cf. Սիրասուն.
Սիրասնունդ զաւակք ծննդեամբ յարգանդ հոգեւոր. (Երզն. լս.։)
Սիրասնունդ սիրամարգ սխրալի։ Ձայնէր տատրակին՝ սիրասնունդ սիրելւոյն։ Ուրախացիր մայր մանուէլի, այսօր յարեաւ սիրասնունդ որդին։ Երկունք աղեաց քոց եւ ծնունդ, եւ սիրամարգն սիրասնունդ. (Տաղ.։)
shrine.
Բառ յն. σίρος, σιρέδειον . Ընդունարան. պահարան.
Զնշխարհս սրբոյ կարապետին եդ ի սուրբ սիրեդոնն, ոչ ի ծածուկ, այլ յայտնի. (Զենոբ.։)
cf. Սիւնհոդոս.
synod.
• = Ասոր. ❇ sunhodos, որ և [syriac word] ︎ sunodos ձևից (կէտադրեալ չլինելով ընթերցանութիւնը անորոշ է), որ իր հերթին փոխառեալ է յն. σύνοδος «ժողով, մա-նաւանո ռիտական կամ եկեղեցական ժողով» բառից։ Սրանից են նաև լտ. sуnodus, ֆը-րանս. գերմ. Sуnode, վրաց. სინოდი սինոդի, ռուս. cииодь (որից և արևելեան գրաևանև մէջ՝ սինօդ «էջմիածնի Սինօդը»), և մինչև իսկ քրդ. ❇ sinodus (Justi, Dict. Kurde 246)։ Հայերէնը ուղղակի յունարէնից չէ՝ հ ձայնի պատճառաւ, որ չկայ յունարէ-նում, բայց գտնւում է ասորերէնում։ (Այս հ ო ձայնը Յակոբ Եդեսացին (+708) պա-տուիրում է չգրել՝ համաձայն յունարէնի Brockelm. Lex. syr. 231ա)։ Յառաջացած է անշուշտ յն. բառը ստուգաբանելով σύν «կից» +ὄδός «ճանապարհ» բառերից. հմմտ. Կնիք հաւ. էջ 58 «Սիւնհոդոս, որ է ժողով, որ թարգմանի զուգաճանապարհք», նաև Յհ. իմ. խոստ. 12 «Սիւնհոդոս ժողովոյն, որ անուա-նի զուգաճանապարհ»։
• ՀՀԲ, ՆՀԲ և Հիւբշ. 280 դնում են յունարէնից։ Միայն Նորայր, Կոր. վրդ. 124 հիմնուելով հ ձայնի վրայ՝ դնում է ասորերէնից։
Բառ յն. սինօտոս. σύνοδος synodus, conventus, concilium. Որպէս թէ ճանապարհակցութիւն. ուղեկցութիւն. Ի միասին եկաւորութիւն. միաբանութիւն. համահաւաքումն. գումար. մանաւանդ Ժողով (մեծ).
Սիւնհոդոս կաթողիկէ անսասանական վերինն սիովնի. (Նար. խչ.։)
Եղեւ ժողով եպիսկոպոսացն սիւնհոդոսին նահանգին կեսարու։ Մեծաւ սիւնհոդոսիւ։ Սիւնհոդոս սուրբ ժողովոյն։ Որ ինչ ի սրբոց սիւնհոդոսացն սահմանեցան կանոնք. (Բուզ. 29։ Շ. ընդհանր.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Է.։ Տօնակ.։)
synodal.
Սիւնհոդասական հրամանաւ առաքելոցն։ Սիւնհոդոսական հայրապետացն եկեղեցաց։ Ըստ սիւնհոդասական կարգի եւ սովորութեան. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոսրովիկ.։)
sealed.
Գրեցին երիս արս ընտրեալս յինքեանց. եւ թուղթ մի զքրիստոս անուն. եւ եդին ի մէջ սկընդեալ մոմոյ, եւ ծածկեցին. (Հ. ապր. ՟Ի՟Ա.։)
cf. Սկնդուկ.
• «ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։
• ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։
ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.
Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)
Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)
Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)
Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)
Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)
Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)
Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)
Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)
Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)
forlorn, desolate, deserted wife;
barren.
• «ամուլ՝ այրի կամ ամուսնուց արձակուած կին» Ես. ծդ. I. Գաղ. դ. 27. Ոսկ. գղ. և ես. 365. Բուզ. Միս. խչ. (հրտր. Բազմ. 1911. 263բ)։
• ՆՀԲ սկունդ «շուն» բառից՝ իբրև նախատական ձև։ Տէրվ. Altarm. 62 սանս. çvan «դատարկանալ», çunya «պարապ, անտէր, մինակուկ»։
ՍԿՆԴԻԿ ՍԿՆԴՈՒԿ. Կարծի ի բառէս Սկունդ. որպէս Փոքրիկ շուն. այլ վարի որպէս Կին այրի, կամ Ամուլ՝ թողեալ լքեալ յառնէ. ըստ յն. ամայի. ἠ ἕρημος deserta. եբր. զէմիմ. ռմկ. էրիսէ ձգած.
Ուրախ լեր ամուլ ... զի բազում են որդիք սկնդիդ առաւել քան զարամբւոյն. (Ես. ՟Ծ՟Դ. 1։ Գաղ. ՟Դ. 27։)
Ո՞վ իցէ ամուլ սկնդիկ. հեթանոսաց եկեղեցի. (Ոսկ. գղ.։)
Անժառանգ էի, սնդուկ եւ այրի, անծին, ամուլ։ Զբնութիւն սկնդուկ որովայնին (սառայի) ելոյծ. (Ոսկ. ես.)
Եկեղեցի փառաւորեսցի բազմորդութեամբ, որ ամուլն էր եւ սկընդուկ (լս. այրի)։ Բազում են որդիք այրւոդ, զի այս է սկընդուկն. (Գէ. ես.։)
Հերքըն ճողեալ՝ որպէս կընդին, ստինըք ցամաք զերդ ըսկընդկին. (Ուռպ. ողբ.։)
Առիթ բերկրանաց եւ պատճառ կենդանութեան սկնդուկ եւ ամուլ աշխարհիս. (Վրդն. լս.։)
Սկընդուկ, սկընդկիդ, միաւոր ասի. (Արիստակ. գրչ.)
Սկնդուկս կոչել զհամբաւեալսն իբրեւ զյուշկապարիկս. (զբնակեալս յամայութեան). (Միսայէլ խչ.։)
Առաջի մեծամեծաց իմոց յանդիմանեաց զիս իբրեւ սկնդուկ մի. (Բուզ.։)
small dog, poodle, lap-dog;
— ատամունք, canine teeth.
