fane, heathen temple;
ara, altar;
idol, image.
• , ի, ի-ա հլ. «կռատուն, կուռքի տաճար», լայնաբար «բագին, զոհարան» ՍԳը. որից մեհենագիրք Եւս. քր. մեհենա-զարդ Գծ. ժթ. 35. մեհենական Եւս. քր. մե-հենակապուտ Գծ. ժթ. 37. մեհենաշէն Ագաթ. մեհենապետ Պիոն. 379, 388. մեհենասէր, Բուզ. մեհենատեղի Բուզ. յոգնակի ձևով կայ մեհենանի Մագ. մեծ են. էջ 66. սեռ. մեհեն-եաց Խոսր. 94։
• = Հիւս. պհլ. *meh բառից փոխառեալ, որ է Միհր աստուած (հյ. -եան մասնիկով). հմմտ. պրս. [arabic word] dar-ī-Mīnr «Միհրի դուռը կամ մեհեան, տաճար (փարսիների)». ենթառրում է իրան. *māiϑryāna նախաձևո. որի ձայնական փոփոխութիւնը ճիշտ այն-պէս է, ինչպէս մեհեկան բառի մէջ։
• ՆՀԲ լծ. թրք. մեքեան, մէսքեան (ի մա՛ արաբ. makān, maskan «տեղի, բնակարան»). Միհր բառից են հանում Էմին, Ист. Bарданa 85, Հայ. հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 414), Սէր 1862, թ. 24, էջ 183, Lag. Gesam. Abhd. 9 և Beitr. baktr. Lex. 49, և Թի-րեաքեան, Կարնամ. էջ 44։-Կ. Վ. Ս., Արրտ. 1879, էջ 224 պրս. (իմա՛ արաբ. makān «տեղ»։ Հիւնք. պրս. մէյ «գինի» բառից։ Ալիշան, Հին հաւ. 103 և 429 լծ. է դնում մահիկ և մեհեկան բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. Gram. էջ 194 անա-պահով է համարում դնել Միհր բառից։ Ուղիղ մեկնեց վերի ձևով Meillet MSL 17, 246, JAs. 1907, էջ 158 և KВA 1, 234։
τέμενος, εἱδωλεῖον, ἰερόν , νάος delubrum, fanum, templum idolorum եւ այլն. (գրի եւ Մեհենք. մեհենաց) լծ. թ. մէքէան, միւքէան, խանէ. Տուն կռոց. տաճար հեթանոսաց. տեղի՝ դից նուիրական. կռատուն.
Անդս մեհենից։ Ի նուիրեալ տեղի մեհենին։ Մեհենիւն հանդերձ։ Ի մեհեանն դագովնայ։ Զմեհեանս քո շինեցին ի փղոսկրէից.եւ այլն։
Լայնաբար. βωμός եւ εἵδολον ara եւ idolum. Բագին. զոհարան կամ սեղան դից. եւ նոյն իսկ կուռքն. տե՛ս (Ես. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Ժ՟Զ. 11։ Ովս. ՟Ժ. 8։ եւ Հռ. ՟Բ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Զ. 16։)
the seventh month of the ancient Armenian calendar, February.
• «հայկական տոմարի եօթնե-րորդ ամիսը, որ անշարժ տոմարով համա-պատասխանում է փետրուար ամսուան» Կո-րիւն. Խոր. Կաղանկտ. (երեքն էլ սեռ. մեհե-կանի ձևով. ուղղականը չէ գործածուած) ունինք նաև մեհեկի (ուղ. *մեհեակ) Յհ. կթ. մահեկի (ուղ. *մահեակ) Վանակ. տարեմ.։
• = Հպհլ. *mihrakān հոմանիշից փոխառ-եալ. սրա հետ հմմտ. հպրս. Νιϑράϰανα (այսպէս պէտք է ուղղել Ստրաբոնի τοίς Νιϑραϰινοις) «Միհրի տօնը», պհլ. mihra-gān (գրուած է mitrugān), պրս. [arabic word] mihrgān (կամ արաբացեալ [arabic word] ︎ mihriiān) «պարսից եօթներորդ ամիսը, սեպտեմբեր, աշնանամուտ կամ աշուն, սեպ-տեմբեր 16-ին կատարուած մեծ տօն ի պա-տիւ Միհր աստուծոյ»։ Այս բոլորը ծագում է պհլ. Mihr (գրուած է [other alphabet] Mitru), պրս. [arabic word] mihr բառից, որ Միհր աստու-ծոյ անունն է և նշանակում է նաև «պարս-կական եօթներորդ ամիսը», որ նուիրուած էր Միհրին. հմմտ. պրս. [arabic word] mihri-Gāh, mihrmāh «սեպտեմբեր ամիսը»։-Չայնական փոփոխութեանց համար հմմտ. մեհեան (Միհր բառից) և ահեկան<պհլ. *aϑrakān, *ahrakān։-Իրանականից է փո-խառեալ նոյնպէս վրաց. მიჭრაკნი միհրակ-նի ամսանունը (Մառ, Փизiолотъ 1904, էջ xxxVII)։-Հիւբշ. 194։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև հարց. 201 ստուգաբանում են. «Մահե-կի, զի տունկք և բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ և ձիւնաթաղ. մահ եկի, այսինքն ածի»։ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նում է «Մեհեկի՝ զմոլորութիւն հրէիցն ասէ, զի հրէայքն մոլորութեամբ կու-ոացան»։ Միհր բառից է դնում Bottich ZDMG 1850, 365։-Lag. Ges Abba Չ և Beitr. baktr. lex. 48 իբր պրս. mihrigān։ -Կոստանեան, Հայ. հեթ. կրօնը, Վղրշպտ. 1879, էջ 27 դնում է միհրական, Միհր աստուծոյ անունից, «որի ընդարձակ ժողովրդականութիւնը երևում է և այն տօնից, որ կատարւում է փետրվ. 13-ին (Մեհեկան ամիս) Տէ-րընտազ անունով»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 103 պրս. māh «լուսին» բառի հետ. իսկ էջ 141 նաև Մահեան, Մեհնդակ յա-տուկ անունները, Խաչկոնց, Բիւր. 1898 թ. 4 կցում է հաթ. ma «լուսին աստ-ուածուհե»։ Benyeniste REA IK։ (1929), էջ 10 աւելի լաւ ճշտելով բառիս ձևը՝ դնում է մեհե(կան)<իրան. māiϑ-rya-։ է Մագ. գամագտ. ժե. «Ջի մի՛ մախիզ մնաս ցէ մթերեալ մեհենջանք՝ ձանձեալ աստուստ յՌեստոփանէ»։
• Նորագիւտ բառս գտաւ ու մեկնեց (ըստ Հին բառ.) Մէնէվիշեան ՀԱ 1911. 219, միանգամայն մատնանիշ անելով մեհևանդ և ապարանջանք բառերը։
ՄԵՀԵԿԱՆ ՄԵՀԵԿԻ. Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի համեմատ փետրվարի.
Յերեքտասանն մեհեկանի. (Խոր. ՟Գ. 67։ տե՛ս եւ Յայսմաւ. եւ Տօմար.։)
Մահեկի. զի տունկք եւ բոյսք որպէս զմեռեալ լինին եղեմնապատ եւ ձիւնաթաղ. մահ եկի, այսինքն ածի։
ancient codices, pagan archives;
hieroglyph.
ἰεραί βίβλοι . Մեհենական գրուածք, մատեանք, եւ դիւան.
Քուրմք ունէին զմատեանս ի մեհենագիրս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
neocorus, guardian or maintainer of the temples.
