hamessed to a coach;
— դուռն, carriage-gate.
Մտեալն ընդ կառօք. ձի կառաձիք՝ ուրոյն յարձակ երիվարաց հեծելոց.
Զգարին զյարդն երիվարացն եւ կառամտացն բերէին. յն. ձիոց եւ կառաց. (՟Գ. Թագ. ՟Դ. 28։)
cable.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «հաստ չուան, պարան» Վրք. հց. Բ. էջ 15Ո։
• = Արաբ. [arabic word] ︎qaran կամ [arabic word] qaran բառից, որ նշանակում է «մի տեսակ ծառի կեղևից շինուած չուան, որով լուծի եզների վզերը իրար են կապում, յետոյ էլ լուծը անց կացնելու համար. 2. երկու ուղտ մօտ մօտի իրար կապելու չուան». այս բառը բնիկ սեմական է և մեկնւում է արաբ. [arabic word] aarn «կզել, միանալ» արմատով. հմմտ [arabic word] qarin «ընկեր, մերձաւոր, տարեկից. 2. լուծի մի զոյգ եզներից իւրաքանչիւրը», [arabic word] aqran «կցայօն, ունքախառ, յօնքերը իրար միացած», [arabic word] miqran «եզան լուծ», [arabic word] iqrān «երկու բանտարկեալ մէկ չուանով կապած տանիլ» ևն (տե՛ս Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 688)։-Աճ.
• Canini, Et. étym. 120 ունի հյ. կառ։ «չուան» բառը, որ կցում է հյ. քօղ, քուղ, գերմ. garn և հոլլ. garen «թել» բառերին։ Հիւնք. կարան բառից։ Schef-telowitz BВ 28, 308 յն. γαρῥα «ճը-պոտ», γορῥον «ճպոտներով հիւսուած» բառերին ցեղակից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէն-քով հյ. խառան հոմանիշի հետ նոյն։
Հատեալ զկառան նաւին ետուն տանել ալեացն զնա։ Կապեալ ի կառան մի մեծ՝ թեւ մի հաւու. (Վրք. հց. ՟Ղ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
coach-house;
կառք —ի, job-carriage.
cry, outcry;
bellowing;
croaking.
ԿԱՌԱՆՉ որ եւ ԿԱՌԱՉ. κραυγή vociferatio καταβόησις reclamatio ἁποδυρμός deploratio. Սաստիկ կանչ, կանչիւն. հեծութիւն. ճիչ. եւ բառանչ. կռինչ. (լծ. յն. գրաւղի՛, թ. եայղառս ). պոռալը, պոռլտալը.
Աշխարհումն գուժից, ճչոյ եւ կանչոյ եւ կառանչոյ. (Յհ. կթ.։)
Արք չարաձայնք կառանչիւք եւ վայիւք եւ փետիւք խեղդին. (Մանդ. ՟Ի՟Գ. ա՛յլ ձ. կառաչիւք։)
cf. Կառանչ.
Արտասուք այրւոյ զծնոտիւք իջանեն, եւ կառաչ նորա ի վերայ իջուցանելեաց նորա. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
Բազմութեամբ կառաչ բարձեալլային ի տանն աստուծոյ. (Փարպ.։)
Իսկ զկենդանեացն զկառաչ ո՞ր լսելիք տանել կարէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Ի հրապարակացն մովաբու ելանէր գոչումն եւ կառաչ։ Լսիցեմք զկառաչ ուրուք, յորժամ զբողոք բառնայցէ։ Գոչիւն եւ կառաչ մարցն խանդաղատելոց. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. մտթ.։)
to cry, to shout, to utter cries, to bawl;
to roar;
to low, to bellow;
to croak.
Ոմն աղաղակէ, ոմն կառաչէ յերկինս առ աստուած. (Լմբ. սղ.։)
Այլք (ի տղայոց) ի գուճս սողալով կառաչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
crying;
bellowing;
croaking.
ԿԱՌԱՉԻՒՆ ԿԱՌԱՉՈՒՄՆ. նույն ընդ կառաչ. կառանչ. կառանչիւն.
Լռեցուցէ՛ք զկառաչիւն (կամ զկառանչիւնս) լալեաց եւ վայից. (Մանդ. ՟Է։)
Գոչիւն եւ կառաչիւն (կամ կառաչ) մարցն խանդաղատելոց. (Ճ. ՟Գ. ըստ Ոսկ. մտթ.։)
Օդահատեալ կառաչման, եւ խիզախիւն վարազաց. (Մագ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Հ՟Դ։)
cf. Կառապետ.
ἠνίοχος (սանձակալ). եւ ἅρχων τῶν ἀρμάτων auriga. Պետ կառաց. կառավար. ուղղիչ կառաձիգ ձիոց.
Պատուէր ետ կառապետաց իւրոց։ Իբրեւ տեսին կառապետքն։ Ասէ ցկառապետն իւր. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 31=34։)
coachman, driver;
drover;
governor, regent, chief, rector.
Զկառս կառավարօքն հանդերձ զգետնիցէ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
ἀρματηλάτης auriga ἠνίοχος, ἠνίοχευς moderator. cf. ԿԱՌԱՊԵՏ. Վարօղ զկառս. եւ Կառամարտ.
Հրաման տայր կառավարին։ Արասցէ կառավարս եւ հեծեալս. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 1։ ՟Ա. Թագ. ՟Ը. 11։)
Իբրեւ զձայն կառավար ձիոց բազմաց. իմա՛ կառաձիգ. յն կառաց, ձիոց։
Ամենայն կառք ի համազգեաց երիվարաց լծին. երբեմն օձտեն, եւ ի տագնապի զկառավարն եւ զանձինս կացուցանեն. (Եզնիկ.։)
Որպէս զերիվարս դաստիարակեալք՝ յ՛օթ ընթացս եւ միտք կառավարին կամիցին. (Նար. խչ.։)
Լծեցելոց ձիոց երասանակակալ կառավարն։ Կառավարք ի ձիընթացսն. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. լիւս.։)
Անկեալ բոլոր կառքն հանդերձ կառավարաւն. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի նաւի նաւավարն, եւ ի կառավարն գ եւ աստուած աշխարհի. (Արիստ. աշխ.։)
Մարմնոյ եւ հոգւոյ միտքն են կառավար. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մի՛, ասէ, կառավար միտքդ զերասանակ զգայարանացդ թուլացուսցէ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
Կառավար անձին, երասանակալդ սրտի. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Կառավար կալեալ զմիտս իւր՝ առ աստուած հայէր. (Յհ. կթ.։)
Կառավար բարուցն բարութեանց՝ աստուածասիրութիւնն է. իսկ չարեացն է անաստուածութիւնն եւ անձնասիրութիւնն կառավար.(Յճխ. ՟Է։)
Աստուած էր, եւ կառավար ամենայն արարածոց։ Տէր աստուած՝ կառավար համօրէն եղելոցս. (Աթ. համբ.։ Ճ. ՟Ա.։) որ եւ ասի ՂԵԿԱՎԱՐ, ՈՒՂՂԻՉ, ՆԱԽԱԽՆԱՄՈՂ եւ այլն։
Թագաւորն, զոր կառավար խնդրեցիք, եղեւ ձեզ կործանիչ. (Լմբ. միք.։)
Թիւրաշարժ կառացս ուղղիչ կառավար. (Ճ. ՟Ը.։) (Իսկ ռմկ. կառավար ասի որպէս քաղաքապետ, եւ այլն. հանգոյն իտալ։)
to drive a coach;
to conduct, to direct, to guide, to govern, to rule, to regulate;
սրարշաւ —, to drive, to rattle along at full speed;
—իմ ի թեւս հաղմոց, to be borne on the wings of the wind.
ԿԱՌԱՎԱՐԵՄ եւ ԿԱՌԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. ἀρματηλατέω, ἠνιοχεύω aurigo, currum ago, habenas teneo, moderor. Վարել կամ ուղղել զկառս. ընթանալ կառօք. յառաջ խաղալ. եւ Կառամարտիլ ի ձիընթացս.
Կառավարել կամիմ, զի կառօք յաղթեցից քեզ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառավարել կամեցեալ. (Խոր. ՟Բ. 76։ եւ Շ. վիպ.։)
Կառավարիլ ամպովք, եւ ելանել ի վայր աստուածութեան հրոյ. (Խոր. վրդվռ.։)
Եղիա կառավարէր յերկինս։ Վերածնութեամբ աւազանին կառավարեալ թեւապարի յերկիրն պարգեւաց. (Զքր. կթ.։)
Նմանապէս եղիայի կառավարելով յափշտակեցար ի բարձրագոյն անճառելիս. (Ոսկ. լս.։)
Կառք խաչակառք, յորում էմմանուէլն բարձրացեալ՝ կառավարելով ստուգապէս աւարումն գերելոցն արար. (Անյաղթ բարձր.։)
Կառավարեա՛լ ի թեւս հողմոց, ելեալ ի քրովբէս. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
ԿԱՌԱՎԱՐԵՄ. ն. κατευθύνω, ἅγω, διοικέω, οἱκονομέω rego, dirigo, duco, guberno, administro. Նմանութեամբ ասի զաստուծոյ եւ եթ, որպէս Ուղղել, առաջնորդել, վարել, ղեկավարել, տնտեսել, հոգալ, նախախնամել։
Ո՛, որ չորեքերիվարեան որպէս կառաց դիր զտարերս դասելով, եւ կառավարելով զժամանակս եւ այլն. (Պիսիդ.։)
Որ զամենայն կառավարես ըստ պատշաճ պիտոյից. (Խոսր.։)
Կառավարեա՛ զկամս հայցմանց նոցա եւ զմերս ընդ ուղղորդն. (Պտրգ.։)
Որ զանշարժն իբր զընթացօղ կառավարես. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
Իմանալիք եւ զգալիք նովին եւ ի նորին ակնարկելոյ եղեն եւ կառավարին. (Գր. հր.։)
Կառավարէ զտարերս ի մեր պէտս, կամ զարարածս, կամ զբարձունս բարձամբք, կամ զաշխարհս ողորմութեամբ, եւ զերկինս ճշմարտութեամբ։ Նովաւ կառավարին արարածք։ Արարածոցս, կամ աշխարհի կառավարէ (այս ինքն առաջնորդէ). (Լմբ. սղ. Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Կառավարեա՛ ի վերայ իմ զողորմութեան քո պարգեւս. այսինքն տնտեսեա՛. (Բենիկ.։)
Սիրով ի միասին միախորհուրդք զմիտս կառավարեալ. (Յհ. կթ.։)
act of driving;
conduct, regency, direction, government;
— տան, house-keeping, economy;
— քաղաքի, policy, politics.
ἀρματηλασία, ἠνιόχισις aurigatio, moderatio եւ այլն. Վարելն զկառս. եւ նմանութեամբ՝ Առաջնորդութիւն, ուղղութիւն, եւ նախախնամական տնտեսութիւն. տեսչութիւն.
Բազում այլ յարացոյցք առ կառավարութիւնս իսկ են. (Պղատ. օրին ՟Է։)
Զկառավարութիւն ի տեսլարանին եցոյց կապիկ, քանզի ի վերայ կառաց անցեալ նստէր. (Փիլ. լիւս.։)
Աղոթք՝ ճգնաւորաց մարտակից, կուսանաց կառավարութիւն. (Խոսր.։)
Կառավարութիւն կամաց ի չարն. (Յհ. կթ.։)
Հրամանաւ վերին կառավարութեան մաքրեալ զօդոցն դաժանութիւն. (Արծր. ՟Է. 2։)
Վարէր զիշխանութիւն իւր բարի շքեղաշուգ կառավարութեամբ. (Օրբել.։)
carriage-train or waggon-train;
railway train;
— երթի, down-train;
— դարձի, up-train;
երագնթաց կամ յամրնթաց —, fast, slow train;
հապճեպ, կայական, համաշխարհիկ, բեռնակիր or երթեւեկաց, զբօսանաց —, express, stopping, mixed, goods or luggage, passenger, excursion train;
տեղափոխիկ —, carriage-truck;
եհաս ահա հինգ եւ կիսոյ ժամուն —, the half past five o'clock train is just arrived;
cf. Երկաթուղի.
racing in chariots;
chariot-race.
Արշաւօղ կառօք. կառընթաց. եւ ընթացք կառաց.
Երբեմն իբր զկառարշաւ ձիաւարութեամբ զփրկութեանցն խօսեր բանս։ Այլեւ ի կառարշաւնսն (կամ ի կառարշաւանսն) յաջողապէս պատկանեալ. (Պիտ.։)
having many coaches, waggons or carriages.
Ոյր իցեն կառք բազումք.
Եթէ ոք կառաւէտ երիւարաշատ առ հեզութեան նստիցի ի մտրկի իշոյ, զարդարէ խոնարհութեամբ զկարդ հեզութեան. (Սեբեր. ՟Ժ՟Ա։)
to strike on the head;
to behead, to execute, to decapitate.
Տ. ԿԱՌՆ, եւ ԿԱՆԿԱՐ։ Շփոթի ի գրչաց եւ ընդ ծառ, որպէս ոստ ծառոյ.