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uont-ձևից, որին համապատասխան են գալիս գոթ. hunds, հբգ. hunt, գերմ. Hund, հոլլ. hond, հհիւս. hundr «շուն» անգլ. hound «որսի շուն». լեթթ. suntana «գամփռ»։ Նախաձայն k'u պիտի տար սգ, որ բնականաբար դառնալու էր սկ-։ Բառիս հետ զուգորդ է շուն, որի ձայնական յօրինուածքը լաւ չէ բացատրու-ած (տե՛ս Ernout-Meillet 138-9, որ հյ. բառի նախաձևը դնում է kwon-ta, իսկ այս էլ ածանցուած kwon «շուն» բառից. նման աճումներով են կազմուած գոթ. hunds ւեթթ. suntana «մեծ շուն» ևն)։
• Muller SWAW 38, 573 սանս. çvan և գոթ. hunds ձևերի հետ։ Նոյն 78, 429 զնդ. spā պրս. sag<*swag։ Հիւբշ. KZ 23 16 և 48 սկ-դնում է çv-ձևից և կցում է փռիւգ. kun բառին։ Տէրվ. Altarm. 62 քենթ հոմանիշի հետ= գոթ. hunds։ Նոյն, Նախալ. 75, Մասիս 1882 յուլիս 24, Երկրագունտ 1884, 101 և Լեզու 16ո նվան արմատից՝ դ յաւելուածով, ինչ-պէս է և գերմ. hund, գոթ. hunds ևն խումբը։ Thomaschek SWAW 96, 761 պամիր. skōn, հսլ. štenici «ձառ».-Bugge KZ 32, 54 կցում է շուն բառին և շեշտի տարբերութեան պատճառով դնում է հնխ. k'uōn>շուն, k'unnós > սկունդ։ Հիւնք. պրս. քունտիւզ «շնջրի» բառից։ Վերի ձևով մեկնեց. Meillet MSI 8. 160։ Հիւբշ. 480 անցողակի յի-շում է սանս. çvá, իսկ Strassburger Festschrift 71 բոլորովին բաժանելով αυων=«շուն» ընտանիքից՝ կցում է յն. αϰԱλας «անասունի ձագ, շան ձագ, շուն» և σxύμνος «ձագ» բառերին։ Brugmann, Grdr2 I 140, 304, 564, 900, II. 296, 421 հնխ. k'uon-to ձևից, իբր գոթ. hunds ևն։ Bartholomae (առ Osthoff, Parerga 1, 273) պամիր. skōn «շնիկ» և յն. σϰύλας։ Pedersen Նպաստ 6 և Verol Gr. kelt. spr. 1, 120 և 185 հսլ. štene, ռուս. шенокъ, լեհ. szcze-hie «շնիկ», կիմր. cenaw «շնիկ», սանս-kánistha «փոքրագոյն», հսլ. čedo «տղայ», որ հաստատում է նաև Grarr-
• mont MSL 20, 217 (յիշում են Walde 645, Pokorny 1, 398, Boisacq 391)։ Scheftelowitz BВ 28, 290 և 29, 18 շուն և սկունդ բառերի մէջ գաւառական տարբերութիւն է տեսնում։ Բառիս վը-րայ ընդարձակ խօսում են Lidén, Յու-շարձան 381-384, Osthoff, Parerga 1 ւատկապէս էջ 241 ևն, և շուն, սանս çvá, գոթ. hunds բառերի հետ ցեղակ-ցութիւնը ձայնական անյարմարութեան պատճառով մէկ կողմ են դնում։
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է կոնդիկ Եւդ. «փոքր շուն, շնիկ»։
Զիա՞րդ սկունդն այն առ առիւծ համարձակիւր. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Սարգսի ուրումն ասէլով կախարդի՝ էշ եւ սկունդ ունողի . (Շ. թղթ.։)
mercury, quick-silver.
• Klaproth, Asia pol. էջ 104 պրս. zanda «կենդանի» բառի հետ։ ՆՀԲ «որ-պէս թէ ցնդելի»։ Böttich. Horae Aram. 1q Rudimenta 33 թալմուդի [hebrew word] asp d ī k ձևի հետ, որ անստոյգ բառ է՝ ըստ Lag. Arm. Stud. § 2013։ Տէրվ. Altarm. 27 և Նախալ. 111 սանս. skan-da «սնդիկ» հոմանիշի հետ՝ հնխ. skand
• «ցատկել, ելնել» արմատից։ Հիւնք, զանդիկ բառից։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სინდიკი սինդիկի «սնդիկ»։
ՍՆԴԻԿ կամ ՍՆՏԻԿ, ὐδράργυρος (արծաթաջուր). argentum vivum (արծաթ կենդանի). mercurius (որպէս թէ ցնդելի). Ժիպակ. ռմկ. ժիվա, ճէպէ. ճիպէ, զիպէք. Մետաղ լոյծ՝ արծաթափայլ՝ ծանրակշիռ.
Սնտիկդ (կամ սնդիկդ) ի մանր մանր գնդակս ոլոռնացեալ, առ ոչինչ յայնոսիկ որպատահեցին նմա՝ խառնեալ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Սնդկազօդ.
amalgam.
amalgamation.
cf. Կապանք.
• , ի հլ. «կապ, կապանք». մէկ անգամ ունի Պտմ. աղէքս. 55 (ըստ Տաշ-եան, Ուսումն. Ստոյն-Կալիսթենեայ, էջ 200, 236 համապատասխան յն. բառն է ϰόρας, իսկ էջ 207 σύνδεσμος «կապ, կապանք»), գրծ. սնդմայիւք ձևով։
• = Յն. σύνδεσμα «կապանք» բառից տա-ռադարձուած թարգմանութեան ժամանաև. ըստ այսմ մեր բառը ուղղելի է *սինդես-մայիւք և կամ թարգմանչի գործածած ձև-ռագրում յն. բառը խաթարուած էր և թարղ-մանիչը չկարողանալով ըմբռնել՝ պարզապէս աառադարձրել է սխալ ձևի տակ։
• ՆՀԲ դնում է յն. συνδεσμος «կապ» բառից. անշուշտ աւելի լաւ է դնել յգ. τύνδεσμϰ ձևըս
Ինն արս երկաթով եւ սնդմայիւք կապեալս. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Սնդոյ.
ՍՆԴՈՒ կամ ՍՆԴՈՅ. cf. ՍՆԴՈՆ. կամ լծ. թ. սանտալ. ար. պ. սիւնտիւս. τρίχαπτον sericum. Կտաւ մետաքսեայ. դիպաս. տես եւ ԶԱՌՆԱՒՈՒԽՏ.