νεώκορος curator, cultor vel cultrix templi. Զարդարիչ մեհենի. ջերմ պաշտօնեայ կռոց. քուրմ վերակացու եւ պաշտպան մեհենաց.
Ո՞վ է ի մարդկանէ, որ ոչ գիտէ զեփեսացւոց քաղաքս (գոլ) մեհենազարդ մեծին արտեմեայ դիցն եւ դիոպետեայ. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 35։)
Դիւացն աշակերտ էր մեհենազարդ եղեալ քուրմն։ Զմեհենազարդն ածելով յառաջ՝ հրաշացուցանէր նովաւ զազգն. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Եւ Որ ինչ հայի ի զարդ եւ ի հանդէս մեհենական.
Նուէրս (առնել) զոհից մեհենազարդ խնճոյիւք աստուածոց իւրոց. (Կաղանկտ.։)
Տապարք հոգւոյն տապալէին զմեհենազարդ տաճարս դիցն մեռեալ պատկերացն. (Տաղ.։)
office or duties of a neocorus.
Զարդ մեհենից. փոյթ պաշտելոյ զկուռս.
Զմեհենազարդութեանցն զմոլութիւն փայլակնադէտ նետիւն հարեալ շիջոյց. (Անան. եկեղ։)
plundering temples, sacrilegious.
Ի Փովկիդա օրէնք կային՝ զմեհենազերծն կա՛մ ի վախէ արկանել, կամ ընկղմել, կամ այրել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
sacrilege, sacrilegious robbery.
Մեհենազերծութեան պարտաւոր է՝ զնուիրեալ զաստուծոյ արարածոցն մերկացեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
chief-priest or president of a heathen temple.
νεώκορος curator templi, aedituus, antistes. Որոյ ընդ ձեռամբ է մեհեանն. վերակացու մեհենին. մեհենազարդ քուրմ.
Մեհենակալն զոհս մատուցանէր։ Առեալ մեհենակալին զգիրն։ Գիտացեալ մեհենակալին, եւ այլն. (Նիւս. ի սքանչ.։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
Մեհեան ի նմա նշանաւոր. եւ մեհենակալն որէս զաստուած էր պատուեալ ի բարբարոսաց անդ։ Դուստր մեհենակալին ի դիւաց ըմբռնեալ մոլէր. եւ այլն. (Սոկր.։)
of a heathen temple or belonging to a heathen temple;
hieroglyphical.
ἰερός sacer. Որ ինչ հայի ի մեհեանս. նուիրական՝ սրբազան ըստ հեթանոսաց.
Մեհենական մատեանք. (Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
Մեհենական պատմութիւնք. (Խոր. ՟Բ. 35. 45. 63։)
Մեհենական պատիւս արկեալ. (Մագ. ՟Ե։)
Մեհենական պատերազմն (կարքեդոնացւոց՝ սրբազան համարեալ). (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ի մեհենական մարտս նահատակութեան. այն է ագոնն ողոմպիական. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Մեհենազերծ.
ἰερόσυλος sacrilegus. Կապտիչ կողոպտիչ սպասուց մեհենին. գողացօղ նուիրական իրաց. մեհենազերծ. տաճարակապուտ. սեղանակապուտ.
Մչ մեհենակապուտս, եւ ոչ հայհոյիչս աստուծոյն մերոյ. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 37։)
Անարգող եղեալ դիցն, եւ մեհենակապուտ. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարդարցէ՛ք զթեկղ մեհենակապուտ դիցն. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Մեհենական.
Եւ կայ ներքնագիրս այս նուիրական մեհենային գրովք. (Պտմ. աղեքս.։)
heathen temples.
այսինքն Մեհեանք, ենից.
Երթան ի հեթանոսս, եւ խորտակեն զմեհենանին (կամ ըզմեհեանին). (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
temple building.
Շինօղ մեհենից. մեհենազարդ.
Շինել շինէին (զաշտարակն) ի պաշտօն դից անձանց իմն՝ անուն մեհենաշէն կապեալ դիւաց առ իւրեանց որդիսն թողուլ. (Ագաթ.։)
cf. Քրմապետ.
cf. Քրմապետ.
Պետ մեհենից եւ մեհենակալից. քրմապետ.
Պողեմոն մեհենապետ ... ասէ մեհենապետն. (Ճ. ՟Գ.։)
fond of temples.
Սիրօղ մեհենից. մեհենազարդ.
Առ այլովք դիցապաշտ մեհենասէր թագաւորօք. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
place where heathen temples are built.
heathen temple.
collar, necklace, chain, jewel, trinket.
χλιδών, στραγγαλίς, ψέλλιον կամ ἑμπλόκιον torques, monile եւ այլն. Բահուանդ. զարդ կանացի, որպէս քայռ, մանեակ, քօղէք, լանջագեղ կամար. ապարանջանք բազկաց եւ սրունից.
Ոսկի մեհեւանդ, կամ ապարանջանք, եւ մատանի։ Թո՛ղ զշռնչանունսն, եւ զմեհեւանդս։ Զքօղէս եւ զապարանջանս եւ զմեհեւանդս. (Թուոց. ՟Լ՟Ա. 50։ Դտ. ՟Ը. 20։ Ես. ՟Գ. 20։)
Մեհեւանդ. (լանջագեղ կամար, կամ անթանոց. Հին բռ.։)
craven-hearted or faint-hearted, poor-spirited, fickle-minded.
Մեղկ խորհրդով. թուլամիտ.
Թեթեւամիտք եւ մեղկախորհուրդք են կանայք. (Ոսկ. ես.։)
evil-minded, malicious.
Ոյր խորհուրդ եւ միտք յածին ի մեղս. չարախոհ.
Լեզու սուտ, եւ սիրտ մեղսախորհուրդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
mellifluent, mellifluous, sweet.
ՄԵՂՐԱՀՈՍ μελιρρούς, μελλίρρουτος mellifluus. որ եւ ՄԵՂՐԱՀՈՍԱՆ, կամ ՄԵՂՐԱՍԱՀՄԱՆ. Որ հոսէ զմեղր. մեղրակաթ. մեղրաբուղխ.
Իբրեւ եղէգն շաքարաբուղխ եւ մեղրահոս. (Ոսկ. լս.։)
Որ յառաջ հեղու զգետս վարդապետութեանց մեղրահոս (յհ. ոսկեբ). (Ժմ. յն.։)
honey-flavoured, honeyed.
Ունօղ զհամ մեղու. համեղ իբրեւ զմեղր.
Մեղրահամ քաղցրութիւն բանջարացն. (Փարպ.։)
necromantic.
necromancy.
Հարցանելն եւ կոչելն զմեռեալս. ըստ յն. մեռելահմայութիւն. νεκυομαντία, νεκρομαντεία, νεκυία evocatio manium, mortuorum;
evocatio magica.
Զմեռելահարցութեանց դիւթութիւնսն. (Կոչ. ՟Դ։)
necromancer.
Դիւր որ հարցանէ եւ կարդայ զմեռեալս. ըստ յն. մեռելահմայ. νεκρόμαντις, νεκυόμαντις.
Թուի թէ եւ այս զմեռելահարցուկսն նշանակէ. (Գէ. ես.։)
cf. Մեռելահարցուկ.
miner.
woven or made with silk.
Բեհեզազանգուած՝ մետաքսահիւս շաղաշարման. (Նար. խչ.։)
conformable to our ideas.
Որ ինչ է ըստ խորհելոյ մերոյ, կամ ըստ կերպի տեսութեան մտաց մերոց.
