woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Վա՛յ ի վերայ վայի հաստատեալ կայ նոցա։ Վայ ի վերայ վայի կարդան հակառակ զօրութիւնքն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։ Լծ. ածաբ.։)
cf. Վայելք;
վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
very good-looking, handsome, lovely, fascinating, charming, prepossessing, graceful, fair, beautiful.
Արուսեակն սկայընթաց եւ վայելչագեղ։ Վայելչագեղ սուրբ կոյս տիրածին. (Նար. առաք.։ Գանձ.։)
to be distinguished, to render oneself illustrious, to be remarked;
to enjoy.
Գեղեցկութեան ալեօք վայելչացեալ։ Սրբոցն վայելչանան վկայարանք. (Խոր. ՟Բ. 49։ ՟Գ. 62։)
proportionate.
Ունչք երկայնագոյնք եւ վայելչաւորք. (Արծր. ՟Ե. 11։)
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
cf. Վայրաբնակ;
local.
Ապենիազն աստուած վայրակեաց բնակութեան եւ կայանաւոր սահմանացն. (Ագաթ. այսինքն անկարօտ տեղւոյ։)
fallen, demoralized.
Խաչն բարձրանայ, եւ բարձրացուցանէ ընդ ինքեան զվայրանկեալ մարդկային բնութիւնս. (Ճ. ՟Բ.։)
scattered about, dispersed, sporadical.
Ի վայրավատին անդամոց՝ որ աստ անդ դնիցին։ Ցիր եւ վայրավատին կայ ամենայն։ Զոմանս՝ կիսամահս ի միջոցին վայրավատինս կացուցանէր։ Կապեսցուք զնա ընդ անիւն, եւ արձակեսցուք վերուստ ի վայր, եւ այսպէս վայրավատին արասցուք զմարմինս նորա. (Վեցօր. ՟Գ։ Սեբեր. ՟Գ։ Պիտ.։ Ճ. ՟Գ.։)
to become savage, to grow inhuman, brutal, ferocious, cruel.
Զվայրենացեալ սիրտն դարձոյց ի մարդկային բնութիւն. (Եղիշ. ՟Գ։)
cenobite, monk;
prior, superior, abbot;
conventual, claustral, monastical, cenobitical.
Վանական վարդապետ. այսինքն յովհաննէս վարդապետ տաւուշեցի՝ հիմնադիր եւ առաջնորդ գետկայ վանից. (Վրդն.։ Կիր.։ Մաղաք.։)
Գրիգորի Նարեկայ վանից վանականի։ Եղբօր իմոյ ընտրելոյ Յովհաննէս կոչեցելոյ՝ Նարեկայ մեծափառ եւ բարձրապատիւ ուխտի վանականի. (Նար. յիշ.։)
priorship, priorate, dignity of a prior;
monachism, monastic or conventual life.
Ի ժամանակս թոդկայ վանականութեան (կամ հայրապետութեան). (Մամիկ.։)
inn-keeper, host, hospitable person;
— դիք, Jupiter hospitalis.
cf. ՎԱՆԱՏՈՒ. մանաւանդ որպէս մակդիր արամազդայ դիոսի՝ եւ այլոց դից, զի առ մեհենիւք նոցա կայր օտարանոց.
cf. Վաներայք.
Շփոթեն զմեզ մերձակայ վաներս՝ որ են շուրջ զմեօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Վանական.
Առեալ իւր առաջնորդ ի մերձակայ վանիցն ... ասաց վանեցին ... եհարց վանեցին. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Վաներայք.
Շփոթեն զմեզ մերձակայ վաներս՝ որ են շուրջ զմեօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
ՎԱՆՔ κατάλυμα diversorium ξενία hospitium μονή mansio σκήνωμα tabernaculum μάνδρα caula, ovile. որ եւ ՎԱՆ. Օթեվան. իջաւան. բնակարան. կայան. դադարք. վրան. հիւրանոց. փարախ. տաղաւար.
Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։
cf. Կրակարան;
— ապակւոյ, focus;
— օդամուղ, draught chimney.
Վառարան աստուածային բոցոյն։ Եւ վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Վառարան իւղոյն աճիւնովն հնոցի լցեալ. (Շար.։ Նար. կուս. եւ ՟Ի՟Գ։)
arms, armour.