անկանէր ի գետն մեծ կուր. անդ ի միջոյ (կամ իմ իջոց) գետոյն դիպեալ կառ մի ի կղզոջ, եւ ի լուղ անցանէր՝ եղեալ ի ծառն. (Կաղանկտ.։)
ԿԱՌ 3 cf. ԿԱՌՆ, եւ ԿԱՆԿԱՐ։ Շփոթի ի գրչաց եւ ընդ ծառ, որպէս ոստ ծառոյ.
անկանէր ի գետն մեծ կուր. անդ ի միջոյ (կամ իմ իջոց) գետոյն դիպեալ կառ մի ի կղզոջ, եւ ի լուղ անցանէր՝ եղեալ ի ծառն. (Կաղանկտ.։)
ԿԱՌԱՓԵՄ որ եւ ԿԱՌԱՓՆԱՏԵԼ. Զկառափն հարկանել, եթէ՛ գլխատելով, եւ եթէ կռփելով, եւ տանջելով. գլխուն զարնել, եւ գլուխը զարնել՝ կտրել.
Գողգոթայ, որ է տեղի կառափելոյ. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 33. յն. տեղի կառափին. վասն որոյ ի Ղկ. եւ Յհ. գագաթն դնի։)
Իսկ Բրսղ. մրկ. իմանալով զկառափն իբր գանկ ադամայ, գրէ.
Քրիստոս կառափեցաւ անդ մարմնով. կառափելն քերթելն է զմիսն մինչեւ ցոսկերսն. որ է անլուր։
Զբազումս ի պաշտոնէիցն կառափեալ սատակեցին. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Եւ որ զմարգարէն ոչ կառափեաց, վրիժապարտ գտաւ. (Խոսր.։)
Golgotha, place of the skull, place of execution.
Տեղի կառափման, այս ինքն գլխատման, կամ սպանման. լեառն գողգոթայ, եւ խաչն.
Բերէ զգագաթն՝ բարձրութիւն սորա (խաչի), եւ զկառափետղն ձեւ սորա։ (Փոխէ) զկառափետղն ի կենաց գործետղ. (Անյաղթ բարձր.։ Շ. անդ։)
skull, cranium, head;
ընդ — հանել, to cut off the head, to behead, to decapitate.
• , ն հլ. (-փին, -փունք, -փանց) «ուուխ, գանկ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եփր. ծն-էջ 106. որից ընդ կառափն հանել «գլխա-տել» Սարգ. կառափնատել Մրկ. ժբ. 4. Եփր. թգ. 441. կառափնատ Բ. մակ. դ. 42. կա-ռափնել Բրս. մրկ. նրբակառափն Ոսկ. պօղ. ա. 29 (չունի ՆՀԲ). ունինք նաև կառափել Մտթ. իե. 33, կառափետղ Անյ. բարձր. կա-ռափիչ Գոր. և շմ. էջ 86-89, որոնք ծագում են կառափ արմատաձևից։
• Windisch. 8 յն. ϰά́ρα, լտ. cerebrum «գանկ» բառերի հետ։ Böttich. ZDMG 185Ո 356. Arica 68, 125, Lag. Ur-gesch. 666 սանս. karpara «գանկ» բա-ռի հետ, որ ինքը Arm. Stud. § 1113
• մերժում է։ Muller WZKM 5, 268 մեր-դնում քաղդ. [hebrew word] qrq p, ասոր. ❇ qrq b ձևից։ Bugge KZ 32, 48-49 սանս. karpara, հպրուս. ker-petis, հսլ. črčpu, հբգ. scirbi, գերմ, Scherbe, ռուս. цepenъ «գանկը» բա-ռերի հետ, իբրև բնիկ հայ բառ։ Հիւբշ. 458 հնխ. նախաձևը դնելով 'skerpo-*kerpo-, անապահով է գտնում հայերէ-նի համեմատութիւնը, որովհետև բա-ռիս բուն արմատն է կառ, իսկ -ափն մասնիկ է. հմմտ. կլ-ափն։ Հիւնք. յն, ϰάραβος «նաւ» բառից։ Jensen ՀԱ 1904, 275 ասուր. karpatu «պտուկ» և ասոր. qarqaftā «գագաթ» բառերից է հանում։ Scheftelovitz BВ 28 (1904), 149 և 29, 69 կցում է սանս. karpara «գոգաւոր աման, գանկ». kharpara «պտուկ», յն. ϰαλπη «կուժ», լտ. cal-par «աման» ևն բառերին և բոլորը միասին փոխառեալ է դնում ասուր karpu, karpatu «պտուկ» բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 74 նոյն է Հիւբշ-մանե հետ. որընց հետևում է նաև Pokorny II 580։
• ԳՒՌ -Աւօս. Ախք. կառափ, Չն. գառափ. Մշ. կառապ «գլուխ». թերևս նաև կառափել Խտջ. «լեզուն քիմքին զարնելով շաչեցնել»։
Հատ ընկէց զկառափն (մկրտչին). (Եփր. համաբ.։)
Հանին (կամ հարին) զկառափունսն, եւ ընկեցին ի պարսպէն ի մեջ զօրացն. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։ Որպէս թէ հարկանիցէ ոք զկառափն մարդոյ. Ես. ՟Կ՟Զ. 3. յն. հարկանօղ զայր (իբր գլխատօղ)։)
Հրամայեյաց զկառափն հարկանել զանօրէն մահապարտին. յն. տարաշխարհիկ առնել. (որպէս թէ կարճել յաշխարհէ։)
Կառափունք այլոց բազմաց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Վիրգս ի ձեռս առեալ՝ զկառափունս մոգուցն եւ զմոգպետին ջարդէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
ԸՆԴ ԿԱՌԱՓՆ ՀԱՆԵԼ. Կառափել, կառափնատել. գլխով չափ վրէժ խնդրել. գլուխը ջախջախել, սատկեցընել.
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ զչարութիւն նոցա, կամ զչարիսն. (Սարգ. յկ. ՟դ. ՟ժ։ եւ Սարգ. ՟ա. պ. ՟զ։)
whose skull or head is wounded.
ԿԱՌԱՓՆԱՏ ԿԱՌԱՓՆԱՏԱԾ. Իբր Կառափնատեալ.
Զոմանս վիրաւորս, զոմանս կառափնատս արձակէին. յն. լոկ, վիրաւորս առնէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 42։)
Որպէս զի զադամ կառափնատ առողջացուսցէ. (Երզն. մտթ.։)
Ի կռուելն կառափնատէ, եւ նա դառնայ առ թագաւորն կառափնատած. (Լմբ. սղ.։)
to wound or strike on the head, to knock down.
κεφαλαιόω in capite vulnero եւ այլն. Կառափել, հատանել կամ կիսատ առնել զկառափն. գլխատել. եւ Կռփել. հարկանել քարամբք. վիրաւորել. ջաղխել. մահուչափ տանջել. գլուխը կամ գլխուն զարնել, ջախջախել, սախտել, ծեծել փետել.
Եւ զնա կառափնատեցին (յն. (քարկոծեալ գլխահարեցին), եւ արձակեցին անարգեալ. Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Հար կառափնատեաց մարգարէն զընկեր իւր պատգամաւն տեառն։ Կառափնատեցաւ մարագարէն յընկերէն իւրմէ. (Եփր. թագ.։)
Եթէ քարիւ կառափնատեալ՝ բերէ զքարն ցուցանէ, եւ զհանդերձն արեամբ թաթաւեալ. (Բրսղ. մրկ.։)
Ուր որդին խաչեցաւ, անդ եւ հարազատ եղբայրն (յակոբոս) կառափնատեցաւ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Սատանայ կառափնատեաց զանմեղն խաչիւն. (Լմբ. սղ.։)
Զգլուխն՝ որ պսակելոյ արժան էր, կառափնատեալ, ի մէջ բազմականացն բերէին. (Երզն. մտթ.։)
beheading, decapitation.
Կառափնատելն, իլն.
Նայեցաւ յօրէնս, զի ասաց, եթէ կառափնատութիւն փոխանակ կառափնատութեան. այսինքն ակն ընդ ական եւ այլն. (Եփր. թագ.։)
cf. Կառափնատութիւն.
carriageable, along which a coach may go;
— շաւիղ, carriage-way.
prickly artichoke;
hawthorn, may.
• «Ռառախ». արմատ առանձին ան-գործածական, որից կազմուած է կառնա-ջուր «վէրքից վազած թարախոտ և արիւնոտ ջուրը» Մարթին։
ԿԱՌՆ կամ ԿԱՌ, ի. Փուշ՝ որ կառչի եւ կռուի ընդ անցաւորս. բոյս փշաւոր, որ տայ սերմն թաղիացեալ աղուամազիւք, որք իբրեւ անիւ հոլովին այսր անդր յերեսաց հողմոյ. որպէս եւ պ. խառ ՝ է փուշ։ Իսկ ի տեղիս տեղիս աշխարհին հայոց ԿԱՌ կոչի փուշ հաստ բնով, զոր կեղեւեալ ուտեն, որպէս եւ զԵրիժնակ կոչեցեալն.
Կառն, որ է փուշ. (Երզն. քեր.։)
Անիւ կոչի փուշն, որ ի ծայրս կառինն ի չորանալն անկանի. (որպէս թէ իցէ կառք ինչ) (Վրդն. ծն.։ ռմկ.)
Եւ խրոխտացեալ կառին, (կամ կառի) եւ նորին Նմանեացն, ասեն՝ թէ մեք հարկանօղ գոլով, եւ այլն. (Մխ. առակ.։ Իսկ ի բառս Գաղիան. Կառն եւ Թաղիք իբր նոյն դնին։)
cf. Կառուցումն.
(լծ. թ. գուռուլուղ ). Կառուցումն. կառուցեալ ինչ. կազմած. կայք. նեցուկ. դիրք.
Քնար է հոգին, եւ կառոյց լարիցն (կամ չարիցն) ներքնագոյն բանն, եւ կնտընդոց՝ միտք. (Վրդն. սղ. եւ Վրդն. քրզ.։)
Գահոյս եւ բազմոցս եւ կառոյցս ողկուզին. ((Նոյն. =) Վրդն. յանթառամն.։)
to construct, to build, to found, to erect, to set up, to raise, to edify;
to establish, to fix;
to place, to put;
to fasten, to attach;
to thicken;
— զաչս յիմն, to fix eyes on, to gaze at, to stare at.
(լծ. թ. գուռմագ ). ἑφίστημι, ἑνιδρύω constituo, colloco, fundo, firmo ἁνορθόω surrigo, erigo, instauro. Կանգնել, տնկել. ամբառնալ. կայացուցանել. հաստել. հաստատել. կազմել. շինել.
Կառո՛ զսանն, կամ զկաթսայդ. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 3։)
Ի վերայ աւազոյ շինուածս յիմարութեան կառուցի։ Համբարտակն վստահութեան դարձեալ կառուսցի։ Կոթող կամկարկառ քարանց կառուցեալ։ Կառոյց նպատակ։ Արձանքն կառուցան։ Կառո՛ ինձ սահման։ Բազուկ կառուցի բաժակս մանրելի. (Նար.։)
Երկիրս ի միջոցի երկնի կառուցաւ. (Շիր.։)
Տնկագործն ծառ յերկնի կառուցանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Ի միջոցին կառուցեալ ունելով զծառն կենաց. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Կառուցից զգարշապար մտացս ի յոյսն անկարծելի. (Ուռպ.։)
Զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
Ի հասարակաց արգահատելով մարդկային բնութիւն՝ զնոյն կառուցեալ ընդ միտ ածէք. իբր ակնկառոյց լինելով. (Պիտ.։)
Առ ի կառուցանել ամբոխ աղմկի ի վերայ փրկչին։ Ի ծնէ կուրի աչք հաստատ կառուցանել. (Զքր. կթ.։ Ընդդեմ ձմերայնոյ կառուցին զարօրս. Համամ առակ.։)
Այսպիսիքս զդատապարտութիւն խօթանան, եւ բազում ժահահոտութիւն կառուցեալ ի նոսա. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. (ի կառչելոյ, կամ կռուելոյ) Մածուցանել. պնդել. պնդացուցանել. փակցնել, կպցընել.
Կառուցեալ ի ճակատն զքարտն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)
Ի վերայ ճակատին կառուցանել ի ձեռն ծաղկահոտ մոմոյ. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Ջուրք զօրէն պարսպաց կառուցեալ եղեն. յն. մածեալ պնդեալ կամ պաղեալ կացին. (Փիլ. տեսական.։)
Ցրտահար կառուցեալ ի ձմերայնի լինէր, եւ տապախարշ արեւակեզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
establishment, construction, edifice, erection;
elevation.
κατάστασις constitutio πῆγμα, πῆξις coagmentatio, compactio, concretum, pegma, congelatio. Կառուցանելն, իլն. կառոյցք. կանգնումն, կազմութիւնն. շինութիւն. կայք. եւ Մածումն. պնդութիւն. կառեալ կալն. պաղումն. սառոյցք.