Մերախոհ ունակութեամբ զգիւտս իմաստից քերթողականացն բերելով ի դէմս լաւին եւ անլաւին. (Երզն. քեր.։)
superb, stately, splendid.
sap, juice;
extract;
mucilage.
• , ո հլ. «ծառից վազած հիւթ, խէժ» Վեցօր. 101, 186. ունինք նաև հոյծ։ Բառ. երեմ. էջ 185 և հոյժ ՀՀԲ սխալագիր գրչու-թիւնները. նոր գրականում նշանակում է աոհասարակ «քամուած հիւթ», որից հուսա-թաղաևթ։
• Brosset JAs. 1834, 369-405 իրար լծորդ է դնում հոյզ, խէժ, խոյզ։ ՆՀԲ լծ. թրք. óz «հիւթ» և gōz yašə «ար-ցունք»։ Հիւնք. տճկ. óz «հիւթ»։ Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uzu «միս, ճարպ», 421 թրք. yaš, is, iz «թաց», yuz-mek «լողալ», Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 341 թրք. 5z։
Կէսն ի կաթն, կէսն ի կեղեւ, կէսն ի հոյզն բաղսամոս ծառոյ։ Եւ զելեկտրոնէ ասեն, թէ եւ նա հոյզ է ծառոյ։ Ոչ գիտէ զզօրութիւն այնմ հուզոյ եւ այլն. (Վեցօր. ՟Ե։)
assembly, company, party, troop, band;
— երէոց, herd, drove;
— թռչնոց, flight;
— մեղուաց, swarm.
in troops, by companies;
in crowds;
ծաղկունք հոյլ ի հոյլ դեռափթիթք, a thousand new-budding flowers.
cornel, cornelian cherry;
cornel-tree.
• , ի հլ. (գրուած նաև հոն, հուն) «ցր-ղալ, չում, տճկ. գըզըլճըք, լտ. cornus» Ա-գաթ. որ և հիւն Մագ. թղ. 138. ծառը կոչ-ւում է հունի, հոնի, հնի (ըստ ՀԲուս § 1715), իսկ ՓԲ դնում է հոնենի։
• Պատահական նմանութիւն ունի ման-ջուր. ❇ una «մի տեսակ կար-միր ու քաղցր պտուղներով թուփ է՝ բարբարիսի նման»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. Տփ. հուն, Գոր. Ղրբ. հիւն, Հճ. հին, Երև. ֆօն, որից Ղրբ. հի՛ւնի, Հճ. հնընի, Երև. ֆօ՛նի «հունի ծառը». նոր բառեր են հունոտ, հունաթթու, հոնեսպաս։
Թութն, եւ նուռն, եւ հոյնն, եւ ամենայն ծառք մրգաբերք. (Ագաթ.։)
Ի կորզոյ հունից աղացեալ թրէին, արարեալ բլիթս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
ՀՈՅՆ կամ ՀՈՅ. Ահ, կամ ահարու անուն քաջութեան. (թերեւս որպէս Ախոյենի, կամ խոյի)
Սկսաւ ահն եւ հոյն (յն. մի բառ, այսինքն երկիւղ, կամ ահաւորութիւն) երթալ առաջի յուդայ եւ եղբարցն. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 13։)
phaseolus caracalla.
"cf. Խոպոպիք."
the second month of the ancient Armenian calendar.
• «հայկական տոմարի երկրորդ ա-միսը» Ագաթ. Եփր. ղևտ. էջ 225. համաբ. էջ 19. Արծր.։
• = Փոխառեալ է կովկասեաններից. հմմտ. վրաց. ორი որի, ჭერი հերի, մինգր. žiri, žuri, ինգ. or, oor, սվան. ori, heri, yervi, լազ. žur, žur, ǰur. բոլորն էլ նշանա-կում են «երկու», հոռի ամսանունը առնուած է իբր «երկրորդ ամիս», ինչպէս սահմի՝ եր-րորդ ամիս, կովկասեան «երեք» բառից։
• Հներից Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հաոդ. 200 ստուգաբանում են հորել «թաղել» բայից. «Հոռի, զի հորեն երկ-րագործք և մշակք, զցորեան և զգինի ի շտեմարանս ժողովելով»։ Նոյնպէս է նաև Տաթև. ձմ. ա, որ մի քիչ յետոյ էլ ասում է. «Հոռի զխորհրդակցութիւն ա-սէ, յորժամ առաքեաց զհուրն ի ջուրն և նկարեաց զամենայն»։ Երզն. տօնապ. (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. էջ 140) ասում է թէ այս ամիսը նախապէս կոչւում էր մատրան և Խոռէն անունով մէկի պատ-ճառով կոչուեցաւ Հոռի։ Վերի մեկնու-Ռիւնը տուաւ նախ Brosset, JAs. 1832, 528։-Պատկ. O названiяxъ древнихъ арpм. мъсяцевъ 1871, էջ 38 կցում է զնդ. xšaϑra vairyn «մետաղների պա-հապան ոգին», պրս. [arabic word] šahrē-var «է անուն հրեշտակի՛ միոջ, որ է վե-րակացու հանքաց և հրոյ. 2. է անուն չորրորդի աւուր իւրաքանչիւր արեգակ-նային ամսոյ», աղուան. oreli «10-րդ ամիսը»։ Վրացականի հետ են կապում
• նաև Բագմ. 1845, 82, Հ. Ե. Տայեցի՝ Բազմ. 1897, 337, Բասմաջեան՝ անդ, էջ 339, Աճառ. անդ՝ էջ 394, Հիւնք. եα 313։-Ալիշան, Հին հաւ. 139 կցում է խոռ (Հայկի որդին), եգիպ. Հոր. Orus, յն. լտ. Հորա «դիցուհի գեղեցկութեան», գւռ. խորոտիկ և պրս. խոր «արև», իսկ էջ 338 պրս. խուրտատ ամսանունըչ Յա-կոբեան, Բանաս. 1900, 37 քաղդ. airu, եբր. iyyar, արաբ. ասոր. ayyar «երկ-րորդ լուսնային ամիսը», պրս. xōr «արև» ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի չին.> orh4 «երկու»։
Երկրորդ ամիս հայոց զկնի Նաւասարդի. ըստ շարժական տոմարի այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց ի դէպ եկեալ յայլեւայլ դարս. (Ագաթ.։ Արծր. եւ այլն։)
Հոռի, զի հորեն երկրագործք եւ մշակք, զցորեան ի զգինի ի շտեմարանս ժողովելով. որ ըստ իմիք յարմարի անշարժ տոմարի յայսմաւուրաց, կամ ժամանակի թարգմանչաց, ըստ որում հոռին պատասխանէ կէս մի սեպտեմբերի, եւ կէս մի հոկտեմբերի։
roman, latin;
greek.
ՀՈՌՈՄ ῤωμαῖος romanus, romaeus. գրի եւ ՀՈՌՈՎՄ. իբր Հռոմ, այսինքն Հռովմայեցի. սեպհական կոչումն լատին ազգի իտալացւոց բնակելոց ի հռովմ քաղաքի եւ ի սահմանս նորա. այլ ի փոխադրիլ կայսրութեան ի բիւզանդիոն՝ յոյնք եւս սկսան ի նոյն անուն կոչիլ.