Զփորձ առեալ զսաստկութեան սկային, եւ կուռ վառուածոցն. (Խոր. ՟Բ. 79։)
cf. Վատաբախտիկ.
Առ հիւանդս բժիշկ, իսկ առ վատաբախտսն՝ բարեկամս մերձակայել պարտ է. (Ոսկիփոր.։)
cf. Վատաբախտիկ.
Առ իմէ՞ շիջուցանէք զկայծակն արծարծիչ վատաբաստիկս անձին. (Պիտ.։)
seeking evil;
impudic.
Նոքա վատախնդիրք՝ ընդէ՞ր զայլոյ բարեբարութիւն առ նախանձու նենգէին։ Իսկ բոզիցն վատախնդրաց անդ զի՞նչ խնդիրք կայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 4։ եւ Ոսկ. կողոս. ՟Ժ՟Բ։)
jarring, discordant, harsh, cacophonic.
Անձայն բաղաձայնք՝ վատաձայնք են ըստ ողբերգակին։ Երկրորդ տաղին՝ որ թողացուցանէ զվատաձայնն երկայնել. (Երզն. քեր.։)
to be or become cowardly, pusillanimous, faint-hearted;
to grow idle or lazy, slothful.
Ոչ վասն այնորիկ առնուս զէն, զի վատանայցես, այլ զի կռուիցիս։ Վատութեանց պարսաւանս (դնես աղքատին). եւ դու վատանաս, եւ սակայն աստուած զիւրն տայ քեզ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 10։)
worse, more wicked.
Ոչ ոք ի գովեստ մերձակայիցն ի վեհագունէն առ վատթարագոյնն դարձցի. (Բրս. հց.։)
Զի՞նչ վատթարագոյն քան զլուն եւ զմուկն կայցէ։ Ամենեւին վատթարագոյնք ի տնկոց սեխենի եւ մորենի. (Եզնիկ.։ Պիտ.։)
laziness, idleness;
cowardice, dastardliness, poltroonery, pusillanimity;
vileness, meanness, cringing;
worthlessness;
ingratitude;
wickedness;
վատութեամբ, cowardly, unmanly, basely, meanly;
անուն վատութեան, ignominy, shame, dishonour, stain, slur, stigma, opprobrium;
ի — հատանիլ, to give oneself up to idleness or sloth;
— յանձն առնուլ, ի — խոնարհիլ, to bow and cringe, to be guilty of meanness, to behave meanly.
Այսչափ ի վատութիւն հատեալ եմք. սակայն չասէ աստուած, եթէ վասն զի ի վատութիւն հատեալ էք, չծագեմ զարեգակն։ Եթէ յընչից ազատ իցես, եւ ի վատութիւնս հատանիցիս, զի՞նչ օգուտ իցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 10. 19։)
beam-feathers.
πτερόν, πτέρνα ala, penna. Թեւք արծուոյ մեծամեծք. կամ ծայր փետրոյ թեւոց թռչնոց (թերեւս նման ստեւոյ վարազաց. կայ եւ պրս. բէրշէհի, թեւ, փետուր թեւոց աճեցեալ. եւ պէրժ, իբր պերճ, բարձ, բարձր. եւ շէհբէր, գանատ չելեկի, մեծ եղէգն թեւոյ).
cf. Վարանք.
Իբրեւ այնչափ ի վարան տագնապի մտանէր այրն։ Ի վարանի եւ ի տարակուսի կային։ Եւ էին ի վարանս եւ ի մեծ տարակուսանս։ Լի եղեալ յիմարութեամբ՝ ի վարանս մտանէր։ Ու՞մ դժնդակութիւնք եւ վարանք.եւ այլն։
Վարան տկարութեան տաղտկայ ընդ հրաման հրամանատուի. (Սեբեր. ՟Գ։)
cf. Վարդապետարան.
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
school;
very erudite, learned, versed.
Վարդապետարան մարդկայինս եղեալ ազին բնութիւնս իսկ ուսուցանէ։ Աստէն նեղութիւնքն վարդապետարանք են խրատու. (Պիտ.։ Տօնակ.։)
cf. Վարդատիպ.
Վարդատես արիւն սուրբ վկայից՝ մանկանցն բեթղեհեմի. (Տօնակ.։)
Վարդատեսակ արիւն վկայից, կամ մանկանց բեթղեհեմի. (Ճ. ՟Բ.։ Կամրջ.։ Տօնակ.։)
cf. Վարդատիպ.