Ածի ընդ մէջ քո բեհեզ, եւ արկի զքեւ սնդուս. (Եզնիկ. ՟Ժ՟Զ. 10։)
զգեցար սնդուս (լս. դիպան) (Գէ. ես.։)
Ադուցին նմա գրատս սնդոյ մետաքսէչս. (Կաղանկտ.։)
light silk, taffeta, tabby.
sindon, Tyrian stuff, cloth, linen;
sheet;
table-cloth;
cf. Մարմնակալ.
• տե՛ս Սինդոն։
ՍՍՆԴՈՆ որ գրի եւ ՍՆԴՈՒՆ, սՆԴՈՒ, ՍՆՏՈՒ, ՍԻՆԴՈՆ, ՍԻԴՈՆ. Բառ յն. սինտօն, սինտօնի . σινδών, σινδόνη sindon, tela tyria, linteum, corporale. Սաւան կտաւի յերկրէն սիդոնի եւ տիւրոսի. բարակ կտաւ. բեհեզ. օթոց. պատանք. պաստառակալ. եւ Մարմնակալ.
Զմարմինն (կուսին) աստուածընկալ՝ առաքելոցն ամփոփեալ ի սնդոնի մաքուր եւ սուրբ կտաւուց. (Լմբ. վերափոխ.։)
Ցոյց ինձ ինձ զոտս քո. եւ հիւանդն ի բաց առեալ զսընդոնն՝ եցոյց նմա. (Վրք. հց. ձ։)
սարկաւագն մեկնէ զխորհրդաակն սնդուն ի վերայ սեղանոյն զգուշութեամբ. (Պտրգ. աթան.։)
cf. Արկղ.
• = Արաբ. [arabic word] sanduq կամ sūnduq «առևղ, սնդուկ», որ իբրև քառատառ օտար ծագում պէտք է ունենայ։ Կարծում եմ որ փոխառեալ է յն. συνϑήϰη բառից, որ բուն նը-շանակում է «համադրութիւն (συν-τίϑημι «համադրել, միացնել, կազմաւորել» բայից), կարգաւորութիւն, պայման», բայց նաև «դագաղ». հմմտ. Պլ. սնդուկ, որ թէ հայոց թէ թուրքաց մէջ ունի նաև «դագաղ» նշա-նակութիւնը։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև պրս. sá̄ndūq, թրք. sandəq, գնչ. sen-duki, նյն. σανδύϰιον, εενδοῦϰι, σάνδυς, ռում. sinduk լեհ. sundak, ֆինն. sunduka, ռուս. сcундукъ, վրաց. ზანდუკი զանդուկի ևն։-Հիւբշ. էջ 277։
• ՆՀԲ ռմկ. սանտըգ։ Lag. Arm. Stud § Չ014 արաբերէնից է դնում։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. սնտուկ. Տփ. սնդուկ, զանդուկ (վերջինը վրացերէնից փոխառեալ), Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. սնդուգ, Ննխ. Պլ. Ռ. սունդուգ, Հճ. սmնդուգ, Սվեդ. սնդէօգ, Զթ. սօնդօգ, սօնդոգ. նոր փոխա-ռութեամբ թուրքերէնից՝ Ղրբ. Ջղ. սանդուղ, Շմ. սանդուխ։-Կայ նաև սնդխտել Խ. Վն. «պահել», որ թրք. sandəx (գւռ.) ձևից է ձգլ։
Տարեալ զսուրբ գլուխն՝ եդ ի մէջ սնդուկի մի, եւ պահէր ի մէջ տանն. (Կաղանկտ.։)
Բացեալ զսնդուկսն (տպ. զսնտուկն). եւ հանեալ զամենայն ակունսն եւ զմարգարիտսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Բարձեալ ի ջորիս սնդկօք. (Միխ. աս.։ որպէս եւ Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Զ.։ Վստկ. ՟Կ՟Գ. եւ այլն. եւ Ի գիրս առաքին.։)
nutritive, nutritious, alimentary.
τρόφιμος, θρεπτικός nutritivus, altor, altrix. Որ ինչ օգնէ սննդեան. սնուցիչ. աճեցուցիչ. եւ Որ ինչ հայի ի սնունդ. տնկական.
Ջուր՝ ամենայնի սննդական է, եւ այնոցիկ մանաւանդ՝ որ առ պարտէզսն են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Շարժօղն (հոգի) ունի զիմացական բնութիւն, եւ շարժեցեալն (մարմին) գործէ զսննդական տեւողութիւն. (Եղիշ. հոգ.։)
Երեք մասունք են որդւոյ. է որ սննդական է, եւ է որ զգայական, եւ է որ բանական։ Տունկք ամենայն զսննդականն եւ շարժողականն ունին կենդանութիւն ի բարւոյն։ Զանկոյ սննդականս եւ աճողոկանս զօրութիւն ի վեր շարժէ։ Զմարմինս դարմանէ սննդականաւն. (Փիլ. լին.։ Դիոն. ածայ.։ Շիր.։)
Յակոբ արդար յաղագս սննդական կենցաղակցութեան եղբայր յիսուսի կոչեցեալ. (Նար. խչ.։)
Պատանի մի կրօնաւոր՝ սննդական կուսանացն, անուն լիկարիոն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ.։)
Չէ պարտկրոնաւորին զիւր սննդական տեղին տեսանել փափագմամբ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
nursed, bred or brought up together, coetaneous;
familiar, friend, comrade, fellow.
σύντροφος, συνέκτροφος simuls nutritus, una educatus, familiaris ὀμοδίαιτος mensae socius. Համասուն. ի միասին սնեալ կամ դաստիարակեալ. դայեկորդի, ընտանի. ընդաբոյս. եւ Սեղանակից.
Խորհեցաւ ընդ մանկտի սննդակիցսն իւր. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ. 18։)
Փախստեայ ի սննդակցաց եւ ի գաւառէ. (Սարկ. աղ.։)
զհողմս՝ որ ջուրցն սննդակից են, այնոցիկ՝ որ յերկրէ բխեն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Աղքատն՝ տնակից զպահսն եւ սննդակից կալեալ. (Բրս. պհ. ՟Բ։)
Զսննդակցիւ զգայութեամբ շաղեալք. (Դիոն. ածայ.։)
Վասն սննդակից վայրենութեան, եւ բարոյիցն խստութեան. (Պրպմ.)
Գործել զանարժան բարս սննդակից չար սերմանցն. (Ղեւոնդ.։)
Ընդ սննդակից եւ ծանօթական բանսն խառնեալ անկանէ զբանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
cf. Սննդական.
Որ առնէ կամ առթէ զսնունդ. սնունդ տուօղ.
Տղայոցն ի քրիստոսի կաթն սննդարար. (Երզն. լս.) (տպ. ըսանդարար)։
nutrition, nourishment, alimentation;
nutriment, aliment, food, maintenance, subsistence;
feeding;
nurture, instruction, education;
տեղի սննդեան որբոց, orphan-house.