Գայցեն հոռոմք (կամ հռոմք,) եւ բառնայցեն զազգս մեր եւ զտեղի. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 48։)
Կանգնեցին հոռոմք զդրօշս ի տաճարի անդ։ Տանջեցան ի պաշարման անդ Երուսաղէմի ի ձեռաց հոռոմոց. (Եփր. համաբ.։)
Որ եւ ինքն իսկ յուլիոս եգիտ զլուսնացոյցն հոռովմոց, եւ զբեսեքիստոնն (այն է նահանջ) կարգեաց. (Շիր. քրոն.։)
Հաւատարիմ զօրացն հոռովմոց. (Եղիշ. ՟Դ։)
Զայս ամենայն խօսեցաւ գայիանէ ի բարբառ հոռոմ. (Ագաթ.։)
Գրեաց ի լեզու հոռոմ։ Այս ի լեզուէ անտի հոռոմէ առաւ ի յոյն այսր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։ ՟Ը. 17։)
Բայց ի հոռոմ գիրս եւս յայտնագոյն զսոյն գտանեմ. (Լմբ. սղ.։)
Մկրտութիւնն հոռոմ լեզուաւ լուսաւորութիւն անուանի. (Լծ. ածաբ.։)
cf. Հոռոմերէն.
ՀՈՌՈՄԱՐԷՆ ՀՈՌՈՄԵՐԷՆ. Հռովմայեցերէն, եւ հռովմայեցի (լեզու).
Վարժեալ հայրենի արուեստիւ հոռոմարէն եւ յունարէն ուսեալ դպրութիւն. (Ագաթ. յռջբ. ձ։)
Եցոյց զխորհուրդս թագաւորին հոռոմարէն։ Ըստ հոռոմերէն լեզուի։ Ասէ ի հոռոմերէն ցամենայն ժողովուրդսն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 1։ եւ ՟Ե. 1։)
in latin or greek.
ՀՈՌՈՄԱՐԷՆ ՀՈՌՈՄԵՐԷՆ. Հռովմայեցերէն, եւ հռովմայեցի (լեզու).
Վարժեալ հայրենի արուեստիւ հոռոմարէն եւ յունարէն ուսեալ դպրութիւն. (Ագաթ. յռջբ. ձ։)
Եցոյց զխորհուրդս թագաւորին հոռոմարէն։ Ըստ հոռոմերէն լեզուի։ Ասէ ի հոռոմերէն ցամենայն ժողովուրդսն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 1։ եւ ՟Ե. 1։)
flux, fluxion;
effluvia;
effusion.
• , ի հլ. «հոսում, վազելը» Պիսիդ. Մագ որից հոսել «հեղուլ, վազցնել, թափել. 2. սորենը երնելով յարդից ջոկել. 3. վերևից ցած գցել, գահավիժել» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 6. հոսիչ «երնող, ցնդող, ցրւող» Իմ. ժա. 19. «երնելու գործիք, հեծանոց» Ամովս, թ. 9, Ոսկ. մ. բ. 7. հոսանք ՍԳր. Եփր. ծն. Ագաթ. հոսհոսիլ «առատութեամբ՝ ճոխապէս վազել» Ոսկ. յհ. ա. 3. կալահոս «ցորեն եր-նող» Յայսմ. (ՀԱ 1911, 96), յորդահոս Կոչ. բազմահոս Պիտ. կարկաջահոս Ոսկ. լս. ա-ռատահոս Սեևռ. երկնահոս Արծր. երագահոս Արծր. դառնահոսան Անան. եկեղ. դարահոս Ոսկ. (քանիցս). դիւրահոս Եփր. յովս. 100. Պղատ. տիմ. գետահոս Բենիկ. բիւրահոս Ոսկ. լս. եօթնահոսան Ոսկիփ. ծովահոս Ա-նան. եկեղ. հողմահոս Նար. ջրհոս Շիր. կամ ջրոհոս Դամասկ. ևն։
• Klaproth, Asia pol. 100 արաբ. ❇ seil, պրս. sil «հեղեղ»։ Տէրվ. Նախալ. 110 հոսել և հրոսակ դնում է հնխ. srus արմատից. հմմտ. սանս. սրու, յն. ῥέω ῥεῦμα «հոսանք, գետ» ևն։ Հիւնք. հիւ-սել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 213 հնխ. ponts-ձևից, որ տես հուն։
• ԳՒՌ.-Տփ. հուսիլ «հոսիլ», հուսան «հռ. սանք», Խրբ. հօսիլ «երնել» (նոյն բառն ու-նին նաև Բլ. Բն. Պրտ.), Երև. ֆօսան «բուք», որից հոսանակապ «բքարգել»։ Հետաքրքրա-կան է մանաւանդ հոսելի Ախք. Արբ. Կր. «հեծանոց, եղան», որ ունի Խտջ. հուսէլի Սվեդ. հիսսիլա, Բլ. հօռսէլի, Մշ. հօրսըլի, Ղզ. հուրսըլի, Երև. ֆօրսըլի ձևերը, որոնք ցոյց են տալիս հորս-արմատը. սրանից ր-ի անկումով յառաջացել է հոս-իլ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Թորթումի hösenk «հո-սանք, ջրվէժ», յատկապէս նշանակում է «Թորթումի լճին մէջ թափուող մեծ ջրվէժը» (Բիւր. 1898, էջ 627)։
ՀՈՍ մանաւանդ ՀՈՍՔ. ῤοή, εἱσρόος fluentum, fluxus, influxio. Արմատ Հոսելոյ. որպէս Հոսումն, հոսանք.
Օդ՝ անհատ հատիւք, եւ անշփոթ հոսիւք. (Պիսիդ.։)
Ի հոսից բլրաձեւ կոհակաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
cf. Հոսանուտ.
Որպէս ըզջուրս այս որ առ մեզ՝ է հոսական։ Այլեւ զպայծառ լուսոյն աղբիւր միշտ հոսական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Հոսական եւ անհաստատ կենցաղս. (Նչ. եզեկ.։)
fluidity.
reophore.
flowing, running, fluid;
transitory, transient;
fluid;
ելեկտրական — electric fluid.
ՀՈՍԱՆՈՒՏ χυτός fluidus. որ եւ ՀՈՍԱԿԱՆ. Որ ինչ հոսի առ լուծականութեանն. հեղուկ. լոյծ. եւ Յորդահոս։ Նմանութեամբ՝ Անցաւոր. վաղանցուկ. դիւրասահ. դիւրագայթ. վազօղ անցնօղ բան.
Ջրոյն՝ երկակի, ոմն գէջ, եւ ոմն հոսանուտ՝ սեռք սորա. (Պղատ. տիմ.։)
Կարծրն քեզ հոսանուտ է, եւ լոծն քեզ պնդակազմ։ Հոսանուտ եւ ստորածորելի նիւթից գերափառ. (Նար. ՟Ծ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
Զհոսանուտ եւ զլոյծ բնութիւնն ջուրց բարւոք պնդեաց. (Իգն.։)
Ընթացուցանելով ի ժամս հոսանուտ անձրեւաց, եւ արեգակնակէզ տօթոյ. (Վրք. ոսկ.։)
Հոսանուտ բնութիւն ծովու։ Անլիր է ծով, եւ հոսանուտ մարմին. (Պիտ.։ Նախ. ժող.։)
Ո՛չ կերակուր հոսանուտ առ ի լրութիւն անապականին. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Այսչափ շահք օգտից ի զղջմանէ արտասուաց, որ շարժեն զբարս հոսանուտս ի գիւտս փրկութեան. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ի հոսանուտ վայրէ կենցաղոյս (հանգոյն գետոյ). (Յհ. իմ. եկեղ.։)
stream of water, watercourse;
overflowing, flowing out;
water-fall;
current, stream;
— հոգւոյն, the gifts of the Spirit;
— հրոյ, volcanic eruption;
torrent of flame;
— չարեաց, a torrent of ills;
—նս ջուրց իջուցին աչք իմ, my eyes have become water-brooks, my eyes run down with rivers of water.
