ձեռն վարագուրին, այսինքն է մարմնոյ իւրոյ. (Եբր. ՟Ժ. 20։)
Շնորհէ նմա զամօթն. վասն այնորիկ վարագուրաւ խօսի. (Իգն.։)
wild-boar;
boar;
— խանչէ, the grunts;
ժանիք —ի, razors.
• , ի-ա, ու հլ. «արու վայրի խոզ» Ագաթ. Եզն. 66, 148. Բուզ. Խոր. Փիլ. որից վարազագիր Բուզ. վարազաթև Վեցօր. 170. Եփր. թգ. 358. վաքազախառն Բ. մկ. ժ. 11. վարազանալ «կատղիլ» Եզն. վարազօրէն Բուզ. երբեմն առնւում է «մեծ, հաստ» իմաս-տով. ինչ. վարազաջեղք «հաստ ջիղեր» Մծբ. վարազափողոց «լայն փողոց» Պտմ. աղէքս.։
• = Պհլ. varāz (գրուած varāč), պրս. [arabic word] varaz. [arabic word] vurrāz, [arabic word] gurāz, քրդ. be-raz, baraz, baras, զնդ. ❇ vārāza, սանս. [other alphabet] varāha «վարազ» (Horn § 896)։ Իրանեանից է նաև ասոր. [syriac word] va-rzā «վարազ»։-Հիւբշ. 244։
• ԳԴ պրս. վիւրրազ։ ՆՀԲ լծ. պրս. վիւր-րազ լտ. verres «խոզ»։ Վերի ձևերի հետ համեմատում են Klaproth, Mémoires 1, 435, Windisch. 21, Böttich. Horae 31, 49, Rudim. 40, 94, ZDMG 1850, 362, Arica 66, 73, Lag. Urgesch. 748, Pictet 1, 371, Müller SWAW 38, 580 ևն, Justi, Zendsp. 268, Lag. Ges. Abhd.
• 41, Bopp, Gram. comp. 1, 13 ևն։ Մորթ. ման ZDMG 31, 417 կարծում է գտնել բևեռ. artuharçav կամ artuharaçav ձևի մէջ, որ մեկնում է artu «մեծ»+ harçav «վարազ»։ Հիւնք. նոյն է ընդ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. վարազ, Սվեդ. վmրուզ, երկուսն էլ «վարազ». իսկ Լ. վարազ «արու խոզ»։ Քրդերէնից է փոխառեալ Մշ. բա-րազ։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է տառադարձւած արաբ. ❇ barāz Առակագրքի թարգմանութեան մէջ՝ ըստ Մառ, Վրդ. առ. I. էջ 57։
(լծ. պ. վիւրրազ. լտ. վէրրէս ). σῦς, σύαγρος, κάπρος sus, aper. Արու խոզ. մանաւանդ խոզ վայրի. ժանեւոր կինճ. էրքէկ կամ եապանի տօմուզ.
Վարազս եւ առիւծս։ Որպէս վարազացն ատամունք, զմիմեանս սրէին։ Իբր ատամունքն վարազին՝ բանիւ զիրեարըս սըրէին։ Ըստ օրինակի վարազացն ի վերայ սրոյն մղեցաք զանձինս. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Ածաբ. մակաբ.։ Շ. եդես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Ա։ տե՛ս եւ Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 38։)
ՎԱՐԱԶ. ի բարդութիւնս դնի եւ որպէս Մեծ, եւ պերճ, կամ սաստիկ.
rose;
եղանակ —ից, rose-season;
մշտափթիթ —, monthly —, semper florens;
— հարիւրթերթի, centifolia;
մամռաւոր —, moss rose;
դամասկեան —, damask rose;
վայրի —, wild rose, eglantine;
դեղին —, single yellow rose;
կոկոն, բոլորք —ից, rose-bud;
գոյն —ի, rose-colour;
փայտ —ի, rosewood;
կարմրագեղ, ծիրաներփեան, գեղեցիկ, քաղցրաբոյր, գեղափթիթ, փշալից, թարշամ —, scarlet, purple, beautiful, perfumed or odorous, full-blown, thorny, faded rose;
—ք մանկութեան, այտից, շրթանց նորա, the roses of youth, of his cheeks, of his lips;
պսակ ի —ից, crown or wreath of roses;
քաղել —, to gather roses;
չիք — անփուշ, no — without a thorn;
cf. Իսկութիւն.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ, ու հլ.) «վարդ ծաղիկը» Իմ. բ. 8. Սիր. լթ. 17. որից վարդաբեր Գ. մկ. է. 12. վարդագոյն Բ-մկ 4. 28. վարդայատակ Եսթ. ա. 6. վարդենի Սիր. իդ. 19. լթ. 17. Վեցօր. 92. վարդենիք Ոսկ. մ. բ. 13. կարմրավարդ Տաղ. հազրե-վարդ Նար. տաղ. 471. վարդավառ Տոմար. Տօնաց. (այս անունը առած է իրար վրայ վարդաջուր ցանելու հին հայկական սովո-րութիւնից, որ յետոյ փոխանակուեցաւ պարղ օրով. համապատասխանում է Պարսից [arabic word] abrēzagān ևամ [arabic word] barazgān կոչուած տօնին, որ տեղի է ունենում Տիր = յունիս ամսի 13-ին, այն է Խեզգետնի արևադարձի չորրորդ օրը. մեզ նման այդ օրը Պարսիկները իրար վրայ վարդաջուր կամ պարզ ջուր են սրսկում)։ Նոր բառեր են վարդաբոյր, վարդախտ, վարդարան, վար-դափունջ։
• -Պհ.. *vard<հպրս. *varda-ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պհլ. Vardaki «Վար-դիկ» (իբր յտ. անուն), զնդ. ❇ va-rəδa «վա՞րդ», պրս. [arabic word] gul «վարդ» (գւռ. vále), զազա [arabic word] vile «ծաղիկ»։ Պահլաւե-րէնից են փոխառեալ նաև ասոր. ի︎ν︎ vardā, ն. ասոր. värdä, արաբ. [arabic word] vard «վարդ». ասորերէնից յետ փոխառութեամբ պհւ. var-tā (իմա vardā) «վարդ» (Horn § 927)։ Իրանեանից փոխառութիւն է նաև յն. ῥόδον ևոլ. βρόδον «վարդ», որից լտ. rosa, և այս-տեղից էլ իտալ. rosa, ֆրանս. rose, հբā. rδsa, գերմ. Kose, հոլլ. roos, անգխք. անգլ. rose (Kluge 398) և վերջապէս ռուս. poaa, բոլորն էլ «վարդ»։ Երկրորդ փոխառութեամբ յառաջացել է արաբ. [arabic word] ǰul «վարդ կամ ծաղիկ», որից [arabic word] ǰulāb (իմա՛ պրս [arabic word] gulāb) «վարդաջուր», որ և փոխառու-թեամբ տուել է իտալ. giulebbe, ֆրանս. ǰulep, սպան. julepe «դեղագործական օշա-րակ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. urdhō «փշոտ թուփ, փշաթուփ» ձևից, որի այլ ժա-ռանգներն են անգսք. word «փշաթուփ», նորվ. ōr, ōl (*ord) «հաղարջենի» (Pokorny 1, 316, Walde 658, Boisacq 843)։ Թէև Po-korny չի յիշում, բայց անշուշտ այս հնխ. urdho-բառն էլ պէտք է դնել հնխ. ueredh-, uerədh-«աճիլ, բարձրանալ, բարձր» արմա-տից, որի ժառանգներից են սանս. várdhate «աճեցնել», զնդ. varəd-«աճիլ», yarəδa-(որ է «վարդ»), նաև «աճեցնել, շատացնել» (ածանցմանց մէջ), varəδā-«թուփ» (որ Bartholomae, Altir. Wört. 1370 դնում է varəd-«աճիլ» արմատից), պրս. [arabic word] ba-līdan «աճիլ, առաւելուլ», յն. ὄρϑός, դոր. მορϑό-«ուղիղ կանգնած, շիտակ, ճշմարիտ». հսլ. roditi, raždati, ռուտ. родить, paждать «ծնիլ», pодители «ծնօղք», pодъ «ազգ, սեռ, սերունդ, պտղաբերութիւն, տեսակ» ևն (Pokorny 1, 289, Boisaca 711)։ Meillet (Dict. étym. It. 831) թէև հայերէնը դնում է իրանեանից, բայց լատինը յունարէնից չի դը-նում, ինչպէս նաև յունարէնը իրանեանից, ոչ էլ ընդունում է հնդևրոպական ծագում. այլ թէ՛ իրանեանը, թէ՛ յոյնը և թէ՛ լատինը փո-խառեալ միջերկրեան մի քաղաքակրթութիւ-նից, որ սովորել էր մշակել վարդը, ինչպէս շուշանը, մանուշակը ևն։-Հիւբշ. 244։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. վէրտ ձևին։ ՆՀԲ վրաց. վարդի, պրս. արաբ. վարտ, վէրտ, յն. ռօ՛տօն, լտ. rosa։ Peterm. 18 ա-րաբ. vard։ Lag. Urgesch 823 պրս gul, յն. ρόσον և խպտ. urt։ Müller SWAW 38, 586, 39, 394 ևն արաբ. vard. պրս. gul ևն։ Նոյն, Kuhns u Schl. Btrg. 1, 318 սանս. vrdh արմա-տից։ Մ. Փ., Մասիս 1882 յուլ. 21 պհլ. վարդա, պրս. կիւլ, քաղդ. վարդա։ Հիւնք. արաբ. վէրտ, ևոլ. βρόδον։ Մաս