Վարդատես արիւն սուրբ վկայից՝ մանկանցն բեթղեհեմի. (Տօնակ.։)
Վարդատեսակ արիւն վկայից, կամ մանկանց բեթղեհեմի. (Ճ. ՟Բ.։ Կամրջ.։ Տօնակ.։)
to labour, to cultivate, to plough, to till;
to sow;
to lead, to conduct, to guide;
to lead away, to drive, to cause to go;
to chase away, to drive out, to expel, to dispossess;
to draw or carry along, to drag along;
to direct, to guide, to govern, to rule, to manage;
to use, to employ, to make use of, to handle, to wield;
to thrust in, to drive into, to fix in;
cf. Վարիմ;
— ամենազօր իշխանութիւն, to wield absolute authority;
գերի or ի գերութիւն —, to catch, to make captive, prisoner, to reduce to slavery;
— զկեանս, կենցաղ, to live;
դատ —, to act against, to pursue to justice;
to be concerned in a law-suit;
— ի խաղաղութիւն, to make peace, to pacify, to appease, to accommodate;
— զճանապարհ, to travel;
to go, to walk, to march;
— զնաւ, to navigate, to steer a ship;
յառաջ —, to drive forward;
to urge or push on.
Վարեսցուք համբերութեամբն յոբայ։ Տէրունականաւն վարեցի՛ր (կամ վարիջի՛ր) խրատով։ Հասարակաբար երկոքումբք տեսանեմք վարեցեալ զաստուած, երկայնութեամբն եւ վրէժխնդրութեամբն. (Իսիւք.։ Շ. ընդհանր.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Գրով ինչ ոչ վարէին. Եւս. քր. ՟Ա։)
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
Ի ձեռն սահակայ եւ մեսրովբայ վարժապետացն։ Ածեն զհեթանոսս իբր վարժապետ ի հաւանութիւն աստուծոյ. (Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
to exercise, to train, to inure, to bring up, to form, to instruct, to tutor, to accustom, to use, to cultivate;
— զերիվար, to break in a horse;
— զանձն, cf. Վարժեցուցանեմ.
Զարդարս վարժէ, եւ մեղաւորաց երկայնամտէ. (Իսիւք.։)
goad, spur, whip;
conductor;
rector, director;
governor;
leading into captivity, driving out;
fulfilling, carrying into effect.
Եօթն հովիւ, եւ ութ վարիչ մարդկան (կայ եւ ձ. վարիչ մարիչ մարդկան)։ Օգնութիւնս, վարիչս (յն. վարչութիւնս). (Միք. ՟Ե. 5։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 28։)
opinion, advice;
esteem, consideration, reputation, high value;
account, sum;
judgment, sentence;
tribute, tax;
տեարք —ի, arbiters of strife, judges;
զարդարակ հատուցէք —, pronounce a sentence worthy of.
Որպէս եւ դու արժանի առնէիր վարկիւ։ Ոչ իբրու զարժանիս ի վարկէ։ Տարագրելի է եւ զվարկս զայնոսիկ՝ որք կարծեցին եւ այլն։ Զյաղագս ընդդիմակացն վարկս։ Ի վարկ էառ, եհարց զաւարաց գերութեան։ Վկայից բանք՝ քանունք են դատաւորաց. (իսկ սուտ վկայք) եւ զայնոսիկ՝ որ բուն տեարքն են վարկին, ընդ ինքեանս մեղանչել հաւանեցուցանեն. (Փիլ.։)
Զվարկ փոխարինին լուեալ ի տնէ (կայէն՝) ոչ զարհուրեցաւ. (Արծր. ՟Ա. 1։)
to conjecture, to judge, to presume, to think, to deem, to find, to esteem, to look upon as, to repute or regard as;
արժանի —, to think, deem or find worthy.
Լաւ վարկաւ անձն իմ, կամ լաւ վարկայ անձին՝ լուսոյն հեռանալ. (Ժմ.։)
to close in, to surround, to envelope.
Ո՞վ է պատօղ այնպիսեացն. սատանայ՝ որ սաստիկս վարկէ զնոսա։ Իբրեւ զմեռեալ պատեալ վարկեալ (յն. երիզապնդօք) կայ ի գերեզման. լուծցու՛ք զկապանս վարակեալս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
cf. Վարձատրութիւն.