Զհոսանս սաստիկ անձրեւաց։ Իբրեւ ջուրց բազմաց բռնութիւն հոսանաց։ Հոսանս ջուրց իջուցին աչք մեր. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 25։ Ես. ՟Ժ՟Է. 13։ Ողբ. ՟Գ. 48։)
Հոսանք ականակիտն աղբերաց։ Բնութիւնս (գետոյ) հզօրապէս զ՝ի վայր հոսանից ունի կարգ. (Պիտ.։)
Յաչաց հեղուլ զարտասուաց հոսանս։ Անսուրբ վարուք ապականեալ են ի հոսանս չարեացն. (Յճխ.։)
Լցեալք անկարօտ հոսանօք հոգւոյն. (Ագաթ.։)
Շատախօսութեանն հոսանք. (Ածաբ. ժղ.։ եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Հոսանք ջուրց բարեհամաց ի լեռնէն իջանելով. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Որք զքաղցրահամս աղբիւրացուցանեն զհոսանս (իբր վտակս). (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Զարձանսն երկաթի թողլով, ուր ասացաք գոլ զհոսանս. ((որպէս ռմկ. աթէշ փիւսկիւրմէսի ). Արծր. ՟Ե. 11։)
Եռացեալ ցանկութիւն որովայնամոլութեամբն հեղու զհոսանս, եւ այրէ զորս գտանէ ախտին սիրովն. (Յճխ. ՟Թ։)
winnowing machine.
to shed, to spill, to pour out;
to flow, to fall, to drop;
to gush, to stream, to run;
to scatter, to disperse;
to winnow, to fan;
to precipitate;
— յորդաբուխ արտօսր, — իբրեւ զհեղեղ զարտասուս, to shed tears abundantly, in torrents;
— հողմոյ, to cast to or throw to the winds;
cf. Հոսիմ.
Ամպք հոսեցին զանձրեւ։ Հոսեաց որպէս զգետս զջուրս (ի վիմէ)։ Հոսեսցեն իբրեւ զհեղեղ զարտասուս. (Առակ. ՟Գ. 20։ Սղ. ՟Հ՟Է. 16։ Ողբ. ՟Բ. 18։)
Զանձրեւն կենաց ... հոսեցեր ի յերկիր ծարաւուտ. (Շար.։)
Հոսել զզօրութիւն պատգամաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
ՀՈՍԵԼ λικμάω ventilo, evacuo, dispergo. Հոսչաւ կամ հեծանոցաւ՝ հողմոյ տալ զկասեալ կամ զլոսեալ եւ զմանրեալ նիւթս. ցրել, ցրուել զոր ի՛նչ եւ է. ցնդել. ցանել. սրսկել. երնել.
Ցրուեցից զձեզ ընդ ամենայն ազգս, զոր օրինակ հոսի հոսչաւ։ Իբրեւ զփոշի հոսեալ ի կալոյ։ Իբրեւ զունգ յարդի հոսեալ յերեսաց հողմոյ։ Հոսեսցէ զնոսա յայնկոյս գետոյն։ Հոսեցից զնոսա ընդ գաւառս։ Մանրեսցէ եւ հոսեսցէ զամենայն թագաւորութիւնս։ Զչորրորդ մասն հոսեսցես հողմոյ։ Որպէս փոշի՝ զոր հոսէ հողմ ի վերայ երեսաց երկրի.եւ այլն։
ՀՈՍԵԼ. κρημνίζω, κατακρημνίζω praecipito βάλλω mitto, ejicio. Վերուստ ի վայր ցնդել, գահավիժել. զընկենուլ. թօթափել. կործանել. թափել. վար ձգել, նետել.
Զմանկունսն ի պարսպաց անտի ի վայր հոսեցին։ Զանձն ի բարձուէ ընդ պարիսպն հոսել։ Հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 10։ ՟Ժ՟Դ. 43։ ՟Ա. 16։)
Հոսէր ընկենոյր բարդս բարդս ի մէջ զօրացն։ Զաշտարակն վերուստ ի վայր փլուզեալ հոսեաց. (Ագաթ.։)
Արս եօթն եւ տասն նետիւք հարեալ՝ վերուստ ի վայր հոսեաց. միմեանց զկնի՝ իբր ի սաստիկ մրրկէ վաղահասուկ ի թզենեաց. (Խոր. ՟Գ. 40։)
Մի՛ զամենայն դժուարակիր բեռինս վարուց ի վերայ ամեհելոցն հոսեսցեն. (Մանդ. ՟Ը։)
ՀՈՍԵՄ եցի. չ. ՀՈՍԻՄ եցայ. ձ. ῤυέω, ἑπιχύομαι, καταφέρομαι fluo, infundor, deferor ἑμπηδάω insilio, irruo. Ծորիլ. բղխել. յորդել. իջանել. վայրաբերիլ. եւ Վերուստ ի վայր՝ ի վերայ յարձակիլ. գրոհ տալ. անկանիլ. վազել, թափիլ.
Յորմէ հոսեաց անձրեւն կենաց. (Շար.։)
Բովանդակ աղիտիցն առիթ ի մերս հեղեղաբար հոսեաց գաւառ. (Պիտ.։)
Հարկանէր զվէմն, եւ հոսէին ջուրք։ Ջուրն հոսէր յաջմէ կողմանէ։ Արիւնն գունդագունդ արտաքս հոսէր։ Իբրեւ զջուր հոսեալ ընդ զառ ի վայր.եւ այլն։
Վասն որ յերազս հոսին (գիջութեամբ). (Նախ. ղեւտ.։)
Ի քնոյ թուլացեալք հոսիցին։ Հոսիցի ի քուն. (Կանոն.։)
Ընդ քեզ եւ զօրք վերին հոսին, մինչ զի թափուր մնալ երկին. (Յիսուս որդի.։)
Բազմութիւնն ի միմեանց վերայ կուտեալք ի ներքս հոսէին. (Ճ. ՟Ա.։)
Յանդգնաբար յապաշխարութեան հոսելով վտանգս. (Յհ. իմ. ատ.։)
Հոգին սուրբ ի վերայ ամենայն հաւատացելոցն հոսեցաւ. (Կոչ. ՟Գ։)
Հրացայտ ցոլմունք ի վայր հոսեալ. (Յհ. կթ.։)
Իբրեւ զհուր հոսեցաւ. (Մանդ. ՟Բ.)
Բազում մարդիկ ի վայր հոսեցին. (Եղիշ. խրատ.։)
Որ ոչ թողեր հոսել վիմին՝ ի խոր մեղաց անդնդային։ Զոր պահեցեր ի հոսելոյ, եւ կանգնեցեր ի գլորելոյ. (Յիսուս որդի.։ Շար.։)
Ոչ ի բարձրութեանն կայից հոսեցան։ Եթէ ի շարս գումարտակին՝ յորմէ հոսեցայ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Դ։)
to cause to flow;
to discharge.
Վտակս հոսեցուցանէր (ջուրց)։ Հոսեցոյց վտակս. (Ագաթ.։ Սարկ. լս.։)
Վտակս արեան հոսեցուցաք. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Վտակք արեան մեզ հոսեցոյց ի սուրբ կողէն. (Տաղ.։)
Արտօսր ոչ սակաւ հոսեցուցանէի. (Ճ. ՟Ա.)
Լլկէ զմարմին, եւ զարիւնն հոսեցուցանէ. (Կանոն.։)
cf. Աստուածապատիւ.
Տեսանիցեն զմեծ (պատիւ) աստուածաշուք քահանային. (Սեբեր. ՟Գ։)
who has caused God to suffer;
who holds the doctrine that God is amenable to suffer.