• ЗВО 25, 306 հյ. որթ, յն. ῥοα «նուռ» և այլ բառերի հետ յաբեթական արմա-տից։ վարդավառ բառը հներից Մովս. օերթ. Ճառ վարդ. մեկնում է արդ ա-ւար։ Աւելի երկար խօսում է Յայսմ. օգոստ. 6. «Յայնմ աւուր հեթանոսք Ափրոդիտեայ տօնէին և... կոչէին զնա վարդամատն և ոսկեծղի, և զվարդն նմա ընծայ մատուցանէին։ Վասն այ-սորիկ անուանէին զտօնտ զայս վարդա-վառ։ Իսկ ի նորս ասի վարդավառ, զի Քրիստոս ըստ նմանութեան վարդի՝ վարդ ի կոկոնի եր. և յայլակերպիլն ի թաբօր՝ իբր թէ վարդ վառեցաւ»։ Վար-դավառ բառի ստուգաբանութիւնն է ակ-նարկում Նար. գնձ. 482 Գոհար վարոն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից (տաղ Վարդավառի. նկատողութիւն Ստ. Մալխասեանի)։ Մանրամասն խօսում է Տաթև. ամ. 485 և հանելով վարդ բա-ռից, դնում է վարդի և Քրիստոսի հա-մեմատութիւնը։ Նոյնը կրկնում է էջ 498, ուր աւելացնում է բառախաղով արդ աւար և վարդապետ բառերի հա-մեմատութիւնը։ Նորերից ՀՀԲ և ՆՀԲ վարդ վառեալ։ Հիւնք. պրս. վէրտէ «ա-ղաւնեբոյն» և վառանտէն «վարել, քշել» բառերից (այսպէս կոչուած՝ վարդավա-ռին աղաւնի թռցնելու սովորութիւնից)։ Հերպետ, Բազմ. 1902, 291 սանս. վար-դա «ջուր» + վառ «սրսկում»։ Պարո-նեան, Անահիտ 1903, 13 զնդ. աէթրա «կրակ» և հյ. վառել, իբր «հրավառա-թեան տօն»։ Փառնակ, անդ՝ 39-40 սանս. vardh «բարձրացնել» + վառ «քօղ արքայական», իբր Պարսից farr -i-kayānī տօնի օրինակութիւնը։ Լևո-նեան, Աւետաբեր 1914, 906 =բարդա-վառ (խոտի բարդեր այրելու սովորու-թիւնից հանելով)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. վարդ՝, Ախց. Գոր. Դվ. եղև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Տփ. վարթ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. Տիգ. վmրթ, Ասլ. վարթ (վար*), Զթ. վօյդ՝, վորդ՝, Հճ. վօյդ՝, Ագլ. վէօռդ, Սվեդ. վուրթ. բոլորն էլ «վարդ» նշանակութեամբ, իսկ Դվ. Մրղ. «ծաղիկ», ինչպէս որ պրս. gul «վարդ» այժմ նշանակում է ընդհանրապէս «ծաղիկ»։-Ննխ. վարթ, վաշթ «վարդ»։-Վարդավառ բառի ձևերն են՝ Սչ. վարդ'ավառ, Ախց. Պլ. վարթավառ, Տիգ. վmրթmվառ, Մկ. վmրտm-վար, Մշ. վարդ'էվառ, Ասլ. վարթէվառ, Ալշ, վարդ'էվար, վարդ'էվոր, Սեբ. վարթէմար. Ակն. վարթէվար, սեռ. վարթէրվի, Կր. Ռ. վարթէվօր, Ննխ. վարթէվօր, վաշթէվօր, Ջղ. վարդ'իվոր, Երև. վարթիվօր, Զթ. վայ-դ'իվօյ, վարդ'իվոր, Հճ. վայդ'իվօյ, Սւմ վmրթվոր, Տփ. վարթէվուր, Մրղ. վmրթըվըիր։ Շմ. վարթօօր, Ղրբ. վըրթէ՛վիւր, Ագլ. վըո-դm՛վիւր, Հմշ. վաշտէվօր։-Նոր բառեր են վարդածոց, վարդակաղնի, վարդահոտ, վար-դաշալակ, վարդավառենի, վարդևորի, վար-դևորչէք, վարդենիս։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარდი վարդի «վարդս ვარდიანი վարդիանի «վարդեղէն», ვარდის ზეთი վարդիս զեթի «վարդի ձէթ», ვარდის ჩიტი վարդիս չիտի «վարդի ծիտ, սո-խակ», სავარდი սավարդի «վարդարան, ա-ղօթքի համրիչ», სავარდე սավարդե «վար-դանոց», իմերել. vardi, թուշ. սվան. vard «վարդ», ուտ. վաովարթն ախսիբայ «Վար-դավառի տօն» (Քամալեան, Երկասիրութ. Ա. 161), կպդվկ. -βάρτι «վարդ», βαρτουβάρια, βαρτουβάρ, βερτουὲ «հոգեգալուստից մէկ շա-բաթ առաջ կատարուած տօն ծաղկանց՝ ճիշտ մեր Վինակի նման» (Karolides, Iλ. ουγϰρ. էջ 71, որ դնելով բառը φερω արմա-տից, համարում է բնիկ կապադովկեան և ո՛չ հայկական, որովհետև այս ձևերը ենթա-դրում են հյ. վարդաբեր և ո՛չ թէ վարդա-վառ), ուտ. վարթ «վարդ»։
վր. վա՛րդի. պ. ար. վարտ. վէրտ. յն. ռօ՛տօն. լտ. ռօ՛զա. ῤόδον rosa. Ծաղիկ գեղեցիկ որպէս թագաւոր ծաղկանց՝ կարմրերփեան անուշահոտ. որպէս եւ սպիտակն իբր մեղրահոտ նուազ, իսկ դեղինն անհոտ, զուարթ տեսլեամբ եւ զուարթարար. կիւլ. (լծ. ընդ ծաղր, եւ ծաղիկ).
Բոլորիւք վարդից պսակեցուք, մինչչեւ թառամեալ իցեն. (Իմ. ՟Բ. 8։)
Ծաղիկ վարդի. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 17։)
Գալարին աղիք իմ ի վերայ վարդոյդ՝ որ թարշամեցաւն ի բուրաստանիդ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զկնի սուղ ժամանակի թուփդ այդ փշալի ծաղկեալ փթթի վարդուք (կամ վարդիւք). (Պտմ. վր.։)
Վարդից կարմրութիւն առեալ ծովուն, արեամբ ներկեալ սրբոցն. (Տաղ.։)
Բնութիւնս մարդկան իբրեւ զիւղ է. յիւղ յորժամ արկանէ վարդ, լինի վարդ իւղ. եւ եթէ ցմախ արկանէ, լնի ցմախ իւղ. (Եփր. ի յովսէփ.։)
Վարդի ձէթ. (կիւլ եաղը. Վստկ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Վարդ վառելով այտիցն նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• , ի-ա հլ. «ուսուցիչ, վարժա-պետ, առաջնորդ ուսման» ՍԳր. Ոսկ. եփես «արհեստաւորաց պետ, վարպետ, ուստա-բաշի» Նորագիւտ բ. մնաց. բ. 2, լդ. 13, խոր. ա. 15. «դրդիչ, սադրիչ, գրգռիչ» Վև-զօր. (նոր առումով կրօնական մի աստի-ճան է). որից վարդապետել «սորվեցնել, քարոզել» Խոր. Նխ. սղ. Վրք. հց. վարդապե-տանոց Ոսկ. մ. ա. 7, բ. 27. վարդապետու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ևն։
• = Պհլ. (հարաւային արևմտեան բարբառ) *varda=հպրս. -varda «գործ, աշխա-տանք»-+պետ (pati) բառից, որով ամբողջը լինում է *vardapati։ Այս արմատի այլ ձե-վերն են զնդ. varz «աշխատիլ եռանդուն կերպով», պհլ. varz, պրս. ❇varz «ցանք». varza «սերմանում», varzand «սերմնացա-նութիւն և շահ օգտութեան, և ուսումն», varzidan «ջանալ, գուն գործել, նկրտիլ, սո-վորութիւն առնել զգործ ինչ, սերմանել», varzi «սերմանացան»։ Առաջին ձևը պահում են հպրս. Artavardiya (յատուկ անուն, բուն նշ. «բարին գործող») և քրդ. ward «a patch of ploughing»։ Հին պարսկականից տառա-դարձւած ձև է ելամ. ir-du-mar-ti-va։ նա-խաւոր «գործ, աշխատանք» իմաստը աւևւև յետոյ ձևափոխուելով դարձել է Աւեստայում «եռանդուն աշխատանք ուղղափառ հաւատ-քի համար» (հմմտ. varəzəmča haomanafi-həmča «գործունէութիւն և բարի խորհուրդ») և մասնաւորուել է երկրազործական աշխա-տանքի համար (հմմտ. զնդ. aiwi-var»։ «հողի վրայ գործել, երկրագործութիւն ա-նել», և վերի պրս. ու քրդ. երկրագործական բառերը)։ Պահլաւերէնի մէջ կար նաև «ուս-ման աշխատանք, ուսումնասիրութիւն, ու-սում» իմաստը, որին ապացոյց է պրս. yar-zand «ուսում»։ Այս նշանակութիւնից է փոխառեալ արաբ. ❇ vird (կարդալու է vard) «աշակերտ կամ ընթերցուածք» (տե՛ս Բուրհանի Կաթի և Ջօնսընի բառագիրքը. չունին Մենինսկի, Vullers և ԳԴ)։ Այս ի-մաստը գտնում ենք նաև հայերէնում, որով վարդապետ<իրան. *vardapati լինում է «աշակերտապետ կամ գործապետ»։