Զգաւառն խնդրել, զսննդենէն քննել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
τροφή, ἁνατροφή nutritio, educatio, alimonia. Սնանիլն, եւ սնուցանելն. տածումն. բուծումն. եւ Նիւթ սննդարար.
Ըստ գեղեցիկ ի մանկութենէ մինչեւ յաւագոյթ սննդեանն. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 26։)
Ընդէ՞ր դիպեցայ մանկութեան սննդին՝ կաթամբ ստեանցն սնանելով. (Իսիւք.։)
Լիցի օտարանացօք, եւ տեղի սննդեան որբոց, եւ ծերոց եւ անունողաց տածումն. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Յիշեցէք զհոգեւոր սնունդ իմ, որ զձեզ աւետարանաւն ծնայ։ Բարձեր զանհասն բնութեամբ ի գիրկս քո սննդեամբ. (Ճ. ՟Ա.։ Շար.։ 3)
sodomite, pederast.
ՍՈԴՈՄԱԿԱՆ կամ ՍՈԴՈՄԱՅԱԿԱՆ. σοδομικός sodomicus. Որ ինչ հայի առ բնակիչս երկրին սոդոմայ եւ գոմորայ, եւ առ մեղս նոցա. արուագիտական. եւ Արուագիտութիւն.
Սոդոմական գինի։ Սոդոմական ախտ. (Լմբ. սղ.։ Արծր. ՟Բ։ 6։)
Շնայ՝ սոդոմակաւն հանդերձ։ ապաշխարեսցէ զշնութիւն եւ զսոդոմականն։ Ապաշխարեսցեն ըստ շնութեան եւ ըստ սոդոմայական կարգի. (Կանոն.։)
sodomy, pederasty.
hydrostatic balance.
penis.
iron-varnish.
to temper iron.
to strive, try or assiduously endeavour.
ձ. (ի Ջիրդ բառէն) Հանապազորդել, ցանդորդել, անդադար ճգնիլ.
Ագահութեանն ախտիւ վարեցեալք՝ ջրդին կրթել զանհաս արհեստին զեղխ հմտութիւն. (Պիտ.։)
seeking water.
Որ խնդրէ զջուր ի ծարաւուն.
Ջրխնդիրք եւ ջրմոյրք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
gutter, conduit.
gutter.
door-keeper in Paradise.
Պետրոս ռահադուռն լուսոյ կենաց. (Ճ. ՟Ա.։)
traveller;
guide, escort.
Ճանապարհորդ.
Ռահահորդ ուղեւոր երկընթաց. (Շ. տաղ.) ուր մարթ է իմանալ եւ Հորդիչ ճանապարհի. ուղեցոյց։
to start on a journey.
ՌԱՀՈՐԴԵԼ կամ ՌԱՀ ՀՈՐԴԵԼ. Ճանապարհորդել, կամ ճանապարհ հորդել այլում.
Ռահհորդէր յովսէփ ըստ հրեշտակին տեսլեանն, մանկամբ եւ կուսիւ փախչէր յեգիպտոս. (Շ. տաղ ծն.։)
cf. Ռշտութիւն.
ՌԺԴՈՒԹԻՒՆ եւ ՌԻԺԴ. cf. Ռշդութիւն, Ռիշդ։
cf. Սադդայ.
ՍԱԴԱ կամ ՍԱԴԴԱՅ. Բառ եբր. նոյնընդ լտ. սադ եւ հձ. Շատ. լծ. ընդ հյ. կաթն, եւ թ. սիւտ (որպէս եւ ստինք՝ ըստ եբր. սատ կամ շատ ). Վարի ի սուրբ գիրս որպէս Առատ. բաւական. ամենաբաւական. ամենագութ.
Իբրեւ զձայն ջուրց բազմաց, եւ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադդայի (կամ սադայի)։ Ձայն թեւոց քրովբէիցն՝ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադայի. (Եզեկ. ՟Ա. 24։ ՟Ժ. 5։)
Ձայնն սադայի՝ որոտ սոսկալի. (Գանձ.։)
Վերայ քո հնչեաց բարբառ ձայնի աստուծոյ սադդայի. (Նար. խչ.։)
almighty.
Իբրեւ զձայն ջուրց բազմաց, եւ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադդայի (կամ սադայի)։ Ձայն թեւոց քրովբէիցն՝ իբրեւ զձայն աստուծոյ սադայի. (Եզեկ. ՟Ա. 24։ ՟Ժ. 5։)
Ձայնն սադայի՝ որոտ սոսկալի. (Գանձ.։)
Վերայ քո հնչեաց բարբառ ձայնի աստուծոյ սադդայի. (Նար. խչ.։)
the devil, lucifer, satan.
• (գրուած նաև սատայէլ, սխալ-մամո՝ սամալէլ) «սատանայ, սատանաւա-պետ» Վրք. հց. բ. 383. Խոսր. Ոսկիփ. Սա-նահն. որից սադայելական (նոր բառ)։
• Հներից Անկ. գիրք առաք. 102 մեկ-նում է «սադայէլ, որ թարգմանի հակա-ռակ Աստուծոյ և մարդկան»։ ՆՀԲ «բառ եբր. իբր հակառակ Աստուծոյ» (ան-շուշտ համարում է կազմուած իբրև սատան-էլ «Աստուած»)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. Շմ. Սեբ. Սլմ. սաթայէլ, Ախց. սաթահէլ, Տփ. սաթայիլ, Մկ. սmտm-լէլ, Մշ. սադ'րաէլ, Պլ. սաթայէլ կամ սա-դանա-սաթայէլ «չար, անօրէն, վարպետոր-դի, շատ խորամանկ». էնկիւրիի թրքախօս հաւոց բարբառով՝ satayel «անօրէն, չար» (Բիւր. 1898, 865)։
ՍԱԴԱՅԷԼ կամ ՍԱՏԱՅԷԼ. (վրիպակ թուի գրելն Սամայէլ). Բառ եբր. իբր Հակառակ աստուծոյ. սատանայ՝ գլուխ դիւաց.
Ես եմ սատանայ, եւ կոչի անուն ինձ սադայէլ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Սադայէլ (տպ. սատիէլ) կորոյս զզուարթուն անունն, եւ սատանայ կոչեցաւ, որ է հակառակ. (Խոսր.։)
Յերկնից յերկիր կործանեցաւ սատայէլ. Դասագլուխ դիւաց սատայէլ կոչի. (Ոսկիփոր.։)
sateroth, ranges of the Temple.