Չարչարօղ զԱստուած. աստուածասպան (հրէայք). տիրասպան. քրիստոսասպան.
passibleness of divine nature.
Ճողոպրիչ յաստուածաչրչարութեան կարծեաց. (Ժող. հռոմկլ.։)
who worships God, pious, religious, devout, spiritual.
θεοσεβής, εὑσεβής deum colens, pius Որ պաշտէ զԱստուած ճշմարիտ հաւատով եւ գործովք բարեաց. կամարար այ. բարեպաշտ. աստուածահաճոյ։ (Ել. ՟Ժ՟Ը 21։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ա 14։ Յոբ. ՟Ա 1 եւ 8։ ՟Բ 3։ Յհ. ՟Բ 51։ Ես. ՟Ի՟Զ 7։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 9։)
Յամենայն աստուածապաշտաց։ Աստուծապաշտ տոհմ. (Ագաթ.։)
Աստուածապաշտաց պատահեաց. (Եզնիկ.։)
Աստուածապաշտից սահման. (Նար. ՟Ի՟Է։)
honoured hy God, who has divine honour.
Աստուածապատիւ տէր սուրբ Գրիգոր։ Աստուածապատիւ հայր. (Գանձըն։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Յաստուածապատիւ եւ ի հոգեւոր տեառն յովակիմայ սիւնեաց եպիսկոպոսի յիշատակի. (Ուռպ. ՟Ծ՟Բ։)
Աստուածապատիւ քահանայութիւն. (ՃՃ.։)
Սուրբ եւ աստուածապատիւ կաթողիկոսին հայոց տեառն Գրիգորի, որ մակակոչի տղայ. (Մխ. բժիշկ.։ (Կարէր արդեօք նշանակել եւ Պատուօղ այ. այլ այն է ըստ յն. Տիմոթէոս։))
who relates, narrates, speaks of God.
Աստուածապատում Յովհաննու հնազանդեալ ունկնդիր լերուք, ի սկզբանէ էր բանն. (Կոչ ՟Ժ՟Բ.)
given by God.
Աստուածապարգեւ աւետիք, կամ գիր կամ բարին. (Ագաթ.։ Խոր. հռիփս.։ Կորիւն.։ ԼԾ. աստուածաբ։)
cf. Աստուածաբար.
Զկէսն աստուածապէս, եւ զկէսն մարդկապէս խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38։)
Զաստուածապէս համբարձումն. (Պտրգ.։)
crowned by God.
Հերակլի աստուածապսակեալ եւ բարեպաշտ թագաւորի հոռոմոց. (Ղեւոնդ.։)
Աստուածապսակեալ թագաւոր. (Յհ. կթ.։ սղ։)
sent by God.
Աստուածառաք սպասաւորութիւն, կամ աստիճան. (Նար. հ. եւ Նար. խչ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՌԱՔ. ՅԱստուծոյ առաքեալ ի պատիժ աստուածասաստ. աստուածահար. աստուածապատիժ. θεήλατος
Աստուածառաք բարկութիւն, կամ սրտմտութիւն, հուր, տանջանք. (Պիտ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ Վրք. ոսկ.։)
chastised by God;
that comes of divine wrath.
Ասուածասաստ հրաման, կամ բարկութիւն, կամ հարուածք. (Ագաթ.։) (Յհ. կթ.։) (Ոսկ. մ. ՟Ա 5. 22։) եւ (Ոսկ. ես.։)
that loves God, pious.
Որ կամիցի հրեշտակ լինել, աստուածասէր լիցի. (ԽՃԽ. ՟Ի։)
աստոածասիրի եւ հոգեւոր տեառն. (Յհ. կթ.։)
Խոհեմագունիդ եւ աստուածասիրի անձին. (Շ. թղթ.։)
Աստուածասէր առաքինութիւն, կամ քաղաքավարութիւն, պաշտօն, հնազանդութիւն, երկիւղածութիւն, օրէնք, միտք, խորհուրդ. (Փիլ. քհ. ՟Ա. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Բուզ. ՟Գ 3։ Կորիւն.։ Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա 2։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՍԷՐ. θεόφιλος, θεοφιλής, θεοφιλέστατος deo gratus, dilectissimus Սիրելի Աստուծոյ. հաճոյ յաչս Աստուծոյ. Յայս միտ զսուրբն անտոնիոս կոչէին աստուածասէր, ասէ աթանաս ի վարս նորա. նոյնպէս իմաէ եւ զասելն.
Կեսարիոս հոգի ամենաբարի եւ աստուածասէր. (Ածաբ. ի կեսար.։)
Զբարեպաշտս, եւ զաստուածասէր թագուհիսդ. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Կամ ըստ հեթանոսաց՝ Սիրելի աստուածոց, դից.
Քաջայարմար գոլով (աղն հաղորդութեան այնմիկ՝ որ առ բերանոյն զգայութեան աղոց ըստ համեմատութեան օրինի՝ աստուածասէր մարմին եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
love of God, piety, religion, devotion.
Կարծեմ ոչինչ զանխուլ է ի քոյոյ աստուածասիրութենէդ. (Յհ. կթ.։)
that has put God to death.
Սպանօղ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. խաչահանու. տիրասպան. Հաղորդակից է աստուածասպանիցն, եւ որոց զառաքելսն տեառն կոտորեցին. (Ածազգ. ՟Ծ՟Գ։)
Յուդա աստուածավաճառ, հրէայքն աստուածասպանք. (Ուռպ. թղթ.։)
Դու որ անարժանութեամբ հաղորդիս, աստուածասպան անուանիս։ Մանդ. (՟Ա։)
Առնեմ դատաստան աստուածասպան քահանայիցն (քրմաց). (վրք դիոն։)
Յաղագս աստուածասպան քահանայիցն հայոց. (Փարպ.։)
created by God.
Մինչեւ ի վայր մի աստուածաստեղծիցն հպարտութիւն կռոց յաջողի. (Փիլ. ել. ՟Ա 20։)
that befits, becomes God.
Աստուածավայելուչ փառք, վարդապետութիւն, կամ տեսութիւն, կամ գեղեցկութիւն. (Խոր. հռիփս.։ Մագ. ՟Խ՟Գ. ՟Հ՟Բ։ Դիոն. երկն.։)
Առանց արժանաւոր եւ աստուածավայելուչ զգուշութեան մերձենալով (ի մարմինն Քրիստոսի). (Սարկ. քհ.։)
Ածավայելուչ համարեսցի ըզգործսն։ Ո՛վ աստուածավայելուչ օրինակի (Աբրահամու) յարժանաւորութիւն եւ ի մարդասիրութիւն. (Փիլ. լին.։)
that hates God.
Աստուածատեաց խորհուրդ, կամ մարդ, կամ դեւ, գունդք։ Մարդիկ աստուածատեացք. (Փարպ.։ Կլիմաք.։ Պրոկղ. ի ստեփ.։ Լմբ. սղ.։)
that has seen, that sees God.
θεόπτης qui deum videt Տեսօղ Աստուծոյ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ. Ի նոյն միտս թարգմանի սովորաբար անունս ԻՍՐԱՅԷԼ, որպէս եւ Տեսանօղ կոչիլն մարգարէից. զԱստուած տեսնօղ, Աստուծոյ հետ տեսնուօղ.
Իսրայէլ աստուածատես թարգմանի. եւ նա հաւատովք տեսանէր զԱստուած. (Կիւրղ. ծն.։)
Յաստւածատեսիցն առաքելոցն եւ մարգարէից. (Շ. հրեշտ.։)
ՈՒրախ եղիցին զօրութիւնք աստուածատեսք (այսինքն հրեշտակք). (Թղթ. ատր. առ Շ։)
that resembles God, divine.