• Հներից Տաթև. ձմ. լգ. մեկնելով բա-ռըս՝ գրում է. «Այլ որ կոչի վարդապետ. այսինքն ուսուցիչ, կամ վարդապետ՝ վարուցն պետ, այսինքն գործով կա-տարեալ. կամ վարդապետ՝ զեղեցկու-թիւն մարդկան բանն. այսինքն բանիցն պետ։ Արդ՝ վարդն ծաղիկ՝ ունի սա-զում յատկութիւնս, որ յարմարի վար-դապետին», Աւետիքեան, Քերակ. 1815,
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
• տալիս որ զնդ. aēϑrapaiti պիտի տար հյ. հայրապետ կամ այրապետ, բայց ո՛չ վարդապետ. այս վերջինը կա՛մ պէտք է դնել վիրտ «աշակերտ» բառից և կամ իբրև «թաղապետ» մեկնելու է պրս. gird բառից, ինչպէս որ յն. տէո-բոդիս «տանուտէր» բառը հիմայ դար-ձել է «վարդապետ»։ Այս յօդուածով բանավէճը փակւում է։ Սրանի՞ց թէ ան-կախաբար Պատկ. Maтep. I. 15 պրս. vird «աշակերտ»+bad «պետ»։ Աւելի յետոյ Տէրվ. Լեզու 150-152 և Նախալ. 1Ո6 հնխ. var «խօսիլ, սովորեցնել» ար-մատի տակ դնում է «զնդ. var, յն. εἰρω լտ. verbum, գոթ. vaurd և հյ. թերևս վարդապետ. հմմտ. պրս. ა «աշա-կերտ»։ Գարագաշեան (Ամէն. տարեց. 1ՉՈ8, 153) Վարդան «ուսեալ» անուան հետ։ Հիւնք. լտ. veritas «ճշմաոտու-թիւն»։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վիրտ «աշակերտ»։ Carrière (տե՛ս REA 1 (1929), էջ 1-2) «պսակ-ուած վարդերով», ինչպէս է լտ. coro-natus, որ նշանակում է «պսակեալ» և աբեղաների տիտղոս է։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. atrapaiti։ Նոյնը նաև Պարոնեան, Անահիտ 1903. 12 և Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 166։ Հիւբշ. ՀԱ 1906, 223 մերժում է դնել արաբ. ❇vird, որ իրանեանների մէջ ստոյգ գոյութիւն չունի։ Ոմն (Ձեռ. թ։ 120 Ղա-լաթիոյ Ազգ. մատ. տե՛ս Ամէն. տարեց. 1908, 153) «գրոց ծաղկանոցէն վարդեր փետող»։ Յ. Ներսիսեան, Ամէն. տարեց. 1908, 153 արաբ. vird «տէրունական աղօթք» բառի հետ։ Ե. Փափազեան (անդ) իբր «պետ զվարս յարդարողաս»։ Տո Պառիւ. Աւետաբեր 1914, էջ 135 աար «կրակ» բառից՝ իբր ատրուշանի աետ։ Մ. Առամեան, Բիւզանդիոն 1914 յուլ. 29 վ+արդ՝ որ է պրս. ատր «կրակ» +պետ, այն է «հրպետ, ատրուշանի պետ»։ Ա. Ահարոնեան REA 9 (1929), էջ. 2 var, vard «գործ, աշխատանք» +պետ, իբր «գործապետ»։։ Ա. Չօ-պանեան, անդ, սանս. warda (անգլ.
• word) «խօսք» բառից, որով վարդա-պետ «խօսքի պետ»։ Գ. Սինանեան, անռ. սանս. vart, vrt «ուսում, ուսու-ցում»+պետ։ Վարդապետ բառի ստու-գաբանութեանց (բոլորն էլ անհիմն) պատմութիւնն ունի Paul Alphandery REA 9 (1929), էջ 1-3։ Այս բոլորից դուրս ուղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տւաւ Benveniste REA 9 (1929), 10 և BSL л 93, էջ 67, որին միացրի նաև պօլսեցի արհեստաւորի մեկնութիւնը։
• ԳՒՌ.-Իբր կրօնական բառ պահուած է ամէն տեղ. այսպէս՝ Ջղ. վարդ'ապետ, Ալշ. Մշ. Սչ. վարդ'աբեդ, Ախց. Երև. Կր. վարթա-պէտ, Ագլ. վառթապէ՛տ, Սլմ. վmրթըպետ. Խրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. վարթաբէդ, Ննխ. վարթաբէդ, վաշթաբէդ, Հմշ. վարթաբէդ (բայց աւելի հարազատ ձևով՝ վաշդարեոն Տփ. վարթա՛պիտ, Սվեդ. վարդ'աբիդ, Մրղ. վmրթապըիտ, Ակն. վարթըբէդ, Ասլ. վար-թըբէդ (վարթըբէ՝), Գոր. Ղրբ. վրթա՛բէդ, Վն. վmրտmպետ, Մկ. վmրտmպիտ, Տիգ. վmրթmբիդ, Զթ. վայդ'աբիդ, վարդ'աբիդ։ Գաւառական այս բոլոր ձևերը փոխառեալ են կրօնական լեզուից. բայց անկախ և ինք-նուրոյն ձև է վարպետ «հին ոճի տնային վարժապետ. 2. արհեստապետ. 3. վարժա-տուն, դպրոց, ուսումնարան. 4. բանիմաց» (օր. Ջղ. վարպետ, Երև. վարպէտ, Սչ. վար-բեդ, Ակն. Խրբ. Պլ. վարբէդ ևն), որ կազ-մուած է վարդպետ միջին ձևից՝ դ ձայնի անկումով (տե՛ս իմ յօդուածը՝ Բազմ. 1898 372)։ -Նոր բառեր են վարդապետաճուտ, վարդապետիկ, վարպետորդի, վարպետչէք. վարպետութիւն ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვართაბეტი վարթապետի «հայ վարդապետ»։ Այս բառն ունի և գեր-ման ուղեգիր Burchard, որ 1271-95 թթ. գրել է Descriptio Terrae sanctae և նկա-րագրել նաև հայ կրօնաւորների կեանքը. գը-րում է verthabite, որ տպագրեալ օրինակում (Վենետ. 1519՝ Chrysostome Giavelli-ի ձեռքով) դարձել է vatrapetae։
διδάσκαλος doctor, magister ἑπιστάτης praefectus, praepositus. (ի բառէս Վարժ, եւ ո՛չ վարդ). Պետ վարժից. վարժապետ. ուոսւցչապետ. ուսուցիչ. օրէնսուսոյց. քարոզ բանի. ռաբբի. րաբունի. եւ Ոստիկան. ճարտար. վարժիչ եւ վերակացու ուսմանց, հրահանգաց, եւ արհեստից. վարդապետ, եւ վարպետ.
Արիստաբուղոս վարդապետ պտղոմեայ արքայի։ Անդ թողոյր վարդապետս խիստս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 10. եւ ՟Ե. 22։)
Վարդապետ, եկից եւ ես զկնի քո։ Վարդապետն ձեր։ Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Նստէր ընդ վարդապետս։ Մարդարէք եւ վարդապետք։ Նախ զառաքեալս, երկրորդ զմարգարէս, երրորդ զվարդապետս.եւ այլն։
Յովհաննէս ի խոնարհ լսէր, դա է որդի իմ սիրելի. զի ժողովարանին էր քարոզ. շմաւոն ի լերինն ուսանի, զի եկեղեցւոյ էր գլուխ եւ վարդապետ. (Մեկն. ղկ.։)
Այն ժամու աշակերտքն (յառաջին դարս)՝ քան զայժմու վարդապետքս կար առաւելագոյնք են. (Ոսկ. եփես.։)
Բժիշկքն բժշկեն զմարմինս, եւ վարդապետքն զհոգիս. (Մխ. դտ.։)
ՎԱՐԴԱՊԵՏ ՕՐԻՆԱՑ. Օրէնսուսոյց. νομοδιδάσκαλος. Ղկ. ՟Ե. 17։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 7։ Որպէս եւ առ պարսիկս՝ Մոգպետ.
Մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեան խոտորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Իսկ (Պիտ.) յասելն՝
Վարդապետ ... վարժող ... մանկավարժ. մի եւ նոյն նշանակութեամբ դնին, որպէս ռմկ. տղոց վարպետ. իսկ իբրեւ ոստիկան արհեստաւորաց (որ եւ ռմկ. վարպետ, ուստա ) ասի՝
Ի վերայ իւրաքանչիւր դասուց զընտիրս ի ճարտարաց կարգել վարդապետս. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ՎԱՐԴԱՊԵՏ. Այն ինչ՝ որ լինի սադրիչ կամ առիթ ո՛ր եւ է իրաց, որպէս լռելեայն ուսուցիչ. դրդիչ. պատճառ.
Դատարկութիւն՝ որ առանց աստուածապաշտութեան իցէ, վարդապետ չարեացն լինի. (Վեցօր. ՟Ը։)
exercised, practised, versed, erudite, skilful, accustomed, inured, trained;
exercise, instruction, study, science;
— երիվար, a broken or trained horse;
—ք չափականք, study of mathematics;
— լինել, to be practised or well versed in;
լինել ի —ս ուսման, to be studying, learning;
to be at school or at college;
ի — կացուցանեմ, cf. Վարժեմ;
անցուցանէր —իւք զբազում գիտնովք, his erudition surpassed that of very many learned men;
կատարեցի զ—ս իմաստասիրականին, I have passed in philosophy.