Մի՛ կացուցանիջիք զոտս ձեր յանցաւորիս կառուցմամբ իբրեւ յաւիտենականի. (Յհ. կթ.։)
Զոհարանացն կառուցմունք։ Յաւազանին կառուցմանէ։ Յոչնչէ կառուցմամբ. (Անան. եկեղ։)
Կառուցման լրութեան անդամոցս։ Ունօղն յարկին կառուցման։ Ղեկացն կամ խորանաց կառուցմունք. (Նար.։)
Նիստ կառուցման բոլորակութեան (լուսնի)։ Յերկինս կառուցմամբն. (Շ. բարձր.։)
Լուսաւորաց կառուցումն. (Լմբ. ժղ.։)
Սակս սիրականն կառուցման քո առ իս. այսինքն ակնկառոյց լինելոյդ. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Ի վերայ ոչնչի (այս ինքն ոչինչ) կառուցման կառուցեալ, կայիւք թռչին, եւ կառուցմամբ ընթանան. (Պիսիդ.։)
Պարսպաձեւ կառուցմամբ (ջուրց) յաջմէ եւ յահեկէ հաստատութեամբ. (Պիտ.։)
to grasp at, to lay hold of, to cling to;
to be caught by, bent or fixed on.
(լծ. կառն, այս ինքն փուշ. եւ կռուիլ) πήγνυμαι pangor, concrescor, haereo, figor ἑφελκύομαι attrahor. Զկայ առնուլ՝ որպէս կռուան գտեալ. մածանիլ. ըմբռնիլ. ձգիլ. մխիլ. յարիլ. պնդիլ. հաստատիլ. փակչիլ, կպչիլ, պինտ կենալ, կայնիլ.
Երկիր յոչինչ հասանելով՝ ի միջին կառչի. (Շիր.։)
Կառեաւ փիլոն իմ ի դուռն եկեղեցւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Ոսկր ինչ ձկան կառուցեալ ի քիմս եպարքոսին. (Վրք. սեղբ.։ եւ Բուզ.։)
Զամենայն չարիս՝ որ փողոցաց (աղմոյն կամ փչոյն) կառուցեալ է ի նմա, ջնջեսցես ի նմանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
Ունի զնետսն կառուցեալս ի նմա. (Նոննոս.։)
coach, carriage;
car, chariot;
երկանիւ՝ քառանիւ —, two wheeled carriage, four wheeled carriage;
— քառաձի, վեցձիան —, a coach and four, and six;
համաշխարհիկ —, — կառանոցի, երագընթաց —, omnibus;
hired-coach;
stage-coach;
վարձուոր, հասարակաց, առանձնական —, hackney-coach;
cab;
private coach;
հովանաւոր —, carriage with awning or curtains;
կայարան կառաց, cab-stand;
աստիճանք, դռնակ, աթոռակ, կուրծք, կոնք կառաց, foot-board of a carriage;
carriage-door;
coachman's box;
carriage-seat;
hood of a carriage;
վարձ, սակ կառաց, coach-hire, fare;
ելանել՝ մտանել ի կառս, to get into the coach;
օգնել, տալ բազուկ յելեւէջս ի կառաց, to help into, or down from the coach;
երթալ կառօք, to go or ride in a coach;
կացուցանել զկառսն, to stop the carriage.
• . ի-ա հլ. (անեզաբար միայն գոր-ձածուած) «կառք» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. (Տաթև. ձմ. ճծ. մի քանի անգամ գործ է ածում ե. զաէի ձևով. ինչ. կառի, կառիւ). որից կա-ռավար ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ. կառավարել «կառքը քշել, կառքով կռուիլ» Խոր. Նար. «վարել առաջնորդել ընդհանրապէս. երկիր ևն կառավարիլ» Նար. Լմբ. կառաւէտ Սեբեր կառամարտիկ Ոսկ. Փիլիպ. կառանշան Ագաթ. կառապետ Գ. թագ. իբ. 31-34 կառամուտ Գ. թագ. դ. 28. կառապան նո-րագիւտ Բ. մնաց. ա. 14. կառաւոր «կառքով գնացող ճամբորդ» Կոչ. 323. խաչակառք Անյ. բարձր. մարտակառք Ներս. մոկ. ոս-կիակառք Ճառընտ. սայլակառք Պտմ. ա-ղէքս. նոր բառեր են դիակառք, շոգեկառք, հանրակառք, կառախումբ, կառատուն, կա-ռավարչական, կառավարչապետ ևն»
• = Լտ. carrus «մի տեսակ քառանի կառք» բառից փոխառեալ է Հռովմայեցոց ժամանակ. իսկ այս լտ. բառն էլ փոխա-ռեալ է Գալլերից. հմմտ. գալլ. carros հիռլ. կիմր. և հբրըտ. čarr «կառք»։ Գալ-լերը Իտալիա մտան Ն. Ք. Զ-Ե դարերին. 390 թուին նրանք հասան Հռովմ։ Նրան» անքաղաքակիրթ ժողովուրդ չէին. այլ իւ-րացրել էին իրենց նուաճած ազգերի կուլտու-րան։ Աչքի էին ընկնում յատկապէս այն կառքերը, որոնցով նրանք. արշաւում էին կամ իրենց իրերը փոխադրում գաղթակա-նութեան միջոցին։ Լատինները վերցրին նրանցից կառքերի զանազան տեսակների աւնուննեռ. ինչպ. carrus «քառանիւ կառք իրեր փոխադրելու», carpentum «երկանիւ կառք», petorritum «քառանիւ կառք» ևն (Meillet, Esq. d'une hist. de la langue latine, էջ 106)։ Հռովմայեցոց միջոցով բա-ռը այնուհետև տարածուեց ամէն կողմ. ինչ. յն. ϰάρρον, հբգ. charro, charra, գերմ Karren, շվեդ. karra, ֆինն. karrit, karryt ֆրանս. char, իտալ. carro, ռում. անգլ. car, չեխ. kára, լեհ. kary, gary, սլ. gare, ռուս. каpeта, ասոր. Լօ qaruxa, թալմ. [hebrew word] qəruxin կամ [hebrew word] aarōn «ևառ»» ևն (Walde 215, Berneker 488, Boisacq 266, Kluge 244)։ Լտ. carrus <գալլ. čarros. այս գալլ. բառն էլ հնդևրո. պական է և պատկանում է k'ers-«վազել, 2. կառք» արմատին, հմմտ. յն. σάρσα «սայլ», լտ. sarracum «երկանիւ մեծ կառք» (որոնք ծագում են իլլիւր. *sarsa բառից), լտ. curro «վազել», cursus «ընթացք» currus «կառք», յն. έπίϰουρος «օգնութեան վազող» ևն (Pokorny 1, 427-8)
• Նախ Schrōder, Thesaur. էջ 58 կը-ցեց գերմ. Karren բառին, վերջինը դը-նելով հայերէնից։ Klaproth, Asia po-lygl, 106 գերմ. Karre։ ՆՀԲ լծ. լտ. currus իտալ. carro, carrozza, պրս. вardī̄n։ Windisch. 8 լատ. currus։ Böttich. Arica 56, 14 համեմատում է սկիւթ. ϰαραρύες «սայլ» և ϰοράμη «սայլի ծածկոց»։ Նոյն, Kudīm. 53, 225 ասոր. qarūq (իմա՛ qaruxa)։ Riggs Քեռաևան. 1856, էջ 61 անգլ. car. Տէրվ. Altarm. 14 սանս. car «երթալ» լատ. čallis «ճամբայ» բառերին է կը-ցում քայլ, կառք, լտ. currus, currere, գալլ. carrus։ Նոյն, Նախալ. 69 հնխ-kar արմատից լտ. currere, currus, հյ. կառք, որ «սակայն կարելի է որ Հո-ռոմք պարգև ղրկած ըլլան Հայոցս carrus գաղղիական-լատինական բա-ռըն»։ Պասմաճեան, Մասիս թ. 1893 էջ 251 իբր թուրանեան բառ կցում է ակկադ. քար «սայլ» ձևին։ Հիւնք. լտ. carrum։ Հիւբշ. 458 կարծում է որ թեր-ևս Գաղատացիներից է փոխառեալ՝ նոյն իսկ Փոքր-Ասիայում։ Սրան հա-մամիտ էր Meillet MSL 10, 280, բայց MSL 18, 349 հաստատեց, որ փոխա-ռեալ էլատիներէնից՝ վերի ձևով։ Schef-telowitz BВ 26, 68 ասոր. yərux4 ձևից է առնուած՝ սրա վերջաձայն x
• յոգնակիի նշան կարծելով։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 յն. γέβῥον «ծաղկահիւս» բառի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշառձ 397 գալլ. car, իռլ. carr, սանս. kar «շարժիլ», լատ. curro «վազել»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gar «կառսα-Մառ, ИАН 1912, 595 ասոր. qarūxā ձևից կամ յաբեթական qwr արմատից հմմտ. վրաց գոգորա «անիւ». գորվա «գլորուիլ»։ Pictet, բ. տպ. Բ. 146 հյ. կառք կցում է պրս. čarx «անիւ», յն ϰύϰλος «շրջանակ» ևն բառերին։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ կայ շատ տեղ կառավարել ձևը (Մրղ. կառավըի-նէլ). մինչև անգամ Անգորայի թրքախօս հայոց մէջ garavellemek «կառավարել, ճարել» ձևով (Բիւր. 1898, 789)։
• ՓՈԽ.-Գ. Փառնակ, Անահիտ 19րճ 22։ հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբ. karr «կառք», որ անշուշտ զուտ լատինական փո-խառութիւն է։ Պէտք չէ հայերէնից կարծել նաև պրս. ❇ gāri «ձիասայլ, ֆուրգուն» (չունի ԳԴ. գործածական է այժմ Թեհրանի պրս. բարբառում և այլուր), որի հետ առ առաւելն կապ կարող է ունենալ սումեր. gar «սայլ»։
(լծ. լտ. գու՛ռռուս. իտ. գա՛ռռօ, գառօ՛ցցա. պ. կէրտուն). ἄρμα currus. Սայլ փառաւոր՝ երկու կամ քառեակ անուօք, ձգեալ ի գրաստուց. իսկ կառք աստուծոյ կոչին քերովբէք, եւ այլն. եբր. ռէքէպ.
Եհան զնա յերկրորդ կառս իւր։ Կազմեաց յովսէփ զկառս իւր։ Հանդերձեաց փարաւոն զկառս իւր։ Կառք, եւ հեծեալք։ Կառօք եւ հեծելովք։ Կառք երկաթիք։ Անուոց կառաց։ Շաչիւն կառաց։ Նստեալ ի կառս իւրում։ Կառք աստուծոյ բիւրապատիկք։ Հա՛յր հա՛յր, կառքդ իսրայէլի, եւ հեծեալք նորա (այս ինքն որ լնուիր զտեղի նոցա գործովք)։ Կառք հրեղէնք, եւ երիվարք հրեղէնք։ Գերանդազէն կառօք.եւ այլն։
Կառօք քրովբէիւք. (Ագաթ.։)
Քրովբէական կառօք։ Որ ի քրովբէական կառսդ հանգչիս. (Շար.)
Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ընպելւոյ պէտք ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. իբր դիւրիչ ընթացից մարսողութեան եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 35։)
butter dealer;
cf. Կոգի.
basket-seller.
buffalo-dung;
large phlegm, ugly spittle.
heir;
heiress.
δεχόμενος susceptor. Առօղ զգրեալսն ի կտակի. այսինքն ժառանգն.
Կտակն դարձեալ կէս զկտակագրին ունի (բան), եւ կէս զկտակառուացն. (Ոսկ. եբր.։)
dealer in linen-manufactures;
linen-draper.
crop, craw.
fire-lighting.
Վառումն կրակի ի տեառն ընդառաջն.
Տաղ կրակաւառի. (Քրիստոս փառաց թագաւորն այսօր եկեալ յընծայումն. Գանձ.։)
bonfire.
succession.
Որպէս եղելութիւն լուսոյն՝ կարգառութեամբ տուընջեան եւ գիշերւոյ՝ ի բաւանդակութեան աւուրն. (Արշ.։)
to hamstring, to hough, to cut the houghs of.
reel;
winder.
heap of stones.
• տե՛ս Կառ։
• ՆՀԲ «քար ի քարի վերայ կուտեալ կամ կառոյցք քարանց»։ Մորթման ZDMG 26, 527 (ինչպէս նաև Բևեռաձև արձանագր. Մորթմանայ, թրգմ. Ապ-տուլլահեան, Պօլիս 1872, Աւկսպուրգի Ընդհանրական լրաթերթէն, 1871 դեկտ. թ. 335) համեմատում է յն. ϰαρϰάριον բ. carcer. գերմ. Kerker, բևեռ, kharkharni կամ խորխոր «միջնաբերդ կամ ամրոց»։ Տէրվ. Նախալ. տե՛ս կար-կել բայի տակ։ Bugge KZ 32, 52 հիռլ, carric, կիմր. careg «քար, ժայռ» բա-ռերի հետ։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. kar «թումբ, քարափ», gar «դէզ, եցերք» բառերի հետ։ Մառ ИАН 1911 470 վրաց. խելի «ձեռք», 1918, էջ 2092 քար բառից, մինգր. կաջի «կայծքար». աւելի ընդարձակ Cpeд. nepeд. էջ 46. իսկ Яз. и Лит. I 228 և 268 հյ. քար, բասկ. ari «քար», սվան. kaǰ «կայծ-քար», նաև հյ. կին, խիճ, կինճ։ Վեր-չապէս Մառ ЗВO 25 (1921), էջ 18
• կրկնուած քար բառից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի բառիս հետ արաք. ❇ [arabic word] karkara «դիզել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 95)։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ ըստ Մա-ռի վրաց. კარკარი կարկարի «բարձր ժայռ. վախք լեռան» (Փизioлоrъ, էջ 106) կամ კარკალი կարկալի «քարերի կոյտ» (Яз. и Лит. I, էջ 268 ծանօթ.)։
σωρός acervus, cumulus βουνός collis συναγωγή collectio. Քար ի քարիյ վերայ կուտեալ, կամ կառոյցք քարանց. կոյտ քարանց՝ ի վեր կարկառեալ եւ դիզացեալ. որ եւ ԲԼՈՒՐ, եւ ԶՐԱՀԱՆ ԱՍԻ.
