to decree, to decide beforehand.
ՆԱԽԱՎՃՌԵԼ. Կանխաւ կամ նախադասելով վճռել, վճարել.
Զքաւութիւն մեղաց ախտացելոցն նախավճռէիր (քան զառողջութիւն մարմնոյ). (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
insult, outrage, injury, opprobrium, shame, infamy;
infamous, ignominious, opprobrious, base, villainous;
despised, scorned, vile;
— լինել, to become an object of scorn or ignominy, to be infamous.
• «անարգուած» ՍԳր. Եփր. օրին. էջ 285. Եւս. պտմ. 618. «անարգանք» Լմբ. Մագ. Օրբել. որից նախատել ՍԳր. նախա-տանք Դան. ժա. 18. Ոսկ. բ. կոր. նախատինք ՍԳր. նախատիչ Սղ. կր. 19. Ոսկ. ես. ինք-նանախատ Նար. կրկնանախատ Նար. հրա-պարականախատ Շնորհ. ընդհ. յայտանա-խատ Ոսկ. մ. գ. 27 և ես. յայտնանախատ Կոչ. 326. յաւէտանախատ Համամ. առ-
• ՆՀԲ նախ և ատել բառերից և կամ «իբր նեխեալ և հոտեալ ատել»։ Տէրվ. Նախալ. 117. նա մասնիկով խանտալ բայից։ Ղափանցեան, իսնտ. Տեղեկ. 2, 87 նա մասնիկով խայթել բայից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի անշուշտ արաբ. [arabic word] naxīt «նախատել, խայ-տառակել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 519)։
• ԳՒՌ.-Սլմ. նախատել, Ախց. նախատէլ, Շմ. նախադիլ.-իսկ Հմշ. նախադէլ «սպա-նել, մեռցնել»։
(արմատ Նախատելոյ). ὅνειδος opprobrium. Անարգանք առ նախկին կամ յոյժ ատելութեան. նախատինք, եւ Ենթակայ նախատանաց. եւ Ստգտանք. այպ, նէնք, րուսովայ.
Քան զամենայն թշնամիս իմ եղէ ես նախատ դրացեաց իմոց։ Եղեւ նա նախատ դրացեաց իւրոց. (Սղ. ՟Լ. 12։ ձը. 42։)
Վատն վասն մնալոյ ի դանդաղութիւն՝ արհամարհէ զնախատսն (կամ զնախատինս). (Լմբ. առակ.։)
Հատանէ ըզգլուխ նորին, բառնայ զնախատն Իսրայէլի։ Հարեր զճակատ Գողիաթին, բարձեր զնախատ Իսրայէլին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։ Յիսուս որդի.։)
Տեսէ՛ք զիմ փառքըն զառաջին, տեսէ՛ք զվերջին նախատս անձին. (Ուռպ. ողբ.։)
Ի յանձին նախատ՝ ջուր ընդ վայրարկուն հեղեալ. (Տաղ ի լուս.։)
Վիշտ ինձ, եւ խէթ մտացս, ի նմանէ նախատն. (Լծ. նար.։)
Ոչ ըստ այնմ տայ պատասխանի սակս նախատ ինչ գտանելոյ, այլ զիմաստութեան զխորսն դիմադրէ. (Համամ առակ.։)
Բարձէ՛ք զնախատն զոր ցուցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՆԱԽԱՏ. ա. ἑπονείδεστος exprobrabilis, probrosus. Նախատելի. նախատեալ. անարգ. անարգեալ.
Յամենայն ժամանակի նախատ լիցի։ Ամօթ կրէ, եւ նախատ լիցի։ Զի մի՛ նախատ լինիցիս. (Առակ. ՟Ժ՟Ը. 1։ ՟Ժ՟Թ. 26։ ՟Ի՟Ե. 10։)
Պէն պատուիրէ կալ անբամբաս, եւ մի՛ նախատ ի կեանըս յայս. (Շ. այբուբ.։)
Բարեկամ մարդոյն աստուած էր. յորմէ նախատ եղեւ հայրն մեր՝ ասելով, կինս զոր ետուր. Համամ առակ. ուր կա՛մ ընթերցի՛ր, յոր նախատ (այսինքն նախատօղ) եղեւ ադամ. եւ կնո իմա՛, յանդիմանեալ եղեւ, եւ ետ պատասխանի անտեղի։
Արածօղս զերամակս ... նախատ վարձկանութեանց. կա՛մ է նախատինք, եւ կամ նախատական։
offensive, outrageous, abusive, insulting, injurious, defamatory.