• (ի հլ. յետնաբար) «կրթութիւն, դաստիարակութիւն, ուսմունք» Ժղ. ժբ. 12. Փարպ. Պիտ. «վարժուած, հմուտ, փորձա-ռու» Եզն. Խոր. որից վարժել «կրթել, հրա-հանգել» Յոբ. լ. 24. վարժիլ «սովորիլ, հրա-հանգուիլ» Գծ. է. 21. Պիտ. Խոր. վարժոց Ոսկ. մ. ա. 17. վարժումն Սիր. լթ. 11. վար-ժուն «վարժ» Նանայ. 53. վարժեար «վար-ժապետ կամ վարժարան» Բուզ. ե. 27. վար-ժելիք «սանձ» Ոսկ. մ. գ. 6 և եբր. լա. (որ և վարելիք «սանձ» Ոսկ. եբր. 564). թերա-վարժ Եւս. պտմ. Բուզ. անվարժ Սիր. լ. 8. Սեբեր. մանկավարժ Պիտ. մտավարժ Դան. ա. 4. Իմ. ը. 9. Եզն. Ոսկ. թես. ձիավարժ իլիլը. են։
• = Պհլ. varž «գիտութիւն, իմաստութիւն, խոհականութիւն», varz «աշխատութիւն, գործ, փորձ, վարժութիւն», սոգդ. warž «արուեստ, եղանակ», պրս. ❇varz «ար-հեստ, գործ, զբաղմունք», varzidan «սովո-րութիւն առնել զգործ ինչ, ջանալ և գուն գործել կամ նկրտել», varzida «սովոր, ըն-տել, վարժ, փութաջան», varziš «սովորու-թիւն, ջանադրութիւն, հրահանգ», որից ուղ-ղակի փոխառեալ են վրաց. ვარჯიმი վար-ջիշի, վարջիսի, վարջիշոբա «բերանացի կըրկ-21-2045 նութիւն, հրահանգ», ն. ասոր. värǰis «սովո-րութիւն»։ Այս խմբի հետ նոյն են պհլ. varž «վարժել, հրահանգել», պրս. varz «եռևռա-գործութիւն, մշակութիւն», varzidan «ցանել, սերմանել», զնդ. varz, varəz «գործել, ա-նել, կատարել» և բոլորը միասին ծառում են հնխ. uerg-արմատից, որի ներկայացուցիչն է հյ. գործ։ Իմաստի զարգացման համար Ըմմտ. հյ. գործ, և գործել զերկիր, երկրա-գործ (Horn § 197, Pokorny 1, 290)։ Ben-veniste գտնում է որ նոյն իրան. varz, varž արմատի տարբեր գաւառական ձևն է vard, որից հյ. վարդապետ, որով հյ. վարդապետ և վարժապետ դառնում են միևնոյն իրանեան բառի երկու տարբեր գաւառական ձևերը։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս վարդապետ բառի տակ։-Հիւբշ. 245։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. վէրզիյտէն «վար-ժիլ, սովորիլ», վէրզիշ «վարժմունք»։ Gosche 45 սանս. vrš «կարող լինել». vrh և զնդ. vərəz «գործել»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պրս. barzīdan (=var-zidan)։ Տէրվ. Նախալ. 107 հնխ. varg «ազդել, գործել» արմատի տակ՝ զնդ. varəz, պրս. varz, յն. ἔ́ργον, ῥέζειν, գոթ. vaurkjan ևն բառերի հետ։ Հիւնք. և Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գր. 208 պրս. վէրզիտէն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Մշ. վարժ (Մշ. նաև վարջ), Կր. Մշ. Շմ. Պլ. Սչ. վարժըվիլ, Երև. վարժըվէլ, Ննխ. վարժըվէլ, վաժըվէլ, վար-ջըվէլ, Սլմ. վmրժըվել, Մրղ. վmրճըւրէլ։-Իբր ուսումնական բառ՝ ամէն տեղ գոյու-թիւն ունի վարժապետ, որի գւռ. ձևերն են՝ Ջղ. վարժապետ, Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Շմ, վարժապէտ, Սչ. վարժաբեդ, Մշ. վարժաբեդ, վառջաբեդ, Պլ. Ռ. վարժաբէդ, Վն. վmրժm-պետ, Տփ. վարժապիտ, Մկ. վmրժmպիտ, Սվեդ. վարժաբիդ, Տիգ. վmրժmբիդ, Զթ. վաժաբիդ, վայժաբիդ, վարժաբիդ, Գոր. Ղրբ. վրժա՛բէդ, Սլմ. վmրժըպետ, Սեբ. վա-ժաբէդ, Ննխ. վաժաբէդ, վաջաբէդ, վաժբէդ, Մրղ. վmրճապրիտ, Հմշ. վարջըբէդ։
• . անստոյգ բառ, որ ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 297 և մեկնում է «ործխիղ կամ պինտ ունիլ կամ կիրթ». վերջին եր-կուսը կարող են կապել բառս նախորդի հետ. բայց ի՞նչ է ործխիղ։
μελέτη meditatio, diligentia ἑμπειρία peritia ἅσκημα , ἅσκησις, διατριβή, γυμνασμός, γυμνασία exercitium, vacatio, occupatio, studium. (արմատ Վարժելոյ). որպէս Վարժութիւն. վարժանք. կրթութիւն. մարզ. հրահանգ. փորձ ուսումն. պարապումն. ճիգն. փոյթ. ջան. արուեստ ճարտարութեան. եւ Դաստիարակութիւն.
Վարժ բազում աշխատութիւն է մարմնոյ (ա՛յլ ձ. խորհուրդ եւ ջան). (Ժղ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Բազումք ի վարժ անկեալք առաքինութեան՝ ի վախճանին փոխեցան։ Որ ի վարժին կամ ի վարժին կայ։ Որ ի վարժս կան. Վարժք կրթութեան։ Ի վարժից կրթութենէ. Կրթութիւն վարժից (յասպարիսի). (Փիլ.։)
Իբր իշխան ի վարժի կացեալ է զիշխանութիւն ունել (բանն). այլ զգնալն նաեւ առաւելեալ եւս ի քէն ունի. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Վարժիւք հրահանգեցին։ Երկասէր վարժիցն։ Զսնունդն բաժանել յուսումն, եւ ի վարժս, եւ յօրէնս. (Պիտ.։)
Որ յոյժ առլցեալ անցուցանէր վարժիւք զբազում գիտնովք յունաց։ Որ յայնժամ էր ի վարժս ուսման ի կեսարիա։ Պետ վարժից կոչեցայ յանձինս դատախազ։ Ոչ սիրողք վարժից ճշմարիտ իմաստութեանն. (Փարպ.։ Յհ. կթ. Նար. հբ։ Շ. ընդհանր.։)
Զիմաստունս եգիպտացւոց կացուցանէին ի դայեկութիւն վարժից կորուսչին իւրեանց (մովսէսի). (Ոսկ. գծ.։)
(Ի ծնողաց) ունիս՝ որպէս զբնութիւնդ, այսպէս եւ զվարժդ (յուսմունս). (Երզն. մտթ.։)
ՎԱՐԺ. ա. իբր ἕμπειρος, ἁσκητής pritus, instructyus, expertus, exercitatus. Վարժեալ. վարժուն. մարզեալ. կիրթ. ընգել. փո՛րձ. հմուտ. ներհուն.
Այր ուշիմ եւ վարժ քաղդէացի եւ յոյն գրով։ Հմուտ եւ վարժ պատուիրանաց աստուծոյ։ Որ զբանական միտս վարժ ունի։ Ամենայն գրոց վարժք եւ տեղեակք։ Վարժ երիվարքն. (Խոր. ՟Ա. 7։ Նանայ.։ Լմբ. առակ.։ Կիր. պտմ.։ Եզնիկ.։)
Այլ ես հաւանիմ իմաստնոյ ումեմն յոյժ վարժի. (Մեկն. ղեւտ.։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «համա-րում, կարծիք, որոշում, վճիռ» Փիլ. Պիտ. Խոր. Արծր. որից վարկանիլ «համարել, սե-պել, կարծել» Խոր. Պիտ. վարկադրել Յհ կթ. վարկած Նար. վարկանումն Մաքս. ի դիոն. վարկատրել Անթիպատր. նախավար-կել Մաքս. եկեղ. նոր բառեր են՝ վարկաբեկ, վարկաբեկել, վարկաբեկիչ, վարկաբեկու-թիւն, վարկաւորել ևն։
• ՆՀԲ լծ. հյ. փառք, յարգ և թրք. ֆարգ և վէրկի։ Հիւնք. գրաւ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 164 վ նախդիրով հառ կանել բայից։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1243 և 1406) պրս. [arabic word] barg «կար-գադրութիւն, եղանակ, խոհականութիւն, պատրաստութիւն պիտոյից ճանապար-հի» (բառիս հին ձևը յայտնի չլինելով՝ համեմատութիւնը անստոյգ է)։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 348 յարգ բա-ռիցր
• ՓՈԽ.-Վրաց. ვარგი վարգի «օգտակար, պիտանի», ვარვება վարգեբա «արժել, պէտ-քի գալ», ვარვი კაცი վարգի կացի «պի-տանի մարդ»։
բայիւ. τίμησις, κρίσις aestimatio, judicium ψῆφος calculus, sententia. բայիւ καταρίθμω enumero. (լծ. հյ. Փառք, Յարգ. եւ թ. ֆարգ. եւ վէրկի ). Համարումն. կարծիք. որոշումն. զննութիւն. համար. հաշիւ. չափ որոշեալ. փոխարէն նովին չափով. սահման. սակ. դատակնիք. վճիռ. քուեայ, որպէս խիճ եւ վիրգ այլաբանեալ.