Աստուածատեսիլ շնորհ. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Աստուածտեսութիւն.
θεοπτία visio dei Տեսութիւն Աստուծոյ. ճանաչումն Աստուծոյ եւ աստուածայնոց. գիտութիւն խորհրդոցն Աստուծոյ.
Սլանան առ աստուածատեսութիւն անճառելեացն խորհրդոց. (Նար. յովէդ.։)
Քերոբէիցն անուն զաստուածատեսութիւն նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
hatred, aversion of God.
Զի՞նչ ասէք. աստուածասէրք լինելով՝ աստուածատեցութեա՞ն յանդգնէին ցուցանել գործ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
given by God, infused.
θεόσδοτος, θεόδοτος, θεοδόσιος. a deo, sive divinitus datus. ՅԱստուծոյ տուեալ. Աստուածապարգեւ. աստուածաձիր. աստուածաշնորհ. աստուածաւանդ.
Աստուածատուր հրաման, նշանագիր, իմաստութիւն, աւանդութիւն. (Կորիւն.։)
Աստուածատուր հանճար, փառք. (Նար. խչ.։)
made by God;
that deifies.
θεοποιός deificus Որ Աստուած առնէ կամ աստուածացուցանէ շնորհօք. սրբարար.
Աստուածարար հոգի. (Վրդն. սղ.։)
strengthened by God;
friend of God or familiar with God;
divine, holy;
— հայրապետ, holy pontiff.
to make a god of any thing, to deify, to admit into the number of gods, to idolize.
θεόω deifico Աստուած առնել կամ կացուցանել. տալ աստուածանալ հոգեւորապէս. աստուածանման գործել. սրբել.
Աստուածային հաղորդութիւն աստուածացուցանելով զամենեսին՝ որք ի նայն յարձակին. (Դիոն. եկեղ. ։)
Հաւատովք որդիս ըստ շնորհաց աստուածացոյց ... որ եւ զիս աստուածացուսցէ. ըստ այսմ օրինակի սուրբքն Աստուած, այլ ոչ ըստ անզուգական արարչութեան. (Եղիշ. մկրտ.։)
Ես աստուածացուցի զձեզ, մարմնովս իմով ընդ Աստուած խառնեցի։ Յետ քո աստուածացուցանելոյ շնորհիդ. (Լմբ. սղ.։)
Աստուած մեր ի սկզբանէ աստուածացուցանել կամեցաւ զմարդն ի ձեռն պատուիրանին պահպանութեան. եւ իւրով մարմնանալովն եւ մկրտութեամբն աստուածացոյց զմարդն. (Լաստ. ըթիերց։)
Եկեալ Աստուած հանդերձ առեցելովն, յորոց մինն աստուածահանդերձ առեցելովն, յորոց մինն աստուածացոյց, եւ միւսն աստուածածացաւ. (Ածաբ. ծն.։)
Եւ ի սուրբ խորհրդեան Փոխարկել Քրիստոսի զհացն՝ մարմին իւր աստուածային.
Մի՛ զլուսաւորս այսուհետեւ աստուածացուսցեն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Աստուածացուցին ոմանք զչորս սկզբունս, զերկիր եւ զջուր եւզօդ եւ զհուր։ Ինքնասէրք զիւրաքանչիւր ոք ի զգայութեանցն աստուածացուցին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
Առին պատճառք զհիւղեայն աստուածացուցեալ պաշտեցին ասորիք. (Խոր. ՟Ա 13։)
Զպիտանիս ի տարերաց աստուածացուցին. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
given, transmitted or taught by God.
Աստուածաւանդ կրօն, կամ գործ, կրթութիւն, պատուիրան, կանոն, աւետարան։ Զպատգամսն աստուածաւանդս. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ եկ։ Նար. ՟Ղ՟Բ։ Խոսրովիկ.։ Լմբ. հանգ.։)
that drives away, that causes God to remove far off;
unpleasant to God.
Որ զԱստուած կամ զշնորհս Աստուծոյ փախուցանէ.
Տրտունջ աստուածափախոյց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
knowledge of God, theodicy.
Զդարձ աշխարհիս հայոց յանգիտութենէ կռապաշտութեան յաստուածգիտութեան ճշմարտութիւն. (Փարպ.։)
Որ զխորհուրդս փրկականս աստուածագիտութեան շնորհեցեր մեզ ի ձեռն քահանայապետին քո եւ վկային. (Շար.։)
divine;
deist.
Աստուածութեան իմաստասիրութիւն կամ հոմանմանութիւն. (Մաքս. եկեղ.։)
Աստուածութեան աջ, կամ վճիռ, հարուած, լոյս, խնամք եւ այլն. (Նար.։)
divine.
Ասստուածեղէն բնութիւն, կամ հոգի։ Ուխտ աստուածեղէն։ Ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց։ (՟Բ. Պետ. ՟Ա 4։ Եւ. ՟Լ՟Ա 3։ Առակ. ՟Բ 17։ Իմ. ՟Ժ՟Բ 5։)
Աստուածեղէն շնորհք, խրատ, բան, փառք, բազուկ, իմաստութիւն. կամ արքայութիւն, կամք, կամ կրօնք, օրէնք, գիրք, պատգամք, գանձ. կամ տառ. կամ անձրեւ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։ Փարպ.։ Մագ. ՟Ի՟Զ։ Նար. ՟Լ՟Է։)
drink of the gods, nectar.
Սփռեալ եհեղ ի վայելչութիւն օգտակարագոյն՝ աստուածըմպելւոյն, եւ այլն. (Փիլ. բագն.։)
that has received God;
received or accepted of God, agreeable to God.
Աստուածաընկալ խաչ, կամ նշան. (Թղթ. փոտ. եւ աշոտ։ Յհ. կթ.։ Ժմ.։)
Աստուածընկալ իմացութիւնք։ Ոմն յաստուածընկալ մարգարէիցն։ Աստուածընկալ եւ աստածային օրհնաբանօղ կոչիւր (յեռոթէոս). (Դիոն.։)
chosen of God.
Վերահռչակեն աստուածընտիր պատուով (գիրք զՄովսէս). (Դիոն. թղթ.։)
Աստուածընտիրն նոյ հաւատով կազմէր զտապանն. (Եպիփ. ծն.։)
that has the wisdom of God, instructed by heaven.
Ամենայն աստուածիմաստքն, եւ ծածուկ խորհրդոցն մարգարէք (այսինքն գուշակք, թարգմանք). (Դիոն. երկն.։)
Եւ ոչ յաստուածիմաստիցն հարց ոք ասաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Աստուածիմաստ.
Ուսուցանեն հարքն աստուածիմացք. (Լմբ. հանգ.։)
oracle;
cf. Աստուածախօսութիւն.
Վասն աւետարանական աստուածխօսութեանն Յիսուսի. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ։)
Son of God.
Ոչ այլ իւիք հնար է մատչել առ աստուածորդին, թէ ոչ անմեղութեամբ եւ սրբութեամբ։ Սոքա կատարեցին զկամս աստուածորդւոյն, եւ աստուածորդին ձգեաց զնոսա առ ինքն. (Ագաթ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾՈՐԴԻ. Ըստ հեթանոսաց՝ Ծնունդ, եւ պաշտօնեայ չաստուածոց.
Գնա՛ գնա՛ աստուածորդիդ պարսից։ Աստուածորդիդ պարսից, ահա հայր քո եւ Աստուած (կրակն), ընդէ՞ր զանգիտես. (Խոր. ՟Գ 55։)
divinity;
deity;
God.