• «զինւորականների կարգը՝ շարքը». գործածուած է երկու անգամ Դ. թագ. ժա. 8, 15. «Եւ որ մտանիցէ ի սա-ռերովթն՝ մեռցի. Հանէք զդա ի ներքուստ սադերովթայդ». (վերջինը սեռ. հոլով)։ Ունի միայն ԱԲ.
• = Եբր. [other alphabet] sədērōth բառի յն. σαδηρωϑ տառադարձութիւնից, որ Ս. Գրքի թարգ-մանութեան միջոցին անցել է մեզ։
• ԱԲ մեկնում է «մէջտեղի սրահ»։ Ըստ Gesenius17, 779 եբր. [other alphabet] səderōth յոգնակին է եզ. [hebrew word] sədērā բառի, որ նշանակում է «կարգ կամ շարք մար-տիկների». այլուր (Գ. թագ. զ. 9) ունի շինարարական անյայտ նշանակութիւն, որից անշուշտ ազդուել է ԱԲ։ Ուղիղ է համեմատում Macler ՀԱ 1927, էջ 614։
cf. Ծոթոր.
• = Արաբ. [arabic word] sa'tar կամ [arabic word] sa'tar ծոթրին». աւելի ընդարձակ տե՛ս ծոթոր։-Ոճ.
• . աոմատ առանձին անգործածա-կան, որից կազմուած են սադրել «յորդորել, հրապուրել, թելադրել, միջնորդել» Եւս. քը. Փարպ. Խոր. Նար. 165. Յհ. կթ. «թուել, հա-մարել» Իրեն. հերձ. 90, 176 (ՀԱ 1910, 305), չարասադիր Օրբ. հկճռ. ժբ. էջ 172. սադ-րանք Պտմ. աղէքս. սադրիչ Փարպ. Ղևոնդ։
instigation, suggestion, excitation, stirring up, solicitation, persuasion;
counsel.
Սադրելն. հրապուրանք. թելադրութիւն. դաւ.
Ի սադրանաց ներհակին հանեալ եղեւ (ի կենաց) ի կէս աւուրս. (Պտմ. աղեքս.։)
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
πείθω suadeo, persuadeo, suggero. (լծ. սատարել. եւ լտ. սուա՛տէօ ). Յորդորել, հրապուրել. թելադիր լինել. գրգռել, դրդել. առաջարկել. եւ Ձեռնատու լինել. յանձնել, ապսպարել, եւ հայթայթել. միջնորդել.
Սադրեալ ի կնոջէ իւրմէ (ի մահ որդւոյն). (Եւս. քր. ՟Ա։)
Նենգ գործեալ ի սադրելոյ նախարարացն։ Ի սադրելոյ գաւառականացն հրամայէ ի ծով ընկենուլ. (Խոր. ՟Գ. 2. 7։)
Սադրելով նմա դեւին։ Դեւն պատրեալ սադրեաց զքեզ. (Փարպ.։)
Սուզեսցին սադրողին պատրաստութիւնք. (Նար. ՟Ղ։)
Ի սադրելոյ աղօթից նորա։ Թերեւս ի սադրելոյ նորա լուծումն ինձ ի կապարանէն լիցի. (Յհ. կթ.։)
Ըստ աստուծոյ սադրելոյ սիրէին զնա. (Փարպ.։)
Զխաւարասիրացն փաղանգ լուսեղինացն զինուց սադրեցի. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Որ եւ զտապանին յարմարագրութիւն սադրեցին սովիմբ եղանիլ. (Նար. մծբ.) այսինքն հայթայթեցին կցկցմամբ բանից առասպելաց։
Լիով պատճառք արարածոց՝ սադրեալ ի վարդանայ վարդապետէ (քաղելով ի հացն բանից). (Վրդն. ծն. վերնագիր։)
cf. Սադրող.
Որ սադրէ կամ սադրեաց. սադրօղ. թելադիր.
Գտեալ օժնդակ չար եւ սադրիչ անօրէն մտածութեան։ Սադրիչք անօրէնութեանն. (Փարպ.։)
Որոց եւ սադրիչք եւ առաջնորդք եղեն հրէայք. (Ղեւոնդ.։)
exciting, suggesting, insinuating.
salamander, quenchfire;
— ջրային, water-eft.
cf. Սաղամանդր։
lightly clothed.
thinly peopled.
Ուր իցէ մարդ սակաւաւոր. որպէս Սակաւաբնակ, եւ Սակաւաձեռն.
Փոքր եւ սակաւամարդ քաղաքին մովդիմու. (Լմբ. ժղ.։)
Թագաւորն փախեաւ, զի սակաւամարդ էր. (Վրդն. պտմ.։)
want of population.
ὁλιγανθρωποία paucitas hominum. Սակաւաթիւ դոլն կամ սակաւութիւն մարդկան.
Սակաւամարդութեամբն ընդ բազում տարակուսանօք գոլով. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Որ ըս տանն են յարենէ ի սակաւամարդութիւն ամփոփեալք. (Փիլ. ել. ՟Ա. 3։)
Առաջին լծորդքն ընդ յետինսն զուգեալք լինէին ամուսնութեամբ, մինչ սակաւամարդութիւն էր. (Վրդն. ծն.։)
constituent;
institutor, legislator;
— ժողով, the Constituent.
Դնօղ զսահման, օրինադիր. կարգադիր.
Սուրբն ներսէս սահմանադիրն եւ կարգաւորիչ քո բարեզարդութեանդ. (Ճ. ՟Ը.։)
fertility, fecundity, abundance.
Յանարգասաւորէն ձեռօք զարգասաւորութիւն խնդրէ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ 19։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
ἑργασία, πράγμα opus, res, negotium (լծ. հյ. յարգ, երկք. եւ յն. էրգասի՛ա, գործ. եւ շահ) Արդիւնք. գործ արգոյ եւ շահեկան. արարք օգգակարք. իրք արտադրեալք. վաստակ. բերք. պտուղ. ելք կամ հանգամանք իրաց.
Որոց կանոն եւ օրինակ զիւրեանց անձանց արգասիս եդեալ. (Կորիւն.։)
Զաւանդս արգասեաց երկրագործութեան։ Յընդունակութիւն արգասեաց հոգեւոր սերմանդ. (Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Դ։)
Չարիքն անձի՞նք ինչ իցեն, թէ արգասիք անձանց։ Անարդ եւ անարգասաւոր էր հիւղն, եւ աստուած ած զնա յարգասիս։ Գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս. (Եզնիկ.։)
binderance, obstacle, opposition, impediment, embarrassment, difficulty, delay, obstruction;
encumbrance;
prohibition, forbiddance, inhibition, interdiction;
arrest;
detention, prison;
contrary, opposing;
— եկեղեցական, interdict;
— առնել՝ արկանել՝ լինել, to arrest, to hinder, to contradict, to oppose, to embarrass, cf. Արգելուլ, cf. Խափանել;
յ— արկանել, to arrest, to imprison, to immure, to encloister, cf. Շրջափակել, cf. Շրջապատել.