Որպէս եւ դու արժանի առնէիր վարկիւ։ Ոչ իբրու զարժանիս ի վարկէ։ Տարագրելի է եւ զվարկս զայնոսիկ՝ որք կարծեցին եւ այլն։ Զյաղագս ընդդիմակացն վարկս։ Ի վարկ էառ, եհարց զաւարաց գերութեան։ Վկայից բանք՝ քանունք են դատաւորաց. (իսկ սուտ վկայք) եւ զայնոսիկ՝ որ բուն տեարքն են վարկին, ընդ ինքեանս մեղանչել հաւանեցուցանեն. (Փիլ.։)
Զվճիռ վարկին ի նորին բերանոյ լսէ։ Յաղագս ոչ ըմբռնելոյ ի վարկս մահու. (Խոր. ՟Ա. 3. եւ Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Զվարկ փոխարինին լուեալ ի տնէ (կայէն՝) ոչ զարհուրեցաւ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Զանփոխադրելի աստուածավճիռ հրամանս, եւ զանլուծելի վարկս փոխեաց. (Վրդն. յանթառամն.։)
Զուգախնդիր զպատուոյն հայցել վարկ, կամ զերկդրամենին պահանջել վարկ։ Զգեղեցիկ ներբողականսն նմա հատուցանել վարկ։ Զմեծագոյնն բամբասանաց տարաւ վարկ։ Զարդարակ հատուցէ՛ք վարկ (մահապարտիս)։ Ի դէպ է եւ զվարկն հատուցանել արդարակ։ Առ գործոյն հաշուելով զուգահաւասար վարկիչ. (Պիտ.։)
Ակնարկելովն ասեն (զաքարիայի) զդատն. եւ առնուին զվարկն. (Անթիպատր։)
stipend, salary, hire, pay, wages;
emoluments, perquisities;
retribution, recompense, payment;
letting out on hire, hiring, renting;
—ք տան, rent, house-rent;
— բժշկի, physician's fees;
cf. Նաւ;
տուն ի —ու տալի, house to let;
—ս արկանել, դնել, to contract, to make an agreement, to agree;
ի —ու ունել, առնուլ, to rent, to farm, to hire;
to freight, to charter;
ի —ու տալ, to let on hire, to let out, to lease;
ի —ու ունել զտուն, to rent a house;
հատուցանել զ—ս տան, to pay house-rent;
տալ զարծաթ ի —ու, to put out money to interest;
արժանի է մշակն —ու իւրոյ, the labourer is worthy of his hire.
• , ու հլ. «աշխատութեան փոխարէն տրուած վճարք, պարգև» ՍԳր. Եղիշ. որից ի վարձու ունել «վարձքով բռնել» ՍԳր. վարձս արկանել «գին կտրել» Մտթ. ի. 2. վարձել ՍԳր. Եփր. մն. Սեբեր. վարձահա-տուი Կորիւն. վարձանք «վարձատրութիւն» Զենոբ. էջ 20. «փեսայի տուած օժիտը հար-սին» ՍԳր. Կոչ. 224. «սխուր, շնութեան գին» Միք. ա. 7. վարձաւր կամ վարձոտր Տոբ. և 5. 17. Եւաղր. վարձկան ՍԳր. վարձկա-նագրիչ Բուզ. դ. 8. վարձկանութիւն Եւս. քր. նախավարձել Մծբ? Նոր բառեր են օրավարծ, աշխատավարձ, վարձակալ, տողավարձ։
• = Պհլ. *varz ձևից. հմմտ. պոս. -varza «շահ, վաստակ», [arabic word] varzidan «շահիլ, վաստկիլ»։-Հիւբշ. 245։
• Պրս. բառերի հետ համեմատեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2113։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 264 և Arm. Gram. 245 համե-ձում է թէ հայ բառը բնիկ է. իսկ էջ 515 աւելացնում է թէ հայերէնը բնիկ լինե-լու դէպքում՝ ա՛յն ժամանակ միայն կարող է համեմատուիլ պրս. բառի հետ, երբ այս վերջինը ծագած լինի հնխ. verg'h արմատից և այսպէսով բա-ժանուի զնդ. vərəz «գործել» ձևից։ Եազըճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 ա-սում է թէ կապ չունի misdha բառի հետ, այլ գալիս է զնդ. varəzana «վարձկան մշակ» (?) բառից։ Հիւնք. արս. ֆարսէ կամ բարսէ «մուրացկա-նութիւն, երգեցիկ կանանց տրուած վարձքը»։ Pictet,բ տպ. Գ. 115 սանս. vrt «դարձնել», գոթ. vairth «արժէք. ղին», լիթ. wersti «փոխանակել» բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Մրղ. վmրծ «տան վարձ», բայաձև Սչ. վարցել, Երև. վարցէլ, Վն. վmրծել.-իսկ վարձք «երկնային վարձատրութեան արժա-նի բարի գործ» իմաստով ունինք՝ Խրբ. վարց, Ագլ. Ախց. Կր. Ննխ. Ռ. Սչ. վարցք. Ալշ. Շմ. Ջղ. Տփ. վարցկ, Մկ. Տիգ. վmրցք, Պլ. վարցգ, Մշ. վարծկ, Վն. վmռցք, Ասլ. վարց (վարս), Սլմ. վmռսք՝, Սեբ. վարսգ, Մրղ. վmրսկ, վmսկ', թրքախօս հայերից Ատն. և էնկ. varsk (Արևելք 1888 նոյ. 9 և Բիւր. 1898, 865)։
μισθός merces, praemium . եւս եւ μίσθωμα, τόκος եւ այլն։ Արժանն կամ արժէքն աշխատանաց. դարձն եւ փոխարէնն վաստակոց. վճարք ըստ պայմանի. հատուցումն. պարգեւ. կաշառք. կապէք. տոկոսիք. վարձք
Վարձք քո բազում եղիցին յոյժ։ Ետ ինձ աստուած զվարձս իմ։ Վարձք մարդկան։ Վարձք անասնոց։ Կալցի վարձս հաւատարիմ։ Եւ ոչ վարձուց ակն կալան սրբութեան։ Եղեւ զերկեամ մի բովանդակ իւրով վարձու։ Ուխտք վարձուց վարձկանաց։ Տայ վարձս հոմանեաց իւրոց։ Զարծաթ իւր ի վարձու ոչ տայ կամ տացէ։ Եկին առ նա զօրք բազումք ի վարձու։ Արուայիկս բազումս ածեալ է ի վարձու յօգնականութիւն իւրեանց։ Կացուցին ի վարձու քարահատս եւ հիւսունս, եւ այլն։ Վարձուց ակնկալութիւն ի տեառնէ է։ Իբրեւ անմահից հատուցանէ մեզ զվարձս վաստակոց մերոց. (Եղիշ. ՟Ե. ՟Ը։)
Բայց հեղգացայ ի գործ բանին, որով չունիմ ակըն վարձին. (Յս. որդի.։)
Ի վարկէ մի՛ զրկիցին։ Եթէ հատուածով գործիցեն, եւ եթէ վարձով. (Մխ. դտ.։)
Ի ՎԱՐՁՈՒ ՈՒՆԵԼ. Ի ՎԱՐՁՈՒ ԱՌՆՈՒԼ, ՏԱԼ. μισθόω, -όομαι mercede conduco, -or. Վարձել. քիրայել
Ի վարձու կալայ զքեզ։ Ի վարձու կալան վասն քո զբաղաամ։ Ի վարձու ունել մշակս յայգի իւր։ Ոչ ոք կալաւ զմեզ ի վարձու, եւ այլն։ Ապա թէ ի վարձու առեալ իցէ (զանօթն, որ բեկաւ), ընդ վարձուց իւրոց եղիցի նմա. (Ել. ՟Ի՟Բ. 15։)
Որում նա զիւր լեզուն գործի ետ ի վարձու. (Իսիւք.։)
Ի պատերազմիկ նաւս՝ ընդ նաւապետսն ղեկավարք, եւ վա՛րձ նաւանստականն (թիավար). (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
showing, indication, mark, index, sign, testimony;
demonstration, evident proof;
show, appearance, parade, ostentation;
spectacle, laughing-stock, butt;
հաստատուն —, plain proof;
— բարեկամութեան, show of friendship;
— մեծարանաց, demonstration of respect;
ի —, ի —ս, ի —ս ինչ, only for show, for pretence, for ostentation;
—ս առնել, to shew, to show off, to make parade or display of, to display;
առնել ինչ ի —ս մարդկան, to do any thing so as to be seen of men, ostentatiously, for mere shew, to obtain applause fraudulently;
լինել ի —ս, to be exposed to mockery or contempt, to be the laughing-stock, the butt of;