Կուտեցին քարինս, եւ արարին բլուր. եւ կաչեաց զնա լաբան կարկառ վկայութեան, եւ յակոբ կոչեաց զնա կարկառ վկայ. (Ծն. ՟Լ՟Ա. 46=52։)
Կուտեցին ի վերայ նոցա կարկառ մեծ՝ քարանց. (Յես. ՟Է. 26։ ՟Ը. 29։)
Ի վերայ կարկառի քարանց ննջեսցէ. (Յոբ. ՟Ը. 17։)
Ի փոքր վիմամէջս, ի կարկառս հովտաձեւս. (Արծր. ՟Ա. 10։)
Ջրոցն յուղումն կարկառ եկաց. այսինքն իբրեւ կարկառ. (Լմբ. իմ.։)
Իբրեւ զտարափս անձրեւաց տեղայր ի վերայ նորա կարկառք վիմացն. (Աթ. ի ստեփ.։)
Կարկառ կրճմամբ. իմա՛ կռանահար բախմամբ, կմ կռելով կոփելով կը՛ռ կը՛ռ ձայնիւ։
Արեամբն ներկեալ յինքն ընկալաւ, կարկառ՝ բերանոյն հանգէտ մերձեցոյց. իմա՛ բայ, այս ինքն կարկառեաց։
heap, mass, pile.
σωρός . Նոյն ընդ կարկառ. այս ինքն կոյտ քարանց.
Ջուրնգկացցէ իբրեւ զկարկառակոյտ մի. (Յես. ՟Գ. 13։)
Փլուզին զդուզնաքեայ պատուար այգեստանեացն, զի էր կարկառակոյտ քարանց առանց հողոյ. (Ղեւոնդ.։)
to hold out, to stretch forth, to tender, to offer, to present;
to heap up, to accumulate;
— զձեռն, to stretch forth the hand;
ձեռն, ձեռն օգնականութեան — ումեք, to offer a helping hand, to lend assistance, to help, to succour;
— զմիտս, զխօրհուրդսի, to fix one's mind on, to contemplate intently.
ԿԱՐԿԱՌԵՄ եւ ԿԱՐԿԱՌՈՒՄ. ἑκτείνω, προτείνω extendo ἁντιλαμβάνομαι apprehendo μεταδίδομαι trado ὁρέγω porrigo. Երկայնել զձեռն. ընդարձակել. ձգել զձեռն. կամձեռամբ զիմն առ ոմն եւ առ իմն. մատուցանել. հասուցանել. ջամբել. բաշխել. առատաձեռնել. երկնցընել, տալ.
Ձեռն յաղքատն եւ ի անանկնոչ կարկառէին (առ ունելոյ). (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 49։)
Եթէ կերա՞յ արդեօք զպատառն իմ միայն, եւ որ բոյն ո՞չ կարկառեցի. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 17։)
Կարկառ զծագ գաւազանիգ եւ եհար ի խորիսխ մեղու։ Կարկառ (կամ կարկառէ) պտուղ տնանկին. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 20։)
Սուրն կարկառեալի վերայ երուսաղէմի. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 16։)
Կարկառել զձեռսն, կամ զշնորհս։ Զիմաստնոյն զթագաւորութիւն կարկառէ աստուած (այս ինքն մատակարարէ). (Փիլ.։)
Կարկառեա՛ զամենազօր աջդ յօգնականութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարկառեսցեն նոցա նշխարհ ինչ կոտորոյ հացի. (Յհ. կթ.։)
Զձեռս յողորմութիւն կարկառեսցուք. (Խոսր.։)
Ոչ ձեռն կարկառի առ կիրս վտանգաւորին. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Իբրեւ ձեռն նորա ունայն կարկառաւ, ապա լցան գիրկք նորա առողջութեամբ։ Կարկառ ետ հաց։ Կարկառ ա՛ռ զգինս նորա, եւ վաճառեաց զնա ի սպանումն։ Յամենայն կողմանց պտուղ օրհնեալ կարկառու քեզ (Պատգամն աստուծոյ) (Եփր. համաբ.։)
Տէր յիսուս ձեռն կարկառուցու յօգնականութիւ. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Կարկառ նմա (ադամայ) յիսուս ըզձեռն իւր բեւեռած, կոչէր ձեռամբ՝ քաջալերէր՝ մի՛ երկնչիր. (Գանձ.։)
Ոչ կարկառեցին դանկ մի, ոչ առնուն դահեկան մի. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Կարկառ զբազուկս քո առ խաչն, զի կարկառեսցի առ քեզ բազուկն տեառն խաչելոյ. զի այն՝ որ ոչն կարկառու զձեռն իւր առ խաչն նորա, ոչ կարէ հպել զձեռն իւր առ սեղանն նորա։ Փոխանակ զի ուրախ արար զնոսա անոյշ գինովն իւրով, կարկառին նոքա քացախ. (Եփր. համաբ.։)
Կարկառէր զխորհուրդսն ի տեսչութիւն համագոյական երրորդութեան. (ՃՃ.։)
Հոգւոյ մաքրութիւն կարկառու քեզ մեծապարգեւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Զձեռս ոչ կարկառու, եւ կործանէ զընդիմամարտիկն. (Իսիւք.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տունն. յն. կարկառիլ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Ի կարկառուլ ձեռաց մովսէսի՝ կոտորեաց յեսով զամաղեկացիս. (Եփր. ել.։)
ԿԱՐԿԱՌԵԼ. Որպէս Կարկառակոյտ առնել. դիզանել.
Զյորձանսն յորդանանու ի վեր կարկառեսցես. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
Ի մեջ կարկառեալ ալեացն եղեւ ճանապարհ. (Լմբ. իմ.։)
Սա զօրս անթիւըս ժողովեալ, եւ զքարադէզըն կարկառեալ. (Շ. վիպ.։)
Զուարակ մի գողացաւ, եւ տարեալ մեկուսի՝ յազեաց զնա. եւ կարկառեալ քարամբք՝ մնայր երեկոյին, զի տարցի անյայտաբար. (Արծր. ՟Ա. 3։)
to be presented, tendered, stretched out, to move, to bend or lean forward, to stand out, to project.
κύπτω, παρακύπτω, ἑκκύπτω եւ այլն. incurvo me, demitto oculos, vergo եւ այլն. Երկայնիլ, ձգիլ, ձգտիլ ընդ պատուհանն՝ առ ի նայիլ եւ դիտել զորս արտաքոյ. յառիլ. նկատել. նշմարել. ակնարկել. երկննալ դեպ ի դուրս, կախուիլ, ծռիլ, մօտիլ, նայիլ.
Կարկառաւ աբիմելէք ընդ պատուհան, եւ ետես զիսահակ։ Կարկառեալ ընդ պատուհանն։ Կէսք ընդ պատուհանս արտաքս կարկառէին։ Ի պատուհանից տան իւրոյ ի հրապարակս կարկառեալ. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 8։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ե. 29։ ՟Թ. մկ. ՟Գ. 19։ Առակ. ՟Է. 6։)
Չարիք կարկառեալ կան ի հիւսիսոյ. իմա՛, մերձեալք իբր հայելով ի վերայ աշխարհի։
Որ թանձր է մտօք, եւ խոնարհ հայի ի վայր՝ կարկառեալ ոգւով առ հեշտութիւնս մարմնոյ. (Նիւս. կուս.։)
Առ անյայտսն կարկառիլ արժանաւորեալքս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Զոր աղաչէ ոք, պա՛րտ է զամենայն ի բաց թողուլ, եւ ի նա միայն կարկառիլ. (Երզն. մտթ.։)
Մերթ իբր հասարակ բայ, յառել զաչս.
Յառեալ կարկառեցայ ի վերուստ յարփւոյն զմտաց աչս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Տուեալ լինի յուսումն գրոց, եւ կարկառեալ յու սումն անդ զհինգ ամ. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Կարկառեմ.
to be mute, to become dumb, speechless, tongue-tied.
short, brief, succinct, concise, laconic;
in few words, shortly, succinctly, briefly, concisely, summarily, laconically;
— հատանել, —ս կտրել, to epitomize, to condense, to state briefly.
(որպէս թէ Կարճ առեալ եւ յօդեալ) ἑπίτομος, σύντομος brevis, praecisus. Համառօտ. կարճ.
Զկարճառօտ բանն ի համառօտ կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Այս է հաւատ ուղիղ դաւանութեան կարճառօտ բանիւ. (Գր. հր.։)
Կարճառօտ խնդիրք (աւազակին), եւ համառօտ պատասխանի (փրկչին). (Եղիշ. խաչել.։)
ԿԱՐՃԱՌՕ՛Տ. մ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԱԲԱՐ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒՔ. ԿԱՐՃԱՌՕՏՍ. συντόμως, ἑπιτόμως breviter, praecise, compendiose. Կարճ ի կարճոյ. համառօտիւ.
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել. (Մագ. ՟Գ։)
Յայտնէ կարճառօտաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Պատգամ կարճառօտիւ ամենեցուն բան. (Փարպ.։)
Կարճառօտիւք համառօտս բարբառի զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Արդ զայսոսիկ որպէս կարճառօտիւք (ասացեալ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Այլ վասն իմոյ ախտալից մարմնոյս ասացից ձեզ կարճառօտս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
cf. Կարճառօտ.
ԿԱՐՃԱՌՕ՛Տ. մ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԱԲԱՐ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒ. ԿԱՐՃԱՌՕՏԻՒՔ. ԿԱՐՃԱՌՕՏՍ. συντόμως, ἑπιτόμως breviter, praecise, compendiose. Կարճ ի կարճոյ. համառօտիւ.
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել. (Մագ. ՟Գ։)
Յայտնէ կարճառօտաբար. (Բրս. ապաշխ.։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Պատգամ կարճառօտիւ ամենեցուն բան. (Փարպ.։)
Կարճառօտիւք համառօտս բարբառի զամենայն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Արդ զայսոսիկ որպէս կարճառօտիւք (ասացեալ). (Մաքս. ի դիոն.։)
Այլ վասն իմոյ ախտալից մարմնոյս ասացից ձեզ կարճառօտս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
cf. Կարճառօտ.
cf. Կարճառօտ.
cf. Կարճառօտ.
to retrench, to curtail, to diminish, to cut;
to mutilate, to castrate;
to cut off, to abridge;
to suppress;
— զաւելորդ ուղէշս, to prune, to lop, to trim, to cut;
— զծառս, to detruncate;
— զթեւս, to clip a bird's wings;
— զհերս, to shear, to clip;
to shave;
— զականջս, to crop ears.
Յապաւեա՛ զամենայն ծառ։ Յապաւեաց Յեսու զորդիսն Իսրայէլի. զամենեսեան թլփատեաց Յեսու։ Յապաւելոցն զերեսօք։ Զյապաւելսն առ երեսօք. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։ Յես. ՟Ե. 4։ Երեմ. ՟Թ. 26։ ՟Խ՟Թ. 31։)
Յապաւեն զծառս մշակք դարմանօք։ Զաւելորդ բոյս ի սերմանց եւ ի ծառոց յապաւել եւ խլել ... զաւելորդ ուղէշս յապաւել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Պիտ.։)
Կէսքն (ի ծառոց) իբրեւ յապաւին, կան մնան առանց շառաւիղաց. (Վեցօր. ՟Ե։)
bottom;
pavement;
floor;
ground, earth;
the buttocks;
— հայրենի or հայրենեաց, native land or country, birth-place, home;
— գետոց, canal, bed of a river;
— աղիւսակերտ, brick pavement;
— սալայատակ, stone pavement;
— նաւու, keel of a ship;
առ —աւ կործանել, քանդել մինչեւ ց— or —ս, to raze to the ground, to level or lay even with the ground, to demolish, to raze or pull down;
to sap, to undermine;
լի լինել գետոյն յամ —ս իւր, to be swelled very high, to rise, to swell beyond, to overflow.
Ի հողոյ անտի՝ որ իցէ առ յատակաւ խորանին։ Ցանեսցես առ յատակաւ սեղանոյն։ Ի յատակէ տանն մինչեւ ցորմսն եւ ցգերանսն։ (Պարիսպք) իջցեն մինչեւ ի յատակս։ Ի յատակացն մինչեւ ի պատուհանսն։ Յատակաց մինչեւ ի յարկսն։ Չեւ էին յատակս գրոյն հասեալ։ Հայեա՛ց ընդ յատակսդ (կամ ընդ ատակսդ), եւ տե՛ս ո՞յր է հետդ այդ։ Ի ջրոյն ցամաքութենէ, որ ի ներքոյ կայր յատակք երկրին՝ երեւէին.եւ այլն։
to fit up, to arrange, to adjust, to put in order;
to fine, to refine;
to form, to fashion, to dispose;
to adorn, to embellish;
to ameliorate, to improve, to better the condition;
to make, to do;
to tune, to put in tune, to accord;
— զսեղան, զճաշ, to get ready, to prepare, to get dinner ready;
— զանկողին, to make the bed;
— զսենեակ, to do the room;
— զեղնգունս, to pare one's nails;
— զճրագ, to snuf the candle;
— զհերս, to adjust, dress or deck one's hair;
— զելս իրացն, to organize, to regulate, to put in order;
ճակատ առ ճակատ —եալ, drawn out in battle-array;
սեղան կազմ եւ —եալ, table ready covered, a well spread table.