Վարձահատու եմ, բայց եւ նահատակակից վկայութեան քում լինիմ. (Պրոկղ. ի ստեփ. (ա՛յլ ձ. վարձատու)։)
cf. Վարձիմ.
Վարձեցաւ նոքօք աբիմեղէք արս սրիկայս։ Վարձեցայ ես (զկին մի) հնգետասան արծաթոյ։ Վարձանօք վարձեսցի զնա իւր կնութեան. (Դտ. ՟Թ. 4։ Ովս. ՟Գ. 2։ Ել. ՟Ի՟Բ. 16։)
moth, worm, wood-fret-ter, moth-worm;
ring-worm, herpes.
Թէպէտ ցեցք ոչ ուտեն զոսկին, սակայն գողք յափշտակեն. (Մէկն. Ղկ.։)
to dissipate, to disperse;
to volatilize, to exhale, to evaporate, to vanish;
— զմիտս ուրուք, to distract, to divert from, to turn from or away;
— զոք յարտօսր, to excite a person's compassion, to move, to affect.
Ցնդեաց զմարդկային բնութիւնս ի բազմաստվածութեանն վրդովմունս. (Սարգ. ի վերջն։)
to be dissipated, dispersed;
to be turned to vapour, to be evaporated, volatilized, exhaled;
tobe in one's dotage, to twaddle, to dote, to get heedless;
— յարտասուս, to melt in tears;
— մտօք, to be wrapt or absorbed in contemplation, to be absent in mind, inattentive.
Եւ մի՛ երկայնութեամբ բանից ցնդեսցին իմաստքն զօրէն ջրոյ՝ որ ոչ խողովակաւ պնդիցի։ Հոսանուտ բնութիւն ցնդի ի վերայ ամենայն երեսաց երկրի. (Առ որս. ՟Գ. ՟Է։)
to rejoice, to be joyful, to be transported with happiness, to be full of merriment.
ἁγαλλιάομαι, χαίρω, σκιρτάω exulto, laetor, gaudeo, gestio, salto, tripudio. Խնդալ յոյժ. որախանալ. խրախ լինել. բերկրիլ, զուարճանալ հանդերձ դնդմամբ կամ թնդմամբ սրտի՝ ցնցմամբ մարմնոյ եւ հնչմամբ ձայնի. հրճուիլ կայառիլ. խայտալ. խնտալ, ուրախանալ ցնծումով, ճխալ, ուրախութենէն ցաթկրտել.
exultation, rejoicing, cheerfulness, blithesomeness, mirth, joy, exhilaration;
— զգենուլ, to be festive, joyous, gladsome, blithe.
ἁγαλλίαμα, ἁγαλλίασις, χαρά, χαρμοσύνη exultatio, laetitia, gaudium. Խնդութիւն մեծ. ուրախութիւն. բերկրութիւն. հրճուանք. կայտիռք. խայտալն. ձայն ուրախութեան. ուրախութիւն, ցնծում.
to be delirious, deranged or light-headed, to feel giddy, dizzy, to be crazy, to talk nonsense, to rave;
to be beside oneself, to wander, to run mad;
to create oneself illusions, to build castles in the air.
ἱλιγγιάω, μαίνομαι, ἑξίσταμαι vertigine laboro, insanio, furo, exstasim patior, obstupefio. Ի ցնորս անկանիլ. խանգարիլ երեւակայութեան. ծփիլ խելաց. ցնդիլ մտօք. բանդագուշել. յիմարիլ. մոլիլ. այլ յայլմէ ինել. ապշիլ. վրդովիլ. խելացնորիլ, խելքը տարտղնիլ կամ թռչիլ, իրմէ դուրս ելլալ.
cf. Ցոլամ.
Կամին կայծական ի մեզ չարեաց լինել բոց, որ բորբոքի, եւ ի վեր ցոլանայ. (Առ որս. ՟Ա։)
as long as, during, whilst;
ցո՞րքան, until when ? how long ?
Ցորքան ասացեալ հարկքս տուեալ լինին, կայ մնայ թագաւորացն հաստատուն զօրավիգն օգնականութեան։ Ցորքան եմք ի մարմնի, յայնպիսի եւ յայնքան բարիսն ոչ վայելեմք։ Ցորքան նափորտն սրբութեան փակէ զնա շուրջանակի, փոխանակ Աստուծոյ է. (Փիլ. իմաստն.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)