զոմանս — առնել ի խրատ այլոց, to hold up to opprobrium for example to others.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց բերուած վկայութիւնները յետին են) «արտաքին երե-ւոյթ, ձևակերպութիւն» Մտթ. զ. 1, իզ. 5, Ոսկ. «նշան, օրինակ, փորձ, գաղափար» Ոսկ. յհ. ա. 21, բ. 19. Եւագր. «ծաղը, խայ-տատականք» Օր. իը. 37. Սեբեր. «փաստ, ապացոյց» Յճխ. Փիլ. որից ցուցանել ՍԳր. Եզն. ցուցակ Փարպ. ցուցիչ Եւս. պտմ. Վեց-օր. ցուցումն Ոսկ. յհ. ա. 20. նորացոյց, Ոսկ. մ. ա. 4. Ագաթ. ճանապարհացոյց Կոչ. մատնացոյց կամ մատնցոյց Գ. մկ. զ. 22 Յոբ. լդ. 26. Եփր. ծն. և ել. յառաջացոյց Ագաթ. նկարացոյց Ագաթ. հրեշտակացոյց Փարպ. հնարացոյց Սեբեր. երազացոյց Սե-բեր. Ագաթ. կանխացոյց Սեբեր. ապացոյց Յհ. իմ. Երև. Անյ. նոր բառեր են ցուցամոլ, ցուցամոլութիւն, ցուցամատ, ցուցահանել, ցուցահանդէս, օրացոյց, կողմնացոյց, գրա-ցուցակ, դասացուցակ, ցուցարար, ուղեցոյց, ցուցադրել, ցուցադրական, ցուցակագրել, ցուցակագրութիւն ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skeu-sk'-ձևից, որ յառաջանում է skeu-«դիտել, նկատել» ար-մատեո՝ sk՛ աճականով. ժառանգակից ձևե-րից յիշատակելի են հբգ. scouwōn «դիտել», հսաքս. scauwōn, նբգ. schauen «դիտել» ռոթ. skuggwa «հայելի», us-skaws «շրջա-հայեաց», հհիւս. skygna «լրտեսել», չեխ. škoumati «նշանակել», պհլ. škóh=պրս. օ︎︎ šikūh «փառաւորութիւն, փառք, շուք» (իրան. <*skauaϑa-), նոյն արմատը առանց նախաձայն s-ի՝ յն. ϰοζω «նկա-տել», άϰούω «լսել», ἀμνο-ϰών «գառնա-րած>միամիտ, պարզամիտ, անմեղ» (բայց նաև s-ով შοο-σϰόος «զոհի տեսուչ»), լտ. caveo «զգուշանալ, հսկել», ռուս. чуять «զգալ, իմանալ», чудo «հրաշք» (հմմտ. գւռ. ցուցանք), սանս. kavi-«դէտ, գուշակ, մարգարէ, իմաստուն», ā-kuvate «ի նկատի ունենաով», զնդ. čəvīsi «փստահ՝ լիայոյս էի» ևն (Pokorny 1, 370, Boisacq 480, Walde 143)։ Հայերէնը պէտք չէ համարել անցողական, իբր *ցու-ուցանել «դիտել տաւ». որովհետև այս պարագային հրամա-յականը պիտի լինէր *ցո, այլ աճած sk' աճականով։
• Böttich. Arica 69, 131 ցուցակ բառը կցել է սանս. čakšas ձևի հետ։ Տէրվ. Altarm. 44-45 ցից, ցուց ևն ձևերի հետ՝ հնխ. sta, stu արմատից. հմմտ. յն. στευ-, լիթ. stoviu, լեթթ. stawé ևն։ Հիւնք. ուսանիլ բայից։ Bugge KZ 32, 76 համարում է հյ. տես, յն. δείϰνυμι և սանս. diç բառերին արմատակից *տիս ձևից, իբր *տիսուցանել >տսուցանել > *ծուցանել > ցուցանել։ Ուղիղ մեկնեց Meillet MSL 8, 296-7 Esq. 78 (նոյնը Scheftelovitz BВ 28, 294, յետոյ Ben-
• veniste MSL л 95, էջ 76)։ Patrubá-ny SA 1, 211 հնխ. k'yousk-ձևից. հմմտ. սանս. čyávam. յն. σευω «վարել, մղել»։ Pedersen KZ 38 (1905), 410 յն. δεἰϰνυμι = հյ. *տուցանել >ցուցա-նել։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ցուցնել, Ննխ. Պլ. Ռ. ցու-ցունէլ, Սչ. ցըցընել, Ախց. Կր. Սեբ. ցըցընէլ, Ասլ. ցըցընէ՝լ, Խրբ. Տիգ. ցըցընիլ, Զթ. ցը'ցը'նիլ, Սվեդ. ցըցցընիլ, Հճ. ցmցmնել։ Նոր բառեր են ցուցանք, ցուցարանք, ցու-ցուլանք, ցուցք։
δείξις, ἁπόδειξις, ἁνάδειξις , ἑπίδειξις ostentatio, indicium, argumentum, demonstratio παράδειγμα exemplum παραβολή parabola. Արմատ Ցուցանելոյ՝ իբր Ցուցումն. ցուցակ. արտաքին ցուցակութիւն. երեւեցուցումն. երեւոյթ. եկեւումն. երեւոյթ. երեւումն. դրսէն ցցնելը.
Մի՛ առնել առաջի մարդկան՝ որպէս թէ ի ցոյց ինչ նոցա։ Զամենայն գործս իւրեանց առնեն ի ցոյցս մարդկան. (Մտթ. ՟Զ. 1։ ՟Ի՟Զ. 5։)
Զարդարին, եւ ի ցոյց լինին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Աներեւելիս պարտ էր առնել, եւ առանց ցոյցս առնելոյ՝ զոգւոցն մաքրութիւն. (Փիլ. ել.։)
Վասն է՞ր ինձ ցոյցս առնես, յորժամ աղքատին ողորմիս։ Զի մի՛ ի ցոյցս ինչ գործիցեմք։ Ի ցոյցս ինչ գործ ոչ գործէ։ Ո՛չ ի ցոյցս ինչ գրեցին՝ զոր ինչ գրեցին։ Յաղագս մեծութեան եւ պատուասիրութեան ի ցոյց առնելով։ Յաղագս մարդկան գովութեան ի ցոյցս արարեալ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 2. եւ 5։ Ոսկ. յհ. Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Զխայտառականս ամօթոյ իւրեանց (զկուռս) ցոյց առնեն մարդկան. (Բարուք. թղթ.) (որ բերի եւ ի ՟Գ նշ)։
ՑՈՅՑ. Նշան. նշանակ. հանդէս, փորձ. օրինակ. գաղափար. նիշան.
Խնդրել ի մարդկանէ փառս՝ ցոյց է անհաւատութեան. (Բրս. հց.։)
Պղինձ պճնելի՝ ցոյցք առաքինութեան. (Նար. ՟Բ։)
Առ ի ցոյցս զօրութեան։ Կամէր ի ցոյցս (այսինքն ցուցիւք) զօրութեան իւրոյ ի զղջումն բերել զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։ ՟Բ. 19։)
Ամենայն աշխարհ անտեսանելին եւ անմարմինն՝ ցոյց օրինակի է երեւելոյս։ Անմարմին երկինն է ցոյց օրինակի է երեւելոյս։ Անմարմին երկինն է ցոյց օրինակի տեսանելոյս. (Փիլ.։)
Այսոքիկ բարձրագոյն ցոյցք էին օրինակի հանդերձելոցս։ Ծնանելն կուսի որդի՝ այս ի վեր են քան զբնութեանն ցոյցք։ Զցոյց զօրութեան որդւոյն Աստուծոյ՝ զոր հայցեցի, ոչ ետուր. (Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
Ըստ ջրոյ ցուցի իջելոյ ի խողովակէ յաւազին տեղիս. (Երզն. քեր.։)
Եթէ մերձեսցի ոք յայլ զբազմունս (ցնորս), եւ գիրս դիւաց, եւ ի ցոյցս լուսնի եւ աստեղաց. (Կանոն.։)
ՑՈՅՑ. Առակ նշաւակի. տեսիլ նշաւակի. հանդէս յաղթանակի. ձաղ.
Եղիցես յառակ, եւ ի ցոյց, եւ ի զրոյց ի մէջ ազգաց. (Օր. ՟Ի՟Ը. 37։)
Առ ոմանս երկայնամիտ լինի, եւ զոմանս ցոյց առնէ ի խրատ ամբարտաւանից. (Իգն.։)
Ի ցոյց շրջին վասն յաղթութեան թագաւորին։ Ի ցոյց շրջեցուցանէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Արար զնա ցոյց բարեկամաց իւրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Զայնպիսին ցոյց արասցեն, եւ ընկեսցեն եւ մերժեսցեն։ Ընկեցեալք լիցին ի պատուէ անտի երիցութեանն, եւ ցոյցք լիցին իբրեւ ընկեցեալ՝ ժողովրդեանն առաջի. (Կանոն.։)
ՑՈՅՑ. Ապացոյց. տարացոյց. ցուցակութիւն յայտնի պատճառօք. ցուցում.
Ի ձեռն օրինակի պարտ է յանդիման կացուցանել զցոյցս խոստացելոցդ։ Ի գրոց ինձ հատո՛ զցոյցսն. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ զի՞նչ է տրամախոհիլն, եւ զցոյցն բանիւ ցուցանել անկարօղ գոլ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Գործքն ցոյցք էին սիրոյն. (Առ որս. ՟Ե։)
Այս իսկ է սիրոյ նորա ցոյցք. (Յճխ. ՟Բ։)
Յորժամ նուազութիւն իցէ յայտնի ցուցից կա՛մ բանիւք կամ գրովք, ի վկայս ապաստանին։ Նմին իսկ ի ցուցէս հաւանեցուցից. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. յովն.։)
Զի՞նչ այլ քան զայս յայտնապէս ցոյցք առակաւոր բանիս. (Իգն.։)
Եւ այս վասն սորին բաւական է առ ի ցոյց. (Շ. թղթ.։)
wheat;
corn, grain;
տուրք ցորենոյ, cornage;
փոխինդ ի ցորենոյ եւ ի կաթանէ, frumenty;
հարկանեն ճճիք զ—, weevils destroy corn.