Առ ձգեաց նախ աստուածութիւնն զյակովբ առ ջրհորն։ Ետես Մովսէս, թէ զօրագոյն է զէնն՝ զոր ետ աստուածութիւն։ Աստուածութիւն յայտնեցաւ ի վերայ զոհից։ Քրիստոս բան Աստուծոյ գոլով, ի Մարիամայ մարդ ծնանի ... յԱստուծոյ, եւ ի կուսէ Քրիստոս։ Մարիամ ծնաւ զաստուածութիւն՝ ամենայն արարծոցս զանհամեմատելին. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. ղեւտ.։ Եփր. աւետար. եւ այլն։)
Շրջէր հոգի աստուածութեան ի վերայ ջուրցն. (Ագաթ.։)
Զպատուական գլուխն դնէ ի գանձարանս աստուածութեան. (Յհ. կթ.։)
that has received or embraced God.
Աստուածունակ. իբր Աստուածանման. աստուածային. աստուածապարգեւ. աստոածահաճոյ. սուրբ.
Աստուածունակ շնորհիւ առլցեալ. (Անան. եկեղ։)
Զաստուածունակ կամիս անխոտորնակս զհայցողին հրատարակեցին. (Նար. խչ.։)
heavenly, by God, of God, divinely.
Յաստուածուստ պսակեալ, կամ շարժեալ. (Յհ. կթ.։ Դիոն.։)
Յաստուածուստ անտուստ հանդերձ եւ այս։ Որք յաստուածուստ երեւեցաւ քեզ։ Ոչ ստեղծեալ յաստուածուստ. (Մագ. ՟Ա. ՟Ե։)
Սպասելով յաստուածուստ խաղաղութեան. (Յհ. կթ.։)
Յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ։ Յաստուածուստ հնարաւորուեանց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Դ։)
atheist;
apostate.
Վասն սուտ եղբարց աստուածուծացից. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ։)
piety, religion, love or worship of God.
θεοσέβεια, εὑσέβεια dei cultus, pietas Պաշտելն զԱստուած. պաշտօն ճշմարտին Աստուծոյ՝ ուղիղ հաւատով, եւ բարի գործովք. բարեպաշտութիւն. երկիւղածութիւն. տե՛ս (Ծն. ՟Ի 11։ Յոբ. ՟Ի՟Ը 28։ Բար. ՟Ե 4։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ 10։ ՟Դ 7 եւ այլն.) որպէս եւ Աստուածապաշտութեամբ. իբր յն. բարեպաշտաբար. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 12։)
Թէպէտեւ հեթանոսութիւնն եմուտ յաշխարհ, այլ աստուածապաշտութիւնն ոչ ամենեւին պակասեաց. (Եզնիկ.։)
Ընտրեցաք զմահ աստուածտուածապաշտութեամբ քան զկեանս ուրացութեամբ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որովք միանգամ աստուածապաշտութեանս մերոյ կատարին կամք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
theocratical.
θεαρχικός summae divinitatis, divinissimus Սեպհական պետութեան Աստուծոյ. աստուածավայելուչ. եւ Ունակ աստուածային պետութեան, ամենիշխան. որ ասի զԱստուծոյ եւ զաստուածայնոց. ԶԱստուծոյ, զոր օրինակ,
Աստուածպետական Սուրբ հոգի. (Զքր. կթ. մկրտ. (զոր մարթ է իմանալ եւ առանց բարդութեան.)
Աստուածպետականին բնութիւն ծածկեալ է յեղականացս. (Շ. հրեշտ.։)
Աստուածպետական իշխանութիւն, կամ տառ, կամ ձայն. (Մագ. ՟Ի՟Ե. խ։ Շ. հրեշտ.։)
theocracy;
divine majesty.
ԶՅիսուսին աստուածպետականութեան հանդէսս՝ որ ի կենցաղումս։ Զանճառելի նորա աստուածպետականութեան իմացուածս. (Մագ. ՟Ե։)
Ի նոյն ինքն յաստուածապետութենէն ուսանին միշտ զիմաստութիւն. (Շ. հրեշտ.։)
love of God, charity, piety.
Աստուածսիրութե միանգամայն եւ ուսումնասիրութեան ըմբռնեալ ցանկութեամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ըստ խնդրոյ աստուածասիրուեան խոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո աստուածխոհեմագունիդ անձին։ Եգիտ զքո ասստուածսիրութիւնիդոչ խիստ եւ կամ անընդուինակ առ իրսդ. (Շ. թղթ.։ եւ Միք. առ Շ։)
Ընդէ՞ր աշխատեցաւ առ մեզ ասծսիրութիւնդ քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
vision of God, divine intuition.
Յաստուածտեսութեանցն բարձրութեանց. (Մաքս. ի դիոն. (իբր տեսական կամ հոգեւոր քաղաքավարութիւն։))
divinely, godly.
Աստուծօրէն ինձ հրաշագործել. (Նար. ձ։)
Աստուածօրէն իմն պատուով պատուեցին. (Յհ. իմ. պաւլ.)
Աստուածօրէն հրաշակերտութիւն։ Ազդմունս աստուծօրէն պարածանօք. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Հ՟Ե. ՟Ղ։)
cf. Աշտուճ.
Անարժան եւս համարել զինքն մարմնական կերակրոյ, որ է աստուճ հաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ուխտն թանահատի վանից՝ միայն աստուճ հացիւ, եւ լոկջրով վճարէին զպէտս իւրեանց. (Ուռպ.։)
hence, thence
Աստուստ է յայտ. (Սահմ. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ժ։)
Փախչել աստուսա անգր. (Սահմ. ՟Զ։)
Ի վերուստ խօսի ընդ մեզ, եւ ոչ աստուստ յաշխարհէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Մինչեւ համբարձեալ աստուստ առաջի Քրիստոսի կացցես. (Կլիմաք.։)
Աստուստ ոք զսա տեսցէ դիւրապէս. (հց) ո՞ւ ստ. (պխ) ուստի իսկ եւ զքաղաքացն աճմունս, եւ այլն. (Պղատ. օրին, ՟Գ։)
Զպտուղն աստուստ բացատրեաց մեզ, քանզի որ զձեզ ընդունի ասէ, զիս ընդունի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 26։)
Աստուստ տարակուսին ոմանք։ Աստուստ պարտ է գիտել. (Սահմ. ՟Է. ՟Ի. (որք հային եւ ի ՟Բ նշ։))
Աստուստ վերստին առ նոյն հեծութիւն մատուցեալ։ Բեւեռեալ աստուստ ընդ հոգւոյս։ Խոնարհեալ ի վերուստ՝ աստուստ ի ստորինս։ Աստուստ ապշեալ, եւ անդանօր լքեալ։ Զաստուստ պարարեալս անդ ձգեալ հալեն. (Նար.։)
Որ յաղթէ ցանկութեան չարի, ե՛վ նախ քան զարքայութիւնն արդէն իսկ աստուստ կթէ զպտուղն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 26. 46։ էԲարձեալ զկրտսեր մանուկն յուս իւր, զմիւսն աստուստ թոզոյր. Ճ. ՟Ա.։)
hence;
here.
Դասեալ աստստին ի սոյն։ Աստստի ի դատաստանի։ Աստստին ի յիմում մարմնի։ Աստստին կիզեալ։ Կերպարանեցեր հրաշիւք աստստի զհանդերձելոցն նմանութիւն. (Նար.։)
Աստստի կենօք. (Յհ. իմ. ատ.։)