Սփռեցան ընդ տիեզերս, զի ոչ դոյր ագել. (Ագաթ.։)
Զի ուր ինքնակամ չարութիւն է, անդ եւ արգել է շնորհաց. (Կոչ. ՟Զ։)
Ոչ ինչ արգել առնի (յն. առնէ) եւ ընդ մեզ նոյն անցք անցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 9։)
Արդել արկցէ տէր ի փոսոյ գետոյն։ Արգել արկ ճանապարհաց իմոց. (Ես. ՟Ի՟Է 12։ Ողբ. ՟Գ 9։)
Արգել եւ զբաղումն տայր նոցա բէփրկութեան։ Եւ այլ ոչ կարաց արդել տալ ինքեան (այսինքն արգելուլ զանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ 5։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
Որ արգելականս պահէին զորդիսն քո. Պանդուխտ եւ արգելական։ Արգելականք ի կուսաստանաց անտի ի դրունս ընթանային. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։ Ես. ՟Խ՟Թ 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ 19։)
Արգելականք բերդին քակեալ ի միաբանութենէ ուխտին. (Արծր. ՟Գ 2։)
Սովական եւ արգելականք լեալ էին (առիւծքն դանիէլի) ի սովորութենէ կերակրոցն իւրեանց. (Ոսկ. պհ. Ոսկ. նին.։)
Աւերեաց զդժոխս, եւ զորոց անդ արգելականացն հոգւոց արձակեալ բազմութիւն՝ յարեաւ երեքօրեայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Ի տե՛ս հիւանդաց եւ արգելականաց. (Խոսր.։)
Գունդս վանականաց, անձաւտմուտս եւ արգելականս բնակեցուցեալ. (Կորիւն.։)
cf. Արգելում.
Արգելեն վատթար խորհուրդք զպարկեշտ վարս. (Խորս։)
Ածգելեաց զինքն ի սենեկի։ Զժողովուրդն արգելեցին. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Յանդունդս դժոխոցն արգելեցեր. (ՃՃ.։)
Ոչ կարէ պարագրիլ եւ արգելիլ Աստուած ընդ տեղեաւ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
ԱՐԳԵԼՈՒՄ. κωλύω, ἁποκλείω, συνέχω, ἑπέχω, φραγίζω. prohibeo, impedio, obstruo եւ այլն. որ եւ ԱՐԳԵԼԵՄ, եւ իբր ռմկ. ԱՐԳԻԼԵՄ. (ի առ՛ գելում. լծ. լտ. ա՛րչէօ. յն. գօ՛լիո, գլի՛օ, ի՛րղօ) Արգել առնել կամ արկանել՝ կամ տալ կամ լինել. այսինքն խափանել, չթողուլ նահանջել. սանձել. դադարեցուցանել. կասեցուցանել. թող չիտալ. գօյ վէրմէմէք, ենկել օլմագ, եասսագ էթմէք, մէն էթմէք, մանի օլմագ, զապթ էթմէք.
Արգել զնոսա։ Մի՛ արգելուք զդոսա գալ առ իս։ Արգելուցուն յամուսնանալոյ։ Յովհաննէս ար գելու զնա։ Հրամայեաց հողոփեռնէս պահպանացն մի՛ արգելուլ զնա։ Զբարկութիւն իմ լցի, եւ արգելի։ Ոչ ոք արգելու ի քէն զշիրիմս։ Երկիր արգելցէ զարդիւնս իւր։ Մի՛ արգելուր ի նմանէ եւ զշապիկս. եւ այլն։
Մի՛ արգելցես զիս ընդ բազմին՝ յաւետաբեր յերկրէ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Զինչ եւ խնդրեսցես՝ տաց քեզ եւ ոչ արգելից. (Բուզ. ՟Ե 7։)
Արգե՛լ դու զձայն քո ի լալոյ, զի գրեցան վարձք արտասուաց քոց. (Եփր. համաբ.։)
ἑγκλείω, συγκλείω. includo, occludo. Յարգել արկանել. խափուցանել. փակել ի ներքս. չթողուլ ելանել. պաշարել. դնել ի բանտի կամ ի դիպահոջ. գոցել, պահել, ներսը արգիլել. գափաթմագ, ալըգօմագ, հապս էթէմէք.
Հոգին արգելու եւ խափանէ յիւրոց խորհրդոցն. (Լմբ. սղ.։)
Արգելցի յամենայն անպատշաճ խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Անդանօր զմեղացն կատարոմն արգելեալ լինի. (Նանայ.։)
որպէս Ստիպել զոք ի ճաշել ընդ իւր.
Անսայի, զի թերեւս արգելցէ ոք զիս անդ։ Գային ի հնձոց՝ ճաշակել. եւ երթեալ՝ ոչ օք արգել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
important, considerable;
efficacious;
working;
— օր, a working day.
Նահատակք արդոյք. (Շար.։)
Պատուական արգոյ ի զարդ։ Դալարութեամբ ծաղկեալ՝ զարգոյսն մատուցանիցէք տեառն. (Ագաթ.։)
որպէս յն. ἑνεργής, ἑνεργός (ի է՛րղօն. որ է գործ) efficax, acer Ներգործական. գործունեայ. ազդոյ. կարեւոր. արդիւնական. եւ Գործողական.
Հաղորդութիւն հաւատոցն քոց արգոյ լինիցի. (Փիլիմ. 6։ Ուստի)
ԱՐԳՈՅ ՆԱՒՔ, ւաց. գ. ἁργωναύται argonautae Իբր Արգոնաւորդք, կամ նաւավարք արգոնեան նաւու արգիացւոց.
Արգիացւոց տոմիղնաւացն։ Արգիական նաւելաստացք կամ նաւաստիկք։ Արգիացւոց նաւատորմիղք։ (Նաւորդք արդեայ։)
sun;
the eighth ancient month of the Armenians;
— քաղաք, city of the sun, Heliopolis;
յ— կուսէ, on the eastern side.
ութերորդ ամիս հայոց՝ շարժական, որ յայլ եւ այլ դարս համեմատի այլ եւ այլ ամսոց այլոց ազգաց։ Արմատ է բառիս Արեգակն.