κοσμέω orno κατασκευάζω apparo, fabrico ῤυθμίζω apto τάσσω ordino διορθόω corrigo καθίστημι constituo ποιέω facio, paro. (արմատն է Արդ, զարդ, յարդ. հարթ. արդար) Զարդարել. յօրինել. յերիւրել. յարմարել. կարգաւորել. դիւրել. հանդերձել, կազմել, պատրաստել, կարգել, առնել, կացուցանել. սազել, շտկել, դուրել, շտկտել, կոկել, հատրել, ընել, շինել.
Մաքրեալ եւ յարդարեալ։ Յարդարեսցէ զճանապարհ քո առաջի քո։ Յարդարեաց զնոսա իբրեւ զերիվար գեղեցիկ պատերազմի։ Ի նմանէ դիտեաց, եւ ի նմանէ յարդարեաց։ Բարեկամս Աստուծոյ եւ մարգարէս յարդարէ (կամ առնէ)։ Իբրեւ սաղմոսարանաւ իւրաքանչիւր յարդարեալ ձայնիւք (կամ ձայնիւ յարմարեալք).եւ այլն։
Յարդարել զճակատ, կամ ճակատ առ ճակատ. (զիրս երկրին. Խոր.։ Եւս. քր.։)
Զառ ի ներքոյ արեգական յաւէտ իմաստութեամբ՝ յարդարեալ հնազանդեցոյց. (Պիտ.։)
Այսպէս առնելով եւ դատելով՝ ե՛ւս դժնդակագոյն քեզ յարդարես ատեան. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Սպանանէ մեղօք, եւ այլոց պատճառս սպանման յարդարէ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Մթացեալ անօթն լուսաւորի առ սակաւ սակաւ, մինչեւ ամենեւին յարդարի. (Եզնիկ.։)
Ըստ Սողոմոնի՝ ի Տեառնէ յարդարի կին առն. (Մեկն. ղկ.։)
to add, to increase, to augment;
to join, to adjoin, to insert, to interpolate, to apply, to supply;
to reckon, to add up;
— խօսել, to repeat, to say again, to reply, to rejoin;
— ի զօրութիւն, to redouble one's strength;
— ոյժ ումեք, to sustain another's efforts;
— զինչս իւր, to increase one's wealth;
աւուրս յաւուրս —, to lengthen life;
— զվարձս ծառայի, to raise the wages of a domestic;
յաւել յիս զօրութիւն, it gave me new strength;
եւ յաւել ծնանել, and then brought forth;
ոչ եւս յաւելից անիծանել, will never curse again;
մի եւս յաւելուցուք տեսանել զերեսս իմ, see my face no more.
προστίθημι, προσδίδωμι appono, addo, adjicio, jungo, augeo. Առաւելուլ. աճեցուցանել. առատացուցանել. ի վերայ բերել. բարդել. ժողովել. ամփոփել. կրկնել. երկրորդել. յարել զբան ի բան. էւելցընել.
Հարցեն զնա թւով քառասուն, եւ այլ մի՛ յաւելուցուն։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Աւուրս յաւուրս յաւելեր թագաւորի։ Մեծութիւն յաւելու բարեկամս բազումս։ Յաւե՛լ մեզ հաւատս։ Յաւել տէր խօսել։ Ոչ եւս յաւելից անիծանել զերկիր։ Յաւել ծնանել զեղբայր զնորա զՀաբէլ։ Գործիցես զերկիր, եւ ոչ յաւելցէ տալ քեզ զզօրութիւն իւր։ Յաւելաք յամենայն մեղս մեր եւ ի չարիս, եւ խնդրեցաք մեզ, թագաւոր։ Որ յաւելաւ ի կերողացն։ Ոյր գուցէ, տացի նմա, եւ յաւելցի։ Մեռաւ, եւ յաւելաւ առ ժողովուրդ իւր, կամ յազգ իւր։ Յաւելցիս առ ժողովուրդ քո.եւ այլն։
Յաւելաւ հայր իմ (ի յառաջադիմութիւն), եւ եհան դեւ յեղբօրէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Որ յաւելու ի գիտութիւն, յաւելու ի ցաւս. (յն. զգիտութիւն, զցաւ)։ Առաւել եւս յաւելուին հաւատացեալքն ի Տէր։ Ամենայն որ յաւելուցուն քեզ, առնիցես ողորմութիւն։ Եւս քան զեւս յաւելուցուք ի նոյն. եւ այլն։
Որչափ ժամանակք անցանեն, նոյնչափ յաւելուն ցանկութիւնք առ ի նոսա. (Իսիւք.։)
to lean upon, on or against;
to confide in, to rely on, to trust, to put one's trust or confidence in, to be based or grounded on;
cf. Յեցուցանեմ;
— յորմն, to lean against the wall;
—ի ծառ, to lean or set one's back against a tree;
— արմկամբ, to lean on one's elbow;
to rest one's elbows on;
— ի ցուպ, to lean upon a stick;
կալ դատարկ յեցեալ յինչ, to loll;
— ի ցուպ եղեգնեայ, to trust to a broken reed, to hope in, to rely or depend upon one who has no power, no interest;
— յոք, to rely, to depend upon a man's power, credit or protection;
— ի ծերութիւն, to advance or grow in years, to age, to become or get old;
— ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան, to grow proud, to be puffed up;
— ի վաղակաւորն, to unsheathe, to draw a sword;
ամեն ինչ ի նա յեցեալ կայ, all depends upon him, all hope is in him;
յեցի՛ր յիս, lean upon me.
Յենուցու ի ձեռս իմ։ Սպառազէնն՝ յորոյ արքայ յենոյր ի ձեռն (կամ ի ձեռս) նորա։ Եղեր գաւազան եղեգնեայ, յենուին ի քեզ։ Ի ցուպն եղեգնեայ յենուցու։ Զննեցից զսիւնս, եւ յեցայց ի նոսա ... յեցաւ ի նոսա, ի մին աջով իւրով, եւ ի միւսն ձախով իւրով։ Փայտ կենաց է, որ յենուն ի նա իբրեւ ի Տէր հաստատութեամբ։ Յեցեալ (կամ յենու գայ) եղբօրորդի իւր։ Յեցեալ ես յօրէնսն։ Ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան յեցեալ։ Յեցեալ ի ծերութիւն (յն. վիճակեալ)։ Եկեալ յեցեալ (յօտարաց յազգն իսրայէլի).եւ այլն։
Եթէ այս երկուք գեղեցկագոյն հաւատոյ ոտիւք առ ճշմարտութիւնն ի վեր կանգնեալ ոչ հաստատիս, առ ո՛ր եւ յենուցուս առ մինն ի նոցանէ՝ կաղ գտանիս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ի սոյն յենոյր առաքեալ զաշակերտսն՝ ասելով, մի՛ յամօթ համարիր զվկայութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. (Լմբ. առակ.։)
to set, to mount, to enchase, to stud;
to fit in, to mortise;
to connect, to join, to link, to concatenate, to tie, to attach;
to insert, to interpolate, to intercalate;
to compose, to weave, to entwine;
— մարգարիտս, to string pearls;
— ընդ պատուհանն, to loll out of window;
— առ եղբայր իւր, to visit one's brother, to pay him a visit.
Որպէս ոսկի շղթայք ի միմեանս յեռեալ են առաքինութիւնքն, եւ ոչ անջատին ի միմեանց. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
Լրումն առաջնոյն (սիրոյն Աստուծոյ՝ եդ Տէրն), եւ զնմանէ յեռեալ՝ առ ի յընկերն զսէրն. (Բրս. հց.։)
Զառաքինութեանցն պատուիրանս յեռու ընդ միմեանս. (Լծ. ածաբ.։)
Տողս առանցելոցն բանից յեռուս. (Ոսկ. թես.։)
Կր. Կր. իբր Յառիլ. կարկառիլ. եւ Երթալ ի տես եւ ի խօսակցութիւն.
Յորժամ կամի եղբայր առ եղբայր յեռուլ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Մշտապայծառ.
Միշտ փայլեալ՝ փայլուն՝ լուսափայլ. մշտապայծառ.
Փառօքդ մշտափայլի։ Մչ մշտափայլ յարակայ վառմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Ա. ՟Ղ՟Գ։)
Այսու (առաքինութեամբ) զքեզ մշտափայլ տեսանեմք. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
cf. Մոլորութիւն;
դառնալ ի մոլորմանէ, to be convinced of one's error, to correct one's mistake.
Դառնալ ի մոլորմանէս։ Ո՛չ եմ ի ճշմարտութենէ մոլորումն։ Ձգեաց զնոսին նոցին հոգւոյն յօժարութիւնն յայսպիսի մոլորումն. (Լմբ. առ լեւոն. Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
forgetfulness;
—նս առնել, ի —նս դարձուցանել, արկանել, to forget, to leave or bury in oblivion;
— լինել, գալն, to forget, to forget oneself, to put out of oneʼs memory;
ի —նս ածել, to cause to forget.
λήθη oblivio. Նոյն ընդ Մոռացումն. եւ ընդ բայի՝ որպէս Մոռանալ, մոռանիլ. (գրի առ յետինս եւ Մոռացունք)
Մոռացօնք են նոցա, զոր միայն յիշել արժան էր, կամովին արարեալ զայս մոռացօնս թշուառականքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յորժամ յաստուծոյ երախտիսն վայելեսցեն, մոռացօնս առնիցեն. քանզի սովոր են պարգեւք բարութեանց ածել զմեզ ի մոռացօնս. (Ոսկ. ես.։)
Կոյր է եւ զաչացու, ի մոռացօնս դարձուցեալ զսրբութիւն առաջնոց իւրոցն յանցանաց. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 9։)
Ի մոռացօնս դարձուցեալ զկենսաբեր աւետիսն յառաջադիրս. (Ագաթ.։)
Մոռացօնք տիրեալ են, կամ տիրեն։ Աստուծոյ՝ մոռացօնք ոչ է, այլ վասն անտես առնելոյն ասէ. (Խոսր.։)
Մի՛ մոռացօնս առներ գործելեաց իմոց ընդ քեզ երախտեաց՝ իմ անօրէնութեամբս. (Նար. երգ.։)
Բնաւ գիտես իսկ ոչ, թէ մեղար. քանզի մոռացօնս առնես ամենայնիւ (կամ ամենայնի). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
dumb, mute;
cf. Համր;
— առնել, to strike dumb;
— լինել, to be mute, to become dumb or speechless.
ռմկ. մունճ. Համր. անխօս. անբարբառ. պապանձեալ լեզուաւ. լուռ.
Զոմն մի մոգ աղօթիւք մունջ արար վասն անառակ խօսիցն. կապեցաւ լեզուն, եւ եղեւ մունջ. (Ճ. ՟Բ.։)
to roar;
to bellow, to low;
to rage, to chafe, to fume, to burst into roaring;
մռնչէր առ հեծութեան իմոյ, I have roared by reason of the disquietness of my heart.
μυκάω, -ομαι, ὡρύομαι, ἑρεύγομαι , ἑμβριμάομαι mugio, fremo, increpo, rugio, eructo. Մռմռալով գոչել կամ ձայն հանել գազանաց, բոռալ. գոռալ. ուժգին հեծել. մնչել զայրագին. շնչել փչել. սպառնալ. ահեղ բարբառիլ.
Մռնչել առիւծու, կամ կորեանց առիւծու։ Մռնչէի առ հեծութեան սրտոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Է. 8։)
Մռնչելով բարբառ արձակեաց, եւ ասէ. (Եղիշ. ՟Բ։)
wear, wear and tear, deterioration, consumption, use;
corrosion;
decay, decline;
—ումն լուսնի, waning of the moon;
լուսինն առնու աճումն եւ —ումն, the moon waxes and wanes.