• , ո հլ. (գրծ. ցորենաւ ունին Երեմ. իգ. 28 և. Եփր. ծն. էջ 112, ուր տպուած է ցորենեաւ. կայ և բցռ. ի. ցորենայն Իրեն. 15, որոնք ենթադրում են ուղ. *ցորենի) «ցորեն» ՍԳր. Եփր. ծն. որից ցորենահատ Փարպ. ցորենաբաշխ Առ որս. ցորենաշատ Վրդն. ծն. բազմացորեան Պտմ. աղէքս. ցո-րենավաճառութիւն (չունի ՆՀԲ) Եւթաղ. 175. եգիպտացորեն կամ . մսրացորեն (նոր բա-ևեր). գրուած նաև ցուրեան Վրդն. առկ. 27։
• Böttich Arica 79, 309 սանս. çūla, որ գտնւում է kuçūla «ի՛նչքան ռոռեն ու-նեցող» բառի մէջ։ Lag. Urgesch. 386 սանս. čarn «աղալ, մանրել»։ Pictet 1, 276 ձաար բառի հետ, իսկ 1, 264 հիռլ. tuireann և սանս. trna «խոտ» բառերի հետ, որ ընդունում է Bugge KZ 32, էջ 45։ (Նոյնը կասկածով նաև Po-korny 1, 744՝ նախաձևը դնելով to։ rlanā «ցորեան»)։ Հիւնք. առս. zar «ոսկի»։ Patrubány SA 1, 195 սանս. kšurás «ածելի, մկրատի բերան, դըժ-նիկ», յն. ἔορός «ածելի»։ Նոյն ՀԱ 1ՉՈ8. 187 սանս. ghásati «ուտել», լեթթ. goste «հացկերոյթ» բառերի հետ ghès-արմատից՝ ր և եան մասնիկնե-րով։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ.
• tari «սերմանել», tarja «հատիկ», թուն-գուզ. tarin «ցանք», թրք. tarla «արտ», 426 թթր. tar, ter «ցանել, սփռել», չուվաշ. tyra «ցանք»։ otir, Btrg. ala-гod. 108 հիռլ. tuirend, ափխազ. ad-caradz վար. ač̌i, սումեր. še ևն։ Schef-telowitz KZ 53 (1925), էջ 252 սանս. kána «հատիկ», հբգ. skeren «հեռառ-նել, անջատել» բառերի հետ, որոնց ին-քը KZ 54 (1927), 225 միացնում է նաև ցիր, ցրել։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Վն. ցորէն, Ալշ. Մշ. Սչ. ցօրեն, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տփ. ցօրէն, Պլ. ցօրէն (հին ձևն է ցէօ-րէն), Ասլ. ցէօրէ՝ն, Մրղ. Սլմ. ցէօրէօն, Շմ. ցօրան, Հմշ. ցօրին (սեռ. ցօյնի), Տիգ. ցօ-րին, Մկ. ցուրին, Հճ. ցիյէն, Զթ. ցիյին, ցի-րին, Սվեդ. ցիրին, Մղր. ցո՛ւրան, Ագլ. ցա՛-րան, Հւր. ցmրmն։-Նոր բառեր են ցորենա-պուր, ցորենատէր, ցորենուկ, ցորենարտ, ցորենտեղ, ցորենքաղ, ցորենագունիլ, ցոր-նուկխոտ, ցորենաղանձ, ցորենոց, ցորենա-մորթ ևն։
σῖτος, πυρός triticum, frumentum. Նիւթ հացի՝ կարեւորագոյնն եւ լաւագոյնն յարմտիս եւ յունդս. ցորէն.
Ժողովեսցի ցորեան։ Ժողովեաց Յովսէփ զցորեան իբրեւ զաւազ ծովու բազում յոյժ։ Բազմութիւն ցորենոյ եւ գինւոյ։ Ցորենով եւ գինւով հաստատեցի զնա։ Երկիր ցորենոյ եւ գարւոյ։ Նաշիհ ցորենոյ եւ այլն։
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
• , ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skulu-ձևից, որ նշանակում էր նախ «մատաղ ցուլ» և յետոյ, ռարձաւ «ցուլ». արմատը պահում է միայն յն. σϰώλας «շնիկ, շան ձագ» (-օς մասնիկ է. հմմտ. μεῖρας), σϰόλιον «ծովի շուն» ἰՆλԼα (Հեսիւք.) «շնիկ», σϰύμνος «անասա--շանակութեան զարգացման համար հմմտ. հսլ. junīcī և լտ. ǰuvencus «անասունի ձագ», բայց յատկապէս «ցլիկ»։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 ու բնաձալ-նից։ Böttich Arica 65, 56 սանս. çulā «նիզակ» և çūra «վարազ» բառերի հետ՝
• çr արմատից։ Muller SWAW 42, 2ss հմմտ. գոթ. stiur, սանս. sthūra։ Տէրվ. Altarm. 43, Մասիս 1881 մայ. 5, Երկ-ռառունտ 1884. 53, Նախալ. 114, 171 սանս. sthūra, զնդ. stára, գոթ. stiur, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turi, հյ. դուար հոմանիշների հետ։ Նոյնը նաև Bugge KZ 32, 45։ Հիւնք. լի, լցուցա-նել ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 189, 191 ենթադրեալ *ուցն ձևի՞ց (տե՛ս եզն), իբր uqsōlo->ցուլ։-Scheftelovitz BВ 28, 289 սանս. çur «առիւծ, վա-րազ»։ Մառ, O полож. aбхaз. ափխ. աց, ИАН 1917, 315 ավար. օց, ափխ. ացը «ցուլ», իսկ ՀԱ 1921, 83 վրաց. սուլի «հոգի» բառի հետ (իբր «կենդա-նե»)։ Petersson Ar. u. Arm. Stud. 84 հյ. սողիլ, սողուն բառի հետ լիթ, šùlys «քառատրոփ», լեթթ. sulis «քայլ». մբգ. schel «ցատկող, վայրենի», հբգ. scelo «յովատակ» (հնխ. sk'ōl-)։ Ուղիղ մեկնեց Meillet BSL л 79 (1925), 20։
• ԳՒՌ.-Ալշ. ցուլ «բուղա», Մրղ. ցուլ «արու գոմէշ», Նբ. ցլեկ «եռամեայ կով», ոճով ասւում է Երև. ցուլ գ'ալ, Մշ. ցլի գ'ալ, Ալշ. ցլալ, ցուլ առնել ևն «կովի ցանկալը ցուլին»։
Կովս քառասուն, ցուլս տասն։ Եթէ հարցէ ցուլ։ Ցուլ քարկոծ լիցի, եւ տէր ցլուն անպարտ լիցի։ Անդրանիկ ցլու գեղ նորա։ Ցուլք գէրք պաշարեցին զիս։ Զարիւն ցլուց եւ նոխազաց ոչ կամիմ։ Եւ զծովն իջոյց ի ցլուցն պղնձեաց երկոտասանեցունց. (եւ այն։)
Սպիտակ ցլուք, եւ սպիտակ նոխազօք։ Ցլուք սպիտակօք, եւ գիսաւոր նոխազօք. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ա։)
Արիւն ցլու արբեալ վաճանեցաւ։ Զցլու միս ուտել դարման է մարմնոյ. բայց եթէ զարիւնն ոք ըմպիցէ, սատակի. (Եւս. քր. ՟Բ։ Եզնիկ.։)
Ընդ մարմին ցլին վարէին շամփուրս հրացեալս. (Հ. կիլիկ.։)
Առնել ցուլ պղնձի. եւ ձայնին ելանելով ընդ բերան ցլուն՝ թուեսցի ցուլն կիզելով գոչիւն հանել. (Նոննոս.։)
ՑՈՒԼ. Որպէս անուն կենդանակերպի,
Իսկ յաղագս ցլուն է այսպէս. ցուլ ոմն յոյժ վնասէր գաւառին. ի վերայ սորա եկեալ թեսեւս՝ սպանանէ զնա ... Եւ հաստատեցին զցուլ յերկինս. (Նոննոս.։)
Զցլէն ասեն (ախտարք), թէ ըստ նմանութեան ցլու զօրաւոր եւ անձնեայ է. (Շիր.) (այն է աստեղատունն ընդ հայկ եւ ընդ բազմաստեղս եռանկիւնի ձեւացեալ աստեղբք, որպէս երեւի եւ ճակատ ցլու հանդերձ կզակաւն)։
stick, switch, rod;
beams or rays of light;
— ծերութեան իմոյ, the staff of my old age;
— պանդխտաց, Jacob's-staff;
— հովուի, shepherd's crock;
— կտղաց, crutch;
— հնդիկ, ebony;
— եպիսկոպոսական, pastoral staff, crosier;
— ի ձեռին, stick in hand;
շրջիլ ի ցպոյ, to go or walk with crutches.