Արեդ, որպէս թէ յառնեն բոյսք. (կամ) Արի՛ ասէ հիւսիսի, եւ ե՛կ հարաւ. որ է գարնան ամիսն. (կամ) Արեգակն, մեծ ակն ասի, կամ լուսոյ ակն։
ըստ եբր. է՛ զի նիսան դնի, եւ է՛ զի ադար։ (Եսթ. ՟Բ 16։ ՟Ը 9։ ՟Ժ՟Ա. 2. Ասող. ՟Բ. 2.) Յամսեանն արեգի, որ է փետրվար, ասէ։ Իսկ (Լաստ. ՟Ի՟Ա։ եւ Շ. թղթ.) զարեգն յաշուն կամ ի հոկտեմբեր վերածեն։
Եւ (Վրդն. պտմ. գրէ ի թուին հյ. չ.) Ի ՟Ժ՟Ը մարտի, եւ ի ՟Ժ ի յարեգի՝ հին զուգիւըն. այսինքն ըստ հին համեմատութեան առ ժամանակօք թարգմանչաց. որ եւ է անշարժ հաշիւ յայսմաւուրաց։
sunlike.
burnt by the sun, tanned.
Կիզանօդ տապով արեգական, կամ որպէս զարեգակն տոչորիչ.
solar.
Յարեգակնայինդ ընկալեալ շարժմանէ։ Արեգակնային պարգեւութիւն. (Պիտ.։)
Բոցաճաճանչ փայլմամբք արեգակնայինցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. առ կոստանդ. յորմէ Շար.)
cf. Արեգակնաբար.
Արեգակնապէս փայլմամբ ընդ երկնաւս փայլատակեալ։ Արեգակնապէս ցոլանայր. (Խոր. հռիփս.։)
shining like the sun, brilliant, resplendent, clear.
Արեգակնափայլ զուսազարդեալ. (Խոր. վրդվռ.։) (Տօնակ.։)
bright, luminous.
Միւսանգամ նորոգեցայց արեգաւէտս կենդան. (Պիտ.։)
sunny.
Ունակ արեգական, կամ լուսոյ արեւու. արեգդէմ, արեւուտ.
jaundice.
bloody, sanguinary.
Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))
նմանութեամբ, Կեանք, կամ կենդանութիւն. տեսութիւն լուսոյ ի կենցաղումս.
Երդուեալ յարեւն փարաւոնի. (Ծն. ՟Խ՟Բ 15։)
Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)
Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)
Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)
Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե 18. ի կելոյ վերջացեալ լինէիր։)
ՅԱՐԵՒՈՒ, կամ ՅԱՐԵՒԻ. իբր Մինչդեռ լոյս է. լուսով.
Փրկել ի հովուացն զդստերսն ռագուէլի, եւ յարեւի ածել ... Գան յարեւի. (Արշ. ՟Ժ՟Ը։)
day-break, dawn, sun rise.
Գան ի գերեզմանն ընդ արեւագալն. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ 2. յն. ընդ ծագել արեդական.)
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
cf. Արեւագալ.
Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.
Յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցօղ անկանի. (Եզնիկ.)
Ընդ արեւածայրս արկանէ ցօղ մանրացօղ ի ժամանակս ամարայնոյ. (վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)
cf. Արեւագալ.
Արդ ցերեկ է եւ արեւահարք. (Տօնակ.։)
who worships the sun.
Զարեւապաշտան յանդիմանէր. (Եղիշ. յես.։)
splendid, brilliant.
Արեւափառ նշոյլ. (Թէոդոր. խչ.։)
eastern region, East.
ἁνατολή oriens Արեւելեան կողմն աշխարհի, կամ այս ինչ տեղւոյ. արեւելք. եւ Որ հայի ընդ արեւելս.
that has appeared or shone in the East.
Արեւելանշան ճառագայթք. (Թէոդոր. խչ.։)
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
Ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Զարեւելեայսն եւ զեդոմայեցիս։ Մադիամ եւ ամաղէկ, եւ որդիքն արեւելեայց։ Լեառնն արեւելեայց. (Յոբ. ՟Ա 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա 14։ Դտ. ՟Զ 3. 33։ ՟Է 12։ Ծն. ՟Ժ. 30։)
oriental, eastern;
հողմն —, east-wind;
երկիր, կողմն —, East, eastern region.
ԱՐԵՒԵԼԵԱ ՑՕՂ. Ցօղ իջեալ ընդ արեւագալն կամ մօտ յելս արեւու.
Բազմազան անուշահոտ բուսակօք զարդարէի ի ձեռն արեւելեան ցօղոյ. (Պիտ.։)
little or sweet sun (jesting term).
Մանիքեցիք երդնուն յարեգակն, եւ ասեն, լուսիկ՝ արեւիկ քաղցրիկ, լի ես տիզերօք. (Ոսկիփոր.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
δύσις, δυσμή occasus (solis) Մուտք արեւու, այսինքն մտանելն ի խոնարհելով ի ներքին կիսադունտն. երեկոյ. արեւը մարը մտնալը.
Զենցես զզատիկն առ երեկո ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս (կամ ընդ արեւմուտն) հրամայեաց յեսու. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 6։ Յես. ՟Ժ 27։)
Զի՞նչ արդեօք եւ արեւմուտք աստեղաց. վասն մերոյ օգտի՞ եղեն, քան թէ հարկի շրջաբերութեանն պատեալք ընդ բոլորին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ. δυσμή occidens Կողմն երկնից, կամ տեղին, յոր մտանէ արեւն, որ եւ ԱՐԵՒՄԱՅՐ՝ յորում լոյսն ադանի, հակակայ արեւելից.
Մինչեւ ցծովն արեւմտից։ Որոյ նիստն ընդ արեւմուտս է։ Որ նստի ընդ արեւմուտս։ Յարեւմտից մովաբու։ Յերկրէ արեւելից, եւ յերկրէ արեւմտից։ Յարեւմուտս կոյս քաղաքին.եւ այլն։
(Արեգակն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քովք ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Որ զդէմս յարեւմուտս է հաստատեալ. (Նեղոս.) իմա՛, ի խաւարային կողմն անխրատ վարուց։
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
Զամենայն երկիրն, զդաշտայինն, եւ զարեւմտեայն. (Յես. ՟Ժ՟Ա 16։)
Արձակեալ զարեւմտեայ բազմութիւնն։ Վարդապետեցին զկողանսն արեւմտեայ՝ որպէս զարեւելեայն. (Խոր. ՟Բ 6։ ՟Գ 58։)
westerly, western, west;
հողմն —, west, westerly wind;
կողմն —, west, western region.
Ազդ առնէ յարեւելս արեւմտեանն (ինքնակալ). (Խոր. հռիփս.։)
health;
toast;
ըմպել յ— ուրուք, to give toast, to drink to the health of some one.