Մաշելն, իլն (ըստ ամենայն առման). σύντριμμα contritio եւ այլն. Հաշումն եւ մաշումն առանց բժշկութեան. (Առակ. ՟Զ. 15։)
Լուսին առնու զաճումն եւ զմաշումն. (Իսիւք.։)
Տակաւին ի մաշումն եւ ի չար ծառայութիւն վասն մեղաց իւրեանց մատնեալ լինին յաստուծոյ. (Փարպ.։)
Մաշումն եւ տառապանք մարդկան ի պէսպէս փորձութիւնս ջրով եւ հրով. (Վրդն. ծն.։)
Անլոյծ զսա թողացուցեալ առանց մաշման պարգեւաց. յն. անմաշ ἅτηκτον (Պղատ. տիմ.։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
Ահա բառդ՝ ստուգութեան եւ մատնացոյց առնելոյ է։ Մատնացոյց առնէ զիւրսն խնդութեամբ էմմանուէլն, թէ ահա ես եւ մանկունք իմ. (Գէ. ես.։)
Ակնարկէին միմեանց, մատնացոյց առնէն զնա։ Գայ հոգին սուրբ ի նմանութիւն աղաւնոյ մատնացոյց առնելով զմկրտեալն. (Եփր. ծն.։ Ոսկ. ծն.։ Զքր. կթ. մկրտ.։)
Մատնացոյց առնէ, թէ այդ է ուղին. (Տօնակ.։)
Մատնացոյց առնեմք միմեանց, եւ ասեմք, ա՛յս այն անուն է, եւ այս ա՛յն. (Մաշկ.։)
Անառակութիւնն մատնացոյց առնէ զիս. (Ոսկ. ղկ.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր։ Մատնեցայ, եւ ոչ ելանէի. եւ այլն։
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Մատեաւ յակոբ առ իսահակ հայր իւր։ Եւ մատուցեալ աբրաամ՝ ասէր։ Մատեան աղախնայքն, եւ որդիք նորա, եւ երկիր պագին նմա։ Մատեաւ լիա։ Յետոյ մատեաւ յովսէփ եւ ռաքէլ։ Ի վարագոյրն մի՛ մերձեսցի, եւ առ սեղանն մի՛ մատիցէ։ Մատի՛ք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս։ Մատիցէ այր ի խորութիւն սրտի իւրոյ։ Մատիցէ սրով եւ ի կաղս եւ ի կոյրս։ Մատեաւ եւ յարդարսն երբեմն փորձ մահու։ Ոչ էք մատուցեալ առ լեառն շօշափելի։ Մատուցեալ էք ի սիովն լեառն։ Իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի ձեզ աստուած.եւ այլն։
Յառաջ մատուցեալ՝ տային պատասխանի թագաւորին։ Թէ կարի շատ յառաջ մատուցեալ ծերացոյց։ Մատիր յառաջեա՛ց դու ընդդէմ սրոյն. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Է. ՟Ը։)
ՄԱՏՉԻՄ. προσάγομαι, προσφέρομαι, εἱσφέρομαι adducor, adferor. որպէս Մատուցանիլ. ընծայիլ. առբերիլ, նուիրիլ, պատարագիլ.
Դու ես, որ մատուցանես, եւ մատչիս։ Պատարագ քրիստոս մատչի գառն աստուծոյ. (Պտրգ.։)
murderous, exterminating;
— առնել, to kill, to put to the sword.
Հասանէին առնուին զկողմ ի պարսից աշխարհէն, առ հասարակ մարդակոտոր առնէին. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
Մարմին ամենայն պատ առեալ զամենեքումբք. (Շիր.։)
Զի՞նչ է մարմին. գործի հոգւոյ առ ի կենցաղս հաղորդութեան. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Առ մի ի կողից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Մարմին ի մարմնոյ իմմէ. եղիցին երկուքն ի մարմին մի։ Երինջք ընտիրք մարմնով, վտիտք մարմնով։ Զոսկերօք եւ զմարմնովք նորա։ Հերք իմ եւ մարմինք։ Մարմին եւ արիւն ոչ յայտնեաց քեզ։ Հացն՝ զոր ես տաց, մարմին իմ է։ Կերիցեն թռչունք զմարմին քո։ Ոչ ամենայն նոյն մարմին է. այլ՝ այլ մարմին է մարդկան, եւ այլ մարմին անասնոց. եւ այլն. որպէս ի վեր անդր։ Ուստի նոյն բառք այլոց ազգաց ըստ կրկին նշ. թարգմանին ի մեզ ըստ տեղւոյն նաեւ Դի, Գէշ, Մարդ, Անձն, եւ այլն։ Որպէս Մարմին կոչի փոխաբերութեամբ եւ մարմնասէրք, երկրաքարշք վարուք, ընկղմեալք ի նիւթ։ Մարմին կոչի եւ իսկութիւն մարմնոյ՝ հակադրեալ ստուերի. որպէս եւ վերին երես մարմնոյ կամ մորթն, իբրեւ մասն մսոյ, եւ այլն։
Բանն մարմին եղեւ։ Տեսցէ ամենայն մարմին զփրկութիւն աստուծոյ մերոյ, եւ այլն։ Ձայն արձակեալ ի ձեռն մարմնոյն՝ զղազար կոչեաց. այսոքիկ լինին ի ձեռն մարմնոյն, այլ ոչ էին գորք մարմնոյ. (Պիտառ.։)
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
Աղ մաքրողական՝ առիթ բուժող՝ ախտաժետ խայթմանց. (Տաղ.։)
costly, very dear, most expensive, high-priced, too dear, precious, rich, magnificent, sumptuous;
dearly, at avery high price;
— մեծագնել, — վաճառել, to buy or sell dearly, at a high price.
ՄԵԾԱԳՆԻ. իբր մ. ի սեռականէ բառիս Մեծագին. μεγάλης τιμῆς pretio magno πολλοῦ multo. Մեծաւ գնով. մեծ գնոց. շատի՛, շատ գնով, սո՛ւղ.
Մա՛րթ է վաճառել զդա մեծագնի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 9։)
Վաճառեցաւ, եւ յոյժ դիւրագին, երեսուն արծաթոյ. այլ գնեաց զաշխարհ մեծագնի՛, իւրով արեամբն. (Առ որս. ՟Գ. յորմէ եւ Շ. թղթ.։)
famous, celebrated, glorious, illustrious;
solemn, pompous, triumphant;
փառօք, տօնիւ, solemnly, splendidly, pompously, triumphantly.
Որոյ մեծ է հանդէս արուծեան գործոց, կամ նահատակութեան. երեւելի. առաքինի.
Ի ձեռն մեծահանդէս նահատակին գրիգորի։ Մեծահանդէս ինքնակամ յօժարութիւն (նահատակաց)։ Մեծահանդէս ճգնութեամբ նոցին։ Պայծառանայր մեծահանդէս առաքինութեամբ. (Ոսկիփոր.։ Ճ. ՟Ա.։ Գանձ.։ Ուռպ.։)
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
Զերկուս լուասւորսն զմեծամեծս։ Կէտս մեծամեծս։ Քաղաքք մեծամեծք յոյժ։ Նշանս եւ արուեստս մեծամեծս։ Աւարօքն մեծամեծօք։ Մեծամեծ դատաստանօք։ Մեծամեծ հարուածս առնէին։ Ածեր ի վերայ իմ մեղս մեծամեծս։ Մեծամեծքն եւ պատուական աւետիք.եւ այլն։
Արար ինձ մեծամեծս հզօրն։ Պատմեա՛ դու ինձ զամենայն մեծամեծն՝ զոր արար եղիսէէ։ Արար ի քեզ զմեծամեծսն եւ զփառաւորս՝ զոր տեսին աչք քո.եւ այլն։
Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի. (Յկ. ՟Գ. 5։)
Հպարտութեամբ մեծամեծս բարբառին։ Մեծամեծս խօսին. (Իսիւք.։)
Մեծամեծք նորա։ Մեծամեծք չուառացան։ Ինեւ մեծամեծք մեծանան։ Զսեդեկիա արքայ յուդայ, եւ զմեծամեծս նորա։ Բաղտասար արքայ արար ընթրիս մեծամեծաց իւրոց։ Եհար զամենայն մեծամեծս նորա։ Ընկճեսցին մեծամեծք։ Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս.եւ այլն։
cf. Մեծակառոյց.
Որոյ շէնքն եւ կառուցումն է մեծ. հոյակապ.
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
μεγαλότιμος qui in magno est homore μεγαλόδοξος magnifice gloriosus σεβάσμιος venerandus, colendus եւ այլն. Մեծապէս պատուեալ, եւ պատուելի. մեծաշուք. մերծարգի. մեծամեծար, շքեղ. փառաւոր.
Յանպատճառէն եւս ծնելութեան իրք այնպէս եւ այնպիսի մեծապատիւ. (Առ որս. ՟Գ։)
Զվերին մեծապատիւ (յն. մեծի) թագաւորութեան ճառս ի միտ արկանէ. (Ոսկ. ես.։)
Մեծապատիւ գիտացեալ զաստուծոյ փառաբանիչն լինել. այսինքն պատուաւոր յոյժ. (Խոսր.։)
Յորժամ մեծապատիւ մեծարիցին, յայնժամ առաւել խոնարհութիւն ցուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
very magnificent, very liberal, generous;
— առնել, մեծարել, to load with precious gifts;
— լինել յումեքէ, to receive magnificent presents.
μεγαλόδωρος qui magna donat, munificus. Առատաապարգեւ. մեծաձիր. որպէս առատաձեռն, տուօղ մեծամեծ պարգեւաց.
Հոգւոց մաքրութիւն կարկառու քեզ մեծապարգեւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Եւ որպէս Այն ինչ, որ է մեծ պարգեւ կամ պարգեւական. առատապէս պարգեւեալ.
Զմեծապարգեւն նորա շնորհս։ Մի՛ արտաքսիցես զմեզ յայսպիսի մեծապարգեւ շնորհէ։ Զաստուծոյ իմոյ մեծապարգեւ ողորմութիւնն։ Մեծապարգեւ փառօք դառնայ. (Դիոն. եկեղ.։ Խսոր։ պտրգ։ Ոսկիփոր.։ Ասող. ՟Բ. 2։)
respect, honour, veneration, reverence, deference, homage, distinction;
ceremony, compliments, respects;
kind reception, welcome;
— հասարակաց, universal esteem;
—նօք, respectfully, honorably, with regard;
առնել —նս երեսաց ուրուք, to have regard for;
to hearken favourably to;
—նս դնել, առնել, ցուցանել, cf. Մեծարեմ.
τιμή honor μεγαλειότης, μεγάλομα magnificentia, reverentia ὔψος altitudo, dignitas. Մեծարելն, իլն. յարգանք. պատիւ. անկնածութիւն. պատկառանք.
Փառք մարդոյ ի վերայ մեծարանաց հօր իւրոյ. (Սիր. ՟Գ. 13։)
Եղիցին ինձ ի մեծարանս առաջի ամենայն ժողովրդոց երկրի։ Ցուպն գեղեցիկ, գաւազանն մեծարանաց. (Երեմ. ՟Լ՟Գ. 9։ ՟Խ՟Ը. 17։)
Գրեսցուք առ նոսա բանս մխիթարութեան, մեծարանաց, եւ պարգեւաց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 24։)
Անարգեալ պատուական հանդերձքառ ի զարդս մեծարանաց. (անդ. ՟Գ։)
Առ ի կարծել մեծարանս դնել որդւոյ ... առ ի մեծարել զհայր։ Մեծարանս եդի քեզ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Ագաթ.։)
very respectable, estimable, reverend, venerable;
— լինել, to be held in high esteem, to enjoy the esteem of, to be much esteemed by;
— առնել, cf. Մեծարեմ.
Աճէ լինի ծառ մեծարգոյ. (Շ. խոստ.։)
Որ ընչիւքն են թաթաւուչ, նոքին բարգաւաճեալք ցուցանին, եւ մեծարգոյք առ սիրելիս անյաղթ՝ ողորմութեամբ քո պահեցեր (զթագաւորն հեթում). (Տաղ.։)
Վարունկն մեծարգոյ քան զայլսն կարծէր զանձնէ վասն կանխութեանն. (Մխ. առակ.։)
apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.
ՄԵԿՈՒՍԻ. ա.մ. ἁπών, -όν absens διεστηκώς distans եւ այլն. եւ բայիւ ἁφίστημι, -σταμαι, ἁποστρέφω, -ομαι, ἅπειμι, ἁπέρχομαι եւ այլն. Հեռի. առանձինն. ի բացէ. ի մի կողմն.
Ուրացութիւնն մեկուսի առնէ յաստուծոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ առնէ յաստուծոյ. Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
ՄԵԿՈՒՍԻ. նխ. μακράν, μακρόθεν longe, a longe, procul κατ’ ἵδιαν seorsum ἑκτός extra. Զատ. ուրոյն. հեռի. առանց. ազատ, արտաքոյ.
cf. Մեղք;
յանձն առնուլ զ—նս, to confess one's faults.
Բազում անգամ եւ տանջանք մեղանացն են հիւանդութիւնք՝ առ ի դարձ ածելոյ. (Բրս. հց.։)
Զմեղանս յանձն առեալ հանդերձ հարկօք, եւ թողութիւն ի նմանէ խնդրեալ. (Խոր. ՟Բ. 52։)
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
Մեղք՝ է ըստ յայտնի բառի մեղկութիւն, որ լսի հեշտութիւն։ Մեղկութիւնն մեղք առասի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն. (Լմբ. անառակ.։)
Զմեղսն չհամարել մեղս՝ առաւել չար է. (Գէ. ես.։)
Ի ՄԵՂՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Պատճառ լինել մեղանչելոյ. մեղք ձգել՝ խօթել.
Մատուսցէ վասն մեղաց իւրոց՝ զոր մեղաւ, զուարակ յանդոյ անարատ տեառն վասն մեղացն։ Ի տեղւոջ՝ ուր սպանանիցեն զողջակէզն, սպանանիցեն եւ զվասն մեղացն.եւ այլն։
to undress oneself, to strip, to strip naked, to denude, to uncover, to unveil, to pull off, to throw off, to be discovered;
to undress, to unclothe, to strip, to lay bare, to disrobe;
to bereave, to unfurnish;
— զսիրտ, to unbosom oneself to, to pour out one's feelings, to open oneself to;
ի բաց —, to cast, put or leave off;
ի բաց — զամօթ, to cast aside all sense of shame;
— յընչից, to deprive oneself of one's property;
— զսուրն ի պատենաից, to draw, to bare or unsheathe a sword;
— օձից, to cast the skin;
այն ինչ կամէր առաւօտն ի գիշերոյն —, իբրեւ այգն զառաւօտն մարկանայր, at dawn, at day-break, in the grey of the morning, at the peep of day;
յայսմ օրինակի զբանս իւր —նայր, he this expressed, or explained himself.