• , ո հլ. «ձեռքի գաւազան» ՍԳր. «մի տեսաև ռաւաղանաձև օդերևոյթ» Արիստ. աշխ. «լեռնային անպտուղ անծանօթ մի ծառ» Դան. ասոր. մեկն. սղմ. լզ (ըստ ՀԲուս. § 3028). որից եղեգնացուպ Յայսմ. ցպիկ, անթացուպ (նոր բառեր)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. չպուգ, չօփ... արաբ. պրս. շէյպ, շիյպ, իսկ սկիպտոս ձևի տակ լծ. յն. սկիպտոս։ Bottich Arica 74, 203, Lag. Urgesch. 591, Müller
• SwAW a8, էջ 578 սանս. kšupa «խը-ռիւ, մացառ» և պրս. čob «փայտ»։ (Յիշում է և մերժում Pokorny 1, 501)։ Տէրվ. Altarm. 46-47 սրանց է աւե-լացնում նաև յն. σϰήπτρον, լտ. scipio, լիթ. szapas «փոքր ճիւղ»։ Müllen SWAW 88 (1877), 9 սանս. kšupa-(փոխառութիւն չէ՛ պրս. čōb բառից)։ Bugge KZ 32, 63 սանս. kšupa-յե-տին ձևի տեղ դնում է վեդ. kšumpa-հոմանիշը։ Հիւբշ. 499 անապահով է գտնում։ Հիւնք. պրս. չօպ, տճկ. չըպըգ ևն։ Karst, Յուշարձան 424 չաղաթ. չուվաշ. sapak, sabak «կոթ», օսմ. sopa «բիր», 426 չաղաթ.. tajak, չու-վաշ. toja «ցուպ»։ Bittner WZKMi 27 (1913), 130 կցում է պրս. [arabic word] čob «գաւազան, բիր, ցուպ, փայտ» և թրք. [arabic word] sopa «բիր» բառերի հետ։ (Բայց իրան. բառի հին ձևն է պհլ. čop «փայտ», որ պիտի տար հյ. *ճոպ և ո՛չ բնաւ ցուպ)։ Petersson, Ar. u Arm Stud. 96 լտ. scōpa «բարակ ոստ» բա-ռի հետ, իբր հնխ. sk'ōbo-։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի ճապոն. [hebrew word] = tsuc «ցուպ»։
• ԳՒՌ.-Սչ. ցուբ «բարակ ճիւղ»։
βακτηρία baculus ῤάβδος virga δόρας hasta եւ σκυτάλη scutica. Գաւազան, նեցուկ ձեռաց, եւ վարիչ անասնոց. (լծ. թ. չըպուգ, չօփ. որ եւ քէյէնէկ. եւ ար. պ. չէյպ, չիյպ )
Կօշիկք ձեր յոտս, եւ ցուպ ձեր ի ձեռին։ Ցուպ ի ձեռն (կամ ի ձեռին) անցի ընդ այս յորդանան։ Ցպով եւ քարամբք գաս ի վերայ իմ։ Անցուցից զձեզ ընդ ցպով իմով։ Նստցին ծերք՝ իւրաքանչիւր ցուպ ի ձեռին իւրում ի բազմութենէ աւուրց։ Ո՞չ դա է ցուպ ծերութեան մերոյ։ Մուրող, որ շրջիցի ի ցպոյ (այսինքն ցպով).եւ այլն։
Պարծեսցի ի ցուպ խթանի. (Սիրաք. ՟Լ՟Ը. 26։)
ՑՈՒՊ. նմանութեամբ, Օդային լոյս իբր ծիածան ուղիղ՝ գաւազանաձեւ երեւեալ.
Երեւմունք ըստ ներերեւութեան, իրիդէս, որ են աղաղունք, եւ ցուպք ... րաւտոսք, եւ իրիսի ներերեւութիւն ուղիղ. որ թարգմանի ցուպ. (Արիստ. աշխ.։)
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
• , ո, ի հլ. «պաղ, սառն» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 20. «պաղ օդ, պարզ և ցուրտ եղանակ» ՍԳր. Մծբ. Եզն. Եփր. վկ. արև. «անշուք, տգեղ, անշնորհք» Ոսկ. ես. և յհ. Խոր. որից ցրտաբեկ Ոսկ. մ. գ. 8. ցրտա-բուխ Վեցօր. ցրտակէզ Վեցօր. զրտահա-րիլ Եփր. թգ. 376. ցրտաշունչ Ագաթ. Փարպ. ցրտացուցանել Երեմ. զ. 9. ցրտութիւն Ա. Եռր. թ. 6, բ. Եզր. ժ. 9, Եզն.։
• Klaproth, As. pol. 102 պրս. sarϑ, հինդ. surdi «ցուրտ»։ Peterm. 23, 39 պրս. sard «ցուրտ»։ Windisch. 46 սանս. carad «աշուն»։ Müller SWAW 40, 12 հմմտ. յն. ϰρόος։ Նոյն 41,6 սառն
• ձևի պէս՝ զնդ. sarətō, պրս. sard «ցուրտ»։ Նոյնը Justi, Zendsp. 292 զնդ. sarəta ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 48 և Նախալ. 72 սրանց հետ նաև լիթ. šaltas «ցուրտ», šalti «սառիլ», հյ. ոտւոն ևն. իոր հնխ. çar «սառիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 245 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սառն բառին կաս-կածով։ Horn. Grdr. § 100 պհլ. afsar-tan, պրս. aisurdan «սառիլ» Հիւնք. արաբ. պէրտ և պրս. սէրտ «ցուրտ»։ Patrubány SA 1, 193 սանս. kšudra «փոքր, չար», kšud «ցնցել», իսկ ՀԱ 1905, 254 ըստ Տէրվ.։ Scheftelovitz BВ 28, 294 գոթ. skura «տեղատա-րափ»։ (Այս համեմատութիւնը ուշա-գրաւ է գտնում Pokorny 1, 377 հնխ. k'ēuero-«հիւսիս, հիւսիսային քամի» caurus «հիւսիսային քամի», լիթ. šiá-uré և հսլ. sšveru «հիւսիս։ ևն), Karst, Յուշարձ. 425 ույգուր. եաքուդ. tong «սառոյց»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 62 (որ և Zwei sprachliche Auf-sätze էջ 35) հնխ. sk'or-d-«ժայթքել, ցայտել» արմատից։ Պատահական նը-մանութիւն ունին պրս. ❇ sard «ցուրտ», որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] sard «ցուրտ» (ըստ Կամուս. թրք. թրգմ։ Ա. 632), խունս. ցուէր «ցուրտ». վրաց. ցրիատի դղե «ամպամած և ցուրտ օր» (ուրիշ ձևով չի գործած-ւում)։
• ԳՒՌ ԱԽո. կր. Շմ. Ջղ. Տփ. զուրտ, Երև. Ալշ. Մշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ցուրդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. ցուռտ, Հմշ. ցույդ, Գոր. Ղրբ. Ագլ. ցօռտ, Սվեդ. ցօրդ, Ասլ. ցիւրդ, ցիւր*.-նոր բառեր են ցրտիլ, զրտատար. ցրտահարուիլ։
ՑՈՒՐՏ ψυχρός frigidus. որ եւ ՑՐՏԻՆ. Հակառակն ջերմի կամ տաքի. հով. զով.
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է։ Բաժակ մի ջուր ցուրտ։ Գաղջ ես եւ ոչ ջերմ եւ ոչ ցուրտ.եւ այլն։
Ցրտոց եւ ըմպելեաց ջրոց։ Ջերմից եւ ցրտից։ Ջերմն ի ցրտէն, եւ հովն ի տապացուցչէն. (Առ որս. ՟Է։ Փիլ. իմաստն.։ Խոսր.։)
Բաժակ մի ցրտի ջրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
Նմանութեամբ՝ Անշուք. տգեղ. անզօր. անհիմն. անմարդի. խորշելի. տկար. անշնորհ. անպիտան. սուտ. պաղ. անհամ.
Դի ցուրտ յերկիր ընկենուին։ Ցուրտ ցաւով. (Խոր. ՟Գ. 37։ Նախ. ՟գ. թագ.։)
Հրէականս իմն հեղուն ցուրտս եւ խոտորակս եւ անմտութեամբ լիս։ Պատճառս ցուրտ եւ աննման։ Եւ կամ այլ ինչ ցուրտ պատճառս ուրախակիցն լինելոյ. (Պրպմ. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ Շ. ընդհանր.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Եւ արդ մի՛ ի ցուրտ եւ ի սնոտի յոյս յուսացեալ պատրիցին։ Զի զայսպիսի զամենայն ցուրտ մխիթարութիւն բարձցես. (Ոսկ. ես.։)
Ամբարտաւանք, հումք, ցուրտք, եւ անհաւատք։ Զանմարդութիւն զցուրտ հմութիւն։ Դարդարեսցուք յանմարդութենէ յայնմանէ, եւ ի ցուրտ հմութենէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8. 4. 14։)
ՑՈՒՐՏ. գ. ψῦχος frigus παγετός, πάγος glacies, gelu. որ եւ ՑՐՏՈՒԹԻՒՆ. Հակադրեալն ջերմութեան՝ տապոյ եւ տօթոյ կամ ջրոյ. ցուրտ եղանակ՝ ժամանակ. օդ ցրտագին. պարզ. պաղութիւն, պաղ.
Ցուրտ եւ տօթ, ամառն եւ գարուն։ Հուր եւ տապ (կամ ջեր), ցուրտ եւ սառն։ Ցուրտ էր, եւ ջեռնութիւն։ Ի տուէ ի տօթի, եւ գիշերի ի ցուրտ։ Ի տօթի տուջեան, եւ ի ցուրտ գիշերոյ։ Առաջի ցրտոյ նորա ո՞ կարէ կեալ։ Յաւուր ցրտոյ։ Վասն անձրեւին, եւ վասն ցրտոյն։ Ի ցուրտ եւ ի մերկութեան.եւ այլն։
Ի մէջ վտանգի նեղութեան ցրտի կայցէ. (Մծբ. ՟Դ։)
Կամ կարի ի ցրտոյ լլկելոյ. (Եզնիկ.։)
Որպէս ցուրտ եւ տօթ զի մինն զովացուցանէ եւ միւսն ջեռուցանէ։ Ցրտով եւ ջերմաւ զտունկս եւ զբոյսս ապականէ. (Յճխ. ՟Է։)
Մերկութեամբ եւ ցրտիւ։ Փոխանակ վշտին տօթոյ եւ ցրտին. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Զ։)
Զոմանս ի ցուրտ եւ ի պարզ ընկենուին. (Եփր. վկ. արեւ.։)