Վասն մեղաց թողութեան, եւ արեւշատութեան։ Շինեցի զհիւրատունս ... վասն արեւշատութեան տերանց մեծոց։ Վասն երկար կենդանութեան եւ արեւշատութեան որդւոյ իմոյ Շահնշահի. (Յիշատ.։)
Յարեւշատութիւն Սուրբ թագաւորին, եւ որդւոց նորին. (Գանձ.։)
to awake.
Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
Արթնութիւն է լուծումն քնոյ, կենդանւոյն շարժութիւն ի բնաւորականն իւր ներգործութիւն. (Վահր.)
Մի՛ յարթնութեան կուրութեամբ ընդ խաւար գնար. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արթնութիւն զթուլացեալն պնդեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)
that deserves to be heard.
Թիւրեալ ի յանդէպսն զայսքան զուղիղ եւ զարժանալուր պատուիրանս եկեղեցւոյ. (Պրպմ. ՟Թ։)
justly demanded;
that demands worthily.
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
Սիրալիր սրտիւ զարժանահայց խնդիրն ընկալեալ. (Յհ. կթ.։)
that happens deservedly, worthy.
Արժանապէս ի վերայ հասեալ. իրաւացի. կարի դիպող.
Արժանահաս դատաստանքն Աստուծոյ. (Լաստ. ՟Զ։)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.
ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.
Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Ապա դարձեալ արիստակէս արժանահաւատ բանիւ. (Խոր. ՟Բ 87։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)
Որդի Աստուծոյ արժանանայ լինել. (Նար. երգ.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)
worthy of honour, honourable, that deserves respect, respectable.
Բորբոքէ ի կագ եւ ի կռիւ ընդդէմ արժանապատիւ արանց։ Նորին աթոռոյն արժանապատիւ յաջորդ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
Արժանապատիւ տէրութիւն։ Արժանապատիւ փառօք առաքեալք։ Զորպիսի՛ արժանապատիւ գովութիւնս ոչ ընդունիցիս։ Արժանապատիւ պատկեր։ Բնակիչ արժանապատիւ կենդանեաց երկրին. (Նար. առակ. եւ Նար. կուս.։)
Ուրախացիէր արժանապատիւ սիրով մարիամ կոյս. (Թէոդոր. կուս.։)
worthily.
Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)
Հանդերձ խնդրելով.
to make worthy.
Նախ իսկ յուստերացն զոր արժանացուցանէ (կամ արժանացուցանէ) լինել ժառանգորդ, գրիցէ (զկտակն)։ Որչափ եւ գնոյ արժանացուցանէ զվաճառեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
Ինքնին շրջի խնդրել զարժանաւոր իւր. (Իմ. ՟Զ 17։)
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Արդարապէս չարիք արժանաւորացն ի վերայ եկեալք. (Բրս. չար.։)
Արժանաւոր փոխանորդ։ Արժանաւորս իւրում առնել մերձաւորութեան. (Պիտ.։)
Արժանաւորք եղիցուք գոհութեամբ փառաւորել զքեզ։ Որում արժանաւորք եղիցուք հանդիպել ամպովք։ (Պտգ։ Ժմ.։)
Արժանաւորա արարեր զմեզ ժառանդորգ լինել կենացն յաւիտենից. (Շար.։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Զայս ամենայն արժանաւոր իրաւամբք եդեալ է մեր յառաջ քան զճառս պատմութեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա 3։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Զորպիսի՛ արժանաւոր գովեստ ընկալցի։ Յետնեալս ի նախադրութեանց արժանաւորաց. (Նար. մծբ. եւ ՟Լ՟Բ։)
ԱՐԺԱՆԱՒՈՐ Է. դիմազ. Արժա՛ն է. իրաւացի է.
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
Զիա՞րդ զարարիչն գոլ ոչ արժանաւորեսցէ, որոց ոչ հրաժարէ ի նախախնամութենէ։ Ասեն, թէ ոչ արժանաւորեաց՝ փոքունց լինել արարիչ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be worthy, to merit.
ἁξιόομαι mereor, mereo Արժանաւոր կամ արժանի լինել, գտանիլ. եւ Ընդունել ըստ արդեանց վաստակոց.
Բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա 22։)
Յաջակողմանն արժանաւորեցայց դասուն կայանի. (Պիտ.։)
Ողորմութեան արժանաւորիք յԱստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Որք արժանաւորեցայք ի կոչումն փառատրութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որք արժանաւորեցայք կոչիլ յաշակերտութիւն առաքելոյն թադէոսի. (Շար.։)
(Վերին դասք) քան զամենայն՝ հրեշտակական մականունութիւնն լաւագո՛յն արժանաւորին՝ վասն նախ ի նոսա լինելոյ աստուծպտականին լուսափայլութեանն. (Դիոն. երկն ՟Դ։)
dignity, merit.
ἁξιότης, ἁξία dignitas, dignatio Արժանաւորն գոլ. արժանի գտանիլն. իրաւացի արժանիք, եւ արդիւնք վաստակոց. որպէս եւ Լաւութիւն իրաց.
Արդարութիւն է առաքինութիւն անձին՝ բաշխական ըստ արժանաւորութեան. (Արիստ. աշխ.։)
Վայելեն անդ ի բարիս ըստ արժանաւորութեան։ Ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան հատուջիք. (Յճխ. ՟Է. ՟Ծ՟Գ։ Փարպ.։)
Բարեպաշտութիւն եւ արժանաւորութիւն։ Արժանաւորութիւն եւ սրբութիւն։ Արժանաւորութիւն առ Աստուած, եւ արդարութիւն առ մարդիկ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ իմաստն։)
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
Որոշելով եւ բաժանելով զարժանաւորութիւն անդր երանութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.
ԱՐԺԱՆԵԼ ԶԱՐԺԱՆՍՆ. Կնքել զկնիք ի դրամս, եւ զարժողութիւն նոցին որոշել նովին.
Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։
Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։
Քանւո՞յ արժանի քեզ երեւեսցի բանն այն յաւուր դատաստանին. (Բրս. ապաշխ.։)
ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԵԱՑ. իբր Ըստ արդեանց վաստակոց, եւ Իրաւամբք. օրինօք. արժանապէս.
Ըստ արժանեացն ընկալցին զհատուցումն։ Ըստ արժանեացն էհատուցումն առ բարեգործսն եւ արդարս. (Յճխ. էբ. ՟Ի։)
Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
Արժանի՛ չար խորհրդոցն նմա հատուցեալ. (Յհ. կթ.։)
ՅԱՐԺԱՆԻ. եւ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՒՈՅՆ. մ. δικαίως juste, jure, merito Արժանապէս, արդարապէս, յիրաւի. օրինօք, իրաւամբք.
Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Բարւոք եւ յարժանի ցասեաւ ընդ նմամարգարէն. (Եփր. թագ.։)
Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)