ἑκδύνω, ἑκδύω, ἑκδιδύσκω exuo περιαιρέω, ἁφαιρέω aufero, tollo γυμνόω nudo, denudo ἁποκαλύπτω revelo, retego ἑκσπάω detraho, spolio. Մերկ կացուցանել կամ մերկացուցանել զանձն. հանել զզգեստն. բառնալ զծածկոյթ. յայտնել. հանել, հանուիլ, բանալ, բացուիլ
Մերկասցի զպատմուճանն իւր։ Մերկացարո՛ւք զպատմուճանս փառաց ձերոց, եւ զզարդ քո ի քէն։ Մերկացաւ ի տան իւրում։ Զի մի՛ մերկասցին առականք քո։ Մերկանայր զպատրուակն.եւ այլն։
Մերկացաւ մեղօք զփառս արարչին։ Մերկացաւ յինքենէ զաստուածային սուրբ հոգին. (Շար.։)
Մերկացի՛ր դու ի քէն զառաջին մեղանչականն զկենացն զբծականութիւն. (Կոչ. ՟Գ։)
Մերժեցեր զլոյսն յամբարշտաց. մերկանալն (ի) յուդայէ զառաքելութեան շնորհսն. (Նար. յովէդ.։)
Սոյնպէս Մերկանալ ասի եւ մորթեզերծ առնելն, կեղեւելն եւ այլն. որպէս եւ հանելն զսուր ի պատենից.
Զոր ոչ երբէք կամէր իւրոց սիրելեացն յայտնել, ակամայ առաջի ծառայիցն քրիստոսի մերկանայր, եւ դնէր զամենայն կարգաւ։ Մերկացան ամենայն բանք ատենին առաջի նորա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Յորժամ մերկասցի առաւօտն, եւ ծագեսցէ արեգակն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Այն ինչ կամէր առաւօտն ի գիշերոյն մերկանալ. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 30։)
Իբրեւ ազգն զառաւօտն մերկացաւ, կամ մերկանայր. (Ագաթ.։ Զենոբ.։)
barenecked;
naked, clear, evident, open, frank;
nakedly, clearly, overtly, plainly;
— առնել, to make evident, to reveal, to discover, to unveil;
ամենայն ինչ — կայ առաջի նորա, all things are naked and opened unto the eyes of him.
Փոխանակ պատառելոյ պատմուճանին, եւ մերկապարանին լինելոյ՝ զմերկացեալս ի կենաց լուսոյն ծածկեա՛ աստուածային ողորմութեամբդ. (Բենիկ.։)
Ամենայն ինչ մերկապարանոց կայ առաջի աչաց նորա. (Եբր. ՟Դ. 13։)
Եւ զի՞նչ է մերկապարանոցն. ի սովորութենէ մորթոցն՝ յորժամ յարենէ (ի զենլեաց. յն. աբօ նէրի՛օն ) մերկանայցեն, ասէ զմերկապարանոցն. դարձեալ զենուցու ոք ինչ, եւ զմորթ մարմնոյն մերկանայցէ, զամենայն իսկ զներքին անդամսն առաջի աչաց իւրոց յայտնէ. (Ոսկ. եբր.։)
Ամենայն երեւելիք եւ աներեւոյթք՝ պարզ եւ մերկապարանոց կան առաջի աստուածութեան. (Նար. յովէդ.։)
shadow, shade, umbrage;
auspice, conduct, shield, defence, guard;
— ընդ —նեաւ, in the shade, under the shadow of;
with the protection or under the auspices of;
— լինել, առնել, cf. Հովանաւորեմ;
աւուրք իմ որպէս — անցին, my life has passed away like a shadow.
σκιά (լծ. ընդ հյ. Շուք) umbra σκέπη tegumentum, operimentum . Որ ինչ հոգ եւ զով առնէ. Ստուեր ծառոց եւ այլոց իրաց՝ հովարար կամ զովացուցիչ ի տապոյ. նմանութեամբ՝ Ծածկոյթ կամ յարկ ապաւինի. թեւարկութիւն. խնամարկութիւն. պաշտպանութիւն. շուք.
Ծածկեաց զլերինս հովանի նորա Եկա՛յք ծածկեցարո՛ւք ընդ հովանեաւ իմով։ Սփռեաց ամպ՝ հովանի առնել նոցա։ Ընդ հովանեաւ վիմիդ։ Աւուրք իմ որպէս հովանի անցին.եւ այլն։
Ընդ հովանեաւ աջոյ քոյ պահեա՛ զմեզ։ Քառակուսի ազանց հովանի եւ պահապան. (Շար.։)
Հովանի լիցին նմա ամենայն անտառք։ Լինել նմա հովանի ի վերայ գլխոյ նորա։ Ամպ լուսաւոր հովանի եղեւ ի վերայ նոցա։ Հովանի ունիցի ամպն ի վերայ խորանին։ Քերովբէքն հովանի ունէին ի վերայ տապանակին.եւ այլն։
harvest;
crop;
summer;
— խոտոյ, hay-making;
ժամանակ հնձոց, reaping, harvest-time, mowing-time;
(խոտոյ) hay-time;
երգ հնձոց, harvest-home;
առատ —, abundant harvest;
ոսկեփայլ, — փունջ —, golden harvest;
յաւուրս հնձոց, in harvest-time.
θερισμός, ἁμητός messis եւ θέρος aestas. (արմատ բայիս Հնձել) Հասուն արմտիք քաղելիք, եւ քաղումն նոցին. հնձումն ցորենոյ, եւ ժամանակ նորին, այսինքն Ամառն. (յն. թէրիսմօ՛ս եւ թէ՛րօս. լծ. ընդ հյ. ջեր) հունծ.
renunciation, renouncing, relinquishment;
abdication;
resigning, resignation;
denial, refusal;
leave of absence;
dismission, discharge;
permission;
parting, leave;
farewell, adieu, good-bye;
— առնել, տալ, cf. Տալ հրաժարական ողջոյն;
to renounce, to give over, to relinquish, to resign;
to retire from, to leave off;
to bid adieu or farewell;
ի —ի կացուցանել, to dismiss, to discharge, to send or turn away;
առնուլ — անդարձ, to bid an eternal farewell, to bid adieu for ever.
Ոչ զատեաւ առաջին հրաժեշտիւն։ Տեսին զհրաժեշտ խնդրոյն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ի՟Ե։ Երզն. մտթ.։)
Արձակիչ կապելոց, հրաժեշտ վնասակարաց։ Խնդրեաց ի տեառնէ հրաժեշտ տկարութեանն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
Հրաժեշտ առին մահ եւ խաւար ի ծագել լուսոյն եւ ի գալ կենացն. (Յճխ. ՟Զ։)
Ոչ կամեցան հրաժեշտ առնուլ ի թագաւորէն՝ զոր խնդրեցին (ի սամուէլէ). (Եփր. թագ.։)
Ի միում ժամու հրաժեշտ լինի ձայնիւ, եթէ երթա՛յք յինէն անիծեալք. եւ սատանայ մնայ պապանձեալ, մինչեւ հրաժեշտն լինիցի. (Պիտառ.։)
made public, published, divulged every where, rumoured abroad;
— առնել, to publish, to make known far and wide, to divulge, to noise or rumour abroad;
— լինել, to become public, to take wind, to be published, divulged.
Հրապարակագոյժ աղաղակէր, թէ բարւոք ասաց վասն ձեր հոգին սուրբ։ Ստեփաննոս իսկ յորժամ հրապարակագոյժն բարբառէր. (Ոսկ. գծ.։)
Զայնպիսի տարակուսանս անձին իւրոյ հրապարակագոյժ առնէ պատմութեամբ. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ ձաղել առաջի բազմաց, մի՛ հրապարակագոյժ առնել զյանդիմանութիւնն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Մովսէս զհատուցումն վրիժուց գործոց մերոց հրապարակագոյժ առնէ. (Յհ. կթ.։)
Խորհեցաւ լռելեայն արձակել զնա, ոչ համարձակեալ հրապարակագոյժ առնել զնորայն. (Բրս. ծն.։)
seen by all, public;
հրապարակատես առնեմ, cf. Հրապարակեմ, cf. Յայտնեմ, cf. Հանդիսացուցանեմ.
Ոչ ուրեմն հնար է ուրանալ կամ սուտ առնել, զի գործք են հրապարակատեսք։ Երթեալ ի հրապարակատես ատեանն. (Նանայ.։)
Պատմեցին առաջի նորա ի մէջ հրապարակատես ատենին. (Ճ. ՟Ա.։)
Հրապարակատես զայն (գործ) արարեալ։ Հրապարակատես առնել զուրախութիւն սրտին, կամ զմարմինն յայտնութեամբ, կամ զծածուկ առաքինութիւնս. (Յհ. կթ.։ Նչ. եզեկ.։ Ածաբ. կիպր.։ Նար. երգ.։)
throwing, casting or shooting fire;
gun, musket, fusil, piece, arquebuse, rifle, blunderbuss;
— բաղխիչ, գայլախազեայ, կախաղանաւոր, ասղնաւոր, կրկնահար, հողմահար, յետախցիկ, որսոյ, թռչնորսական —, percussion-gun, flint-gun, pendulum-gun, needle-gun, double-barrelled gun, air-gun, breech-loading, sporting-gun or shooting-gun, fowling or birding-gun, musket or rifle;
բաղխիւն —ի, musket-shot;
շռինդ —ի, report of a gun;
հարուած —ի, gun-shot wound;
— բարկութիւն, շանթք, thunder, thunder-bolt;
լնուլ զ—, to load a gun;
արձակել զ—, to shoot, to let off, to discharge, to fire;
չառնուլ հուր —ի, to miss fire, to flash in the pan;
—ք, hail of fire;
musketry.
πυροβόλος ignes jaculans κεραυνόων fulminans Որ ցանէ յիւրմէ զհուր, կամ արձակէ շանթս. շանթառաք.
to invite, to desire, to invite to a feast or assembly;
to convoke, to convene;
յառաջագոյն —, to predestine;
— ի ճաշ, to ask or invite to dinner.
Կոչեաց ի կոչունս իւր. եւ դարձեալ առ վաղիւ եւս հրաւիրեաց զիս։ Պատրաստեաց տէր զզոհս իւր, եւ հրաւիրեաց զկոչնականս իւր։ Հրաւիրեաց զբազումս։ Կոչել զհրաւիրեալսն։ Ասացէ՛ք հրաւիրելոցն։ Հրաւիրեցէ՛ք ի վերայ դորա գունդս, կամ զազգս։ Ի սատակումն հրաւիրէր. եւ այլն։
Նոքա հրաւիրեցին զնա, եւ եկն առ նոսա. եւ նա հրաւիրեաց զնոսա, եւ ոչ եկին ի հարսանիսն նորա։ Հրաւիրեաց փեսայն երկրաւոր զփեսայն երկնաւոր։ Հրաւիրեցաւ ի բազմականացն, որ բազմեցուցանելոց էր զաշխարհս յարքայութեան իւրում. (Եփր. համաբ.։)
Հասանէին ինքնակամ՝ իբրեւ յաստուածառաք ձայնէ հրաւիրեալք. (Խոր. ՟Գ. 58։)
Հրաւիրես առ հպարտութիւն. (Ճ. ՟Ա. իբր հրապուրել։)
ՅԱՌԱՋԱԳՈՅՆ ՀՐԱՒԻՐԵԼ. Յառաջագոյն սահմանել աստուծոյ զընտրեալս իւր. ըստ յն. նախասահմանել, կամ կանխաւ որոշել. προορίζω praedestino, prius constituo.
Յառաջագոյն հրաւիրեաց. (Հռ. ՟Ը. 29. 30։)
Հրաւիրեալք ի սկզբանէ։ Որ ընտրեցեր յորովայնէ զհրաւիրեալսն ի սկզբանէ։ Որ հրաւիրեցեր զյառաջագոյն ընտրեալսն, կամ զորդիս մարդկան յորդեգրութիւն։ Ի մայրութիւն քո հրաւիրեալ. (եւ այլն. Շար. եւ յայլ գիրս։)
fire, conflagration;
— ի ծովւ, ի նաւի, ship on fire out at sea;
fire on board ship;
— արկանել, հանել զ—, to fire, to set on fire, to give to the flames;
— վառեցաւ, it was burnt;
cf. Հուր;
cf. Ջրհան.
Զամենեցունց հուր հարաւ, հրդեհ վառեցաւ. (Ոսկ. եփես.։)
angelic nature;
embassy, message, deputation, delegation;
—ս առաքել, առնել, to send ambassadors, deputies, to depute, to send a commission.
Հրեշտակութիւն առաքեալ՝ աղաչեսցէ ի խաղաղութեան։ Ի ժամանակի հրեշտակութեանն։ Ոչ գո՛յ հրեշտակութիւն (կամ պատգամաւորութիւն) յաւուր պատերազմի. (Ղկ. ՟Ժ՟Դ. 32։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 11։ Ժող. ՟Ը. 8։)
burnt, kindled, on fire;
fire;
— առնել, to burn, to kindle, to consume by fire;
— լինել, to burn, to be burnt or consumed by fire.
ՀՐԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑμπυρίζω comburo, concremo եւ այլն. Հրով կիզուլ. այրել, իլ. հրձիգ առնել, լինել. կրակ ձգել, էրել.
Հրկէզ առնել զայգի, կամ զտաճար։ Դրունք հրկէզք. (Ես. ՟Գ. 14։ ՟Ա. Եզր. ՟Ա. 55։ Նեեմ. ՟Բ. 17։)
fire-brand, incendiary, burner;
linstock;
—ք, conflagration, fire;
— նաւ, fire-ship;
— առնել, to set on fire, to set flames to;
— լինել, to be burnt, destroyed by burning.
ՀՐՁԻԳ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. ἑμπυρίζω, -ομαι, ἑμπρήθω, ἑμπίπρημι, συγκαίω, ὐφάπτω, φλέγω incendo, succendo, comburo, inflammo, -or. Հուր արկանել. հրկէզ առնել, լինել. այրել, իլ. կրակ ձգել, էրել, էրիլ.
Հրձիգ արար նա զմիջագետս զմիջագետս։ Զամենայն քաղաքս նոցա տամբք իւրեանց եւ զաւանս նոցա հրձիգ արարին։ Հրձիգ արար զտունն տեառն եւ զապարանսն արքունի։ Հրձիգ լիցի երկիրն աստուծոյ։ Հրձիգ եղեն յարկք նոցա։ Այլ նոքա կամէին՝ թէ հրձիգ լեալ էին։ Փառք եղեն հրձիգ.եւ այլն։
Հրձիգ զամենայն առնէր զփայտակերտսն. (Խոր. ՟Գ. 28։)
sinistrously, unfavourably, awkwardly, untowardly, perversely unluckily, unfortunately;
cf. Ձախողակ;
— բարեպաշտութիւն, mistaken piety;
— պատկառանք, bashfulness, sheepishness;
առ — ամօթոյ, from mere shamefacedness.
Վրիպեալ մարդոյն ի լուսոյ բարեացն՝ ձախողակիառնէր զբարեպաշտութիւնն. (Տօնակ.։)
ՁԱԽՈՂԱԿԻ. ա. Ձախող, խոտորնակ. հակառակ. թիւր. չար. ծուռ, ներհակ, գէշ.
exposed to laughter, turned into derision;
dishonourable, infamous, ignominious, opprobrious;
— առնել, to expose to to the laughter of every body, to make a spectacle of, to expose to ignominy, to defame, cf. Ծանակեմ, cf. Խայտառակեմ.
Ծաղր եւ ծանակ եղեալ. այպնակատակ. նշաւակեալ. խաղք խայտառակ.
Մերկ եւ խայտառակ՝ որպէս ձաղածանակ, իբր զսանդիտոռն. (Համամ առակ.։)
ՁԱՂԱԾԱՆԱԿ ԱՌՆԵԼ. Ձաղել հրարապարակաւ. այպն կամ ծաղր առնել. ծանակել. խայտառակել.
Հրամայեաց ձաղածանակ առնել։ Իբրեւ զաւազակապետ ձաղածանակ արարեալ անլուծանելի կապանօք. (Ճ. ՟Բ.։ Արշ.։)
derision, mockery, laughter;
triumph;
ձաղել —ումն, —ումն յաղթութեան առնել, to triumph, to be triumphant, to conquer.
ՁԱՂՈՒԹԻՒՆ ՁԱՂՈՒՄՆ. κωμῳδία comoedia τραγῳδία tragoedia μώκημα irrisio, delusio πομπή pompa θρίαμβος triumphus. Ձաղանք. ձաղ. ձաղելն, իլն. այպանք. ծաղր. խաղ. խայտառակութիւն. նշաւակութիւն. եւ Հանումն ի հանդէս յաղթանակի. խախքութիւն.
Ընդ փառաց զգեցեալ են զամօթալի ձաղութիւնս։ Բարեբան գովութիւնք միմեանց, եւ թշնամական ձաղութիւնք. (Պիտ.։)
tedium;
cf. Ձանձրութիւն;
cf. Ձանձրանալի;
— առնել, լինել, cf. Ձանձրացուցանեմ;
cf. Ձանձրանամ.
Մի՛ ձանձրոյթ առնէք ինձ։ Ձանձրոյթ առնէին նմա վիճաբանութեամբն ... թո՛ղ չառնեմք ձանձրոյթ ինքնակալիդ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Վրք. ոսկ.։)
Զի մի՛ ի սկզբան անդ ձանձրոյթ արարեալ՝ դժուարընկալք լինիցին. եւ դարձեալ դանդաղագոյնք լինիցին առ ի զնոյն ձանձրոյթ ժողովել։ Զձանձրոյթ աշխատութեան ի մտաց ձերոց գողանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
wearisomeness, tediousness, irksomeness, ennui, annoyance;
laziness, idleness;
— մեծ պատճառել, տալ, to annoy greatly, to tease or plague excessively.
Զի մի՛ յերկարութիւն ճառիցս լինիցի ձանձրութիւն ընթերցողացն. (Խոր. ՟Գ. 67։)
to stretch, to spread, to extend;
to throw, to hurl, to fling;
to shoot, to dart;
to draw;
to attract, to entice, to allure, to decoy, to lure;
to carry off, to bring, to drag, to drag along;
to take or suck in, to suck;
to inhale, to aspire, to breathe;
to lengthen out, to prolong, to protract;
*to leave;
— զօդ, to respire, to breathe;
— զաղեղն, to draw a bow;
— զնետ, to let fly an arrow, to shoot;
— զսուրն, to brandish;
to make a sword-thrust or pass;
cf. Սուր;
— զթի, to row, to impel by oars;
— զվարմ, to lay snares, to spread nets;
— զլուծ, to bear the yoke;
— զառագաստս, to sail, to unfurl or set the sails;
— զձեռն, to stretch or hold out one's hand;
յինքն —, to attract, to allure, to entice;
յինքն — զանարգանս ամենեցին, to incur the public contempt or hatred;
յանձնզցասումն ուրուք, to bring indignation or wrath upon one's head, to draw it upon oneself, to expose oneself to anger of;
— ի կորուստ, to lead to ruin or destruction;
— զկեանս, to pass one's life or days;
— զբանս, to provoke, to rouse, to excite to anger;
— առ ոք զհայհոյութեան բան, to load with insult or execration, to insult, to revile, to abuse.
Արմատն է Ձիգ. լծ. եւ արձակ, իբր առձգեալ. որ լինի շարժմամբ արտաքս կոյս, եւ յինքն կոյս. (լծ. եւ թօլէք, սըգը սէօք, ուզագ եւն)։ Քանզի ասի՝
ՁԳԵԼ. ἑκτείνω extendo, porrigo διατείνω, προτείνω, παρατείνω protendo եւ այլն. ἑκπετάζω, ἑκπετάννυμι expando եւ այլն. Տարածել. սփռել. երկայնել. ընդարձակել. կարկառել զձեռն. ձկտիլ. եւ այլն. երկնցընել, փռել.
Երկիրս իբրեւ զյատակ տան, եւ երկինք իբրեւ զառաստաղ գմբեթաձեւ ձգեցան ի վերուստ. իսկ ձգելն զայն յայտ առնէ, թէ որպէս ոք զհանդերձ ինչ դիւրաւ տարածանէ, մեկնէ, այնպէս դիւրաւ ձգեաց զերկինս. (Գէ. ես.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Ձգել զլուծ, կամ ակօս ի դաշտի. կամ պարանօք, ցանցիւ, կապանօք. կամ զուռկանն, զգործին ի ցամաք։ Ձգել արտաքոյ տաճարին. կամ ի հրապարակ, ի տագնապ, ի գթութիւն։ Ձգեցից առ իս։ Ձգել զսուր, զբան։ Ձգել ի ջրոց (ի դուրս)։ Ձգել զդուռն զկնի։ Ձգել զօդ։ Ձգել զմեղս իբրեւ երկայն պարանաւ։ Մի՛ ձգէք յանձինս զսատակումն. եւ այլն։
Մտանէ արեգակն, եւ ի տեղի իւր ձգի (այսինքն կըքաշուի)։ Ելին ձգեցան ի քաղաքէ անտի։ Փորձի՝ առ ի յիւրոցն ցանկուցեանց ձգեալ. եւ այլն։
Չքաւորն եւ ձգելին յամենայն պատճառէ բարւոյ. (ընկեցիկ. ձգած). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
draught, drawing, traction;
shooting;
attraction;
tendency, inclination;
attachment;
— շնչոյ, respiration, breathing;
— ըմպելեաց, draught, gulp;
— վառարանի, the draught of a chimney.
Ձեռաց ձգումն։ Ձգմամբ անարատ ձեռին քո ի նմա։ Ոչ ձեռինդ միայն ձգմամբ հպաւորութեան։ Զձեռացդ ձգումն առ ցասումն։ Ձգումն երկնից (խորանաձեւ). (Ածաբ. մկրտ.։ Շար.։ Նար.։ Տօնակ.։)
Յաղագս ելեքառոնացն ձգմանցն, եւ հերակլեան քարանցն. (Պղատ. տիմ.։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
χείρ manus. Եզր բազկի ի դաստակէ ցծայրս մատանց. թաթ ձեռաց. ափ. բուռն. գործարան շօշափելոյ՝ ըմբռնելոյ, եւ գործելոյ։ Նմանութեամբ, Գործի, միջնորդ. գործ. կար. զօրութիւն. իշխանութիւն. բաւականութիւն. անձն, եւ այլն. ձեռք, ձառք. (լծ. յն. խիր, սանս. քառա ).
Ձգել զձեռն, եւ առնուլ։ Մխել զձեռն յոք կամ ի գործ։ Հնազանդ լինել ընդ ձեռամբ։ Ձեռք նորա յամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի նա։ Հանեալ զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Երկուս ապարանջանս ի ձեռս նորա։ Վաստակք կամ արդարութիւն ձեռաց։ Գործել ձեռօք։ Ահաւանիկ աղախին քո ի ձեռս քո։ Ի գործոց մերոց եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Լինէր ձեռն տեառն ի վերայ քաղաքին.եւ այլն։
Տարածեալ զձեռս իւր ի խաչին. զի տարածեալ ձեռօքն ի գիրկս իւր ընկալցի զամենայն տիեզերս առ հասարակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։) (Ոճով ասի.)
Եկն սաւուղ ի կարմեղոս, եւ կանգնեաց իւր ձեռն (որպէս կոթող ինչ ի նշան յաղթութեան. կամ ինքնաձեռն իշխեաց զոհել, ասէ կիւրեղ)։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան, եւ կոչեաց զնա ձեռն աբեսողոմայ։ Եզ զանձն իւր ի ձեռին իւրում (ի բռին, ի վտանգի)։ Ձեռն նոցա ընդ դաւթի է։ Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի։ Զնիկանովր ի ձեռն գումարէր։ Զօրս ի ձեռս հասուցանել։ Գործ ի ձեռն տալ։ Տաղ քեզ զնա ի ձեռս։ Ի բաց եկաց եդովմ ի ձեռանէ յուդայ. եւ այլն։
Զձեռն ձերբ ածէր (այսինքն բուռն հարեալ՝) եւ ընկենոյր զտախտակսն։ Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր ձերբ (այսինքն ձեռամբ) իւրով, եւ մեռցի. (Եփր. ել.։)
Ոչ տայ մեզ ձեռն գիրք, թէ պատառեցաւ լեառն ընդ չորս մասունս. (Լմբ. զքր.։)
ԶՁԵՌԱՆԷ ՈՒՆԵԼ, ԱՌՆՈՒԼ, ՁԳԵԼ. որպէս Ըմբռնել, օգնել, տանել, առաջնորդել։ (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 16։ Գծ. ՟Բ. 8. ՟Ի՟Բ. 1. եւ այլն։)
Եդին զձեռս ի վերայ նոցա, եւ առնուին հոգի սուրբ. (Գծ. ՟Ը. 17. 18. եւ ՟Զ 7. եւ այլն։)
ԱՌ ՁԵՌՆ, եւ ԱՌ ՁԵՌՆ ՊԱՏՐԱՍՏ. Տե՛ս ի կարգի տառիդ Ա։
Յիսուս գթասցի՛ս ի մեզ ի յերկրպագու ծառայս՝ ի կարապետիդ քո ձեռն, զոր վերապատուեմք այսօր. (Տաղ.։)
Ի ձեռն մանրութեան ոչ երեւելով մեզ. այսինքն մանրութեամբ, կամ առ մանրութեանն. (Պղատ. տիմ.։)
Ոչ ի ձեռն տայցէ զամենայն պէտս ճանապարհին։ Թէ ոչ ի ձեռն տուեալ էր ձեզ զպատճառս պաշխարութեանն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Իսկ գոհութիւնն, յորժամ ձեռն ի ձեռն առնումք ի նմանէ զհայցուածս խնդրոցն. (Լմբ. սղ.։)
Եւ նորա ձեռս յանձին հարեալ առ արքային՝ առ ի կատարել զհրամանն արքունի. (Ուռպ.։)