Ըստ լծորդին՝ զհօն խէ դնել, եւ նախատակ ասել. (Վրդն. սղ.։)
Զպսակաց, եւ զբարւոյ նախատակութեան վարձուցն ճառէ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
loaded with insult, shame or abuse, insulted, affronted;
— առնել, to load with abuse, to insult, to affront;
— լինել, to be covered with opprobrium, loaded with abuse.
Կոծեալ նախատանօք. խայտառակեալ.
Մերկացեալ նախահայրն ի փառացն՝ նախատակոծ ամաչեաց. (Զքր. կթ.։)
cf. Նախատինք.
Զնախատանս (կամ զնախատինս) նոցա դարձուսցէ յերեսս նոցա. (Դան. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Զնախատանս եւ զտուրժս ունելով. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Ոչ ի նախատանս առաւել՝ քան ի գութ նախատանց։ Ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս, ի ձեռն որոյ շիկնեսցեն. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Տե՛ս, թէ ուստի՛ լինին նախատանքն։ Առ ի նախատանս յովբայ, եւ այլն. (Իսիւք.։)
Յիշել զխոցումն կողին, զնախատանսն ամենայն. (Խոսր. պտրգ.։)
ամօթ եւ նախատանք (են վարդապետի)՝ գորովեալ վարք աշակերտի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Նախատական;
blamable, reprehensible, censurable.
Իբր Նախատական. նախատելի. անարգական.
warned, acquainted with beforehand.
foreknowledge, prescience.
to insult, to injure, to offend, to outrage, to abuse, to load with injuries;
to reproach, to blame, to censure.
ὁνειδίζω exprobro, probrio affiio, vitupero, convicior, carpo. Սակս կանխաւ կամ յոյժ ատելոյն՝ թշնամանել. կամ իբր նեխեալ եւ հոտեալ ատել. անարգել. ընդ վայր հարկանել. ծանր բանիւք պարսաւանս դնել. մեղ ի վերայ դնել. լուտալ. հայհոյել. յամօթ առնել. յանդիմանել.
Ի նանիր նախատեցին զանձն իմ։ Նախատեցին զիս թշնամիք իմ զօրհանապազ, եւ գովիչք իմ ինեւ երդնուին։ Եթէ թշնամւոյն նախատեալ էր, համբերէի արդեօք։ Հատո՛ նախատինս, զոր նախատեցին զքեզ տէր։ Նախատել զաստուած կենդանի։ Նախատեաց զճակատս աստուծոյ կենդանւոյ.եւ այլն։
Զմեզ նախատէք մարմնոց ցաւովք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Սամարացի եւ դիւահար կոչէին, նազովրեցի՛ նախատէին. (Բրսղ. մրկ.։)
Զբանս նախատողացն։ Նախատօղքն զգեցեալ էին զծիրանիս, եւ նա զվէրս. (Իսիւք.։)
foreseeing, prescient;
— լինել, to be provident.
προοίδων, προορατικός praevidens, praescius, providus. Յառաջատես. կանխատես. նախատես. նախահայեաց. նախագէտ. նախահոգակ.
Լինիջիք իբրեւ զաստուած նախատես՝ գիտել զբարի եւ զչար. (Զքր. կթ.։)
Զօր իմ, զխաչէն ասաց, նախատես եղեալ (յն. նախատպաւորեալ) առ իսահակ ի պատարագ խոյին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Ըստ իւրում նախատես գիտութեան ընտրեաց զամենեսեան. (Խոսր.։)
Ըստ նախատես հրամանի քո. (Մաշկ.։)
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
Որպէս ասէ նախատեսն Դանիէլ. (Ճ. ՟Գ.։)
Եսեց զբարբառ նախատես մարգարէիցն։ Կատարի բարբառ առձայնութեան նախատեսաց։ Զնախատեսաց զմարգարէութեան կատարեսցէ զբարբառ. (Զքր. կթ.։)
to foresee;
to prophesy.
προείδομαι praevideo. Կանխաւ տեսանել. նախատես լինել. մարգարէանալ. գուշակել.
Դանիէլ նախատեսեաց զանտիոքոս թագաւոր, որ եմուտ յԵրուսաղէմ. (Զքր. կթ.։)
Գրեթէ յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցն նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մարագրէն Եսայիաս նախատեսեալ աւետարանէ. (Անան. եկեղ։)
Յարմարեալ ի նախատեսեալսն զաստուածաշունչ զբանսն. (Նիւս. երգ.։)
Ամենայն նախատեսեալ եւ եղեալ բարիքն. (Վրդն. երգ.։)
Գաղտնի նենգութեան թշնամեաց նախատեսող. (Արծր. ՟Ե. 11։)
Բանին հօր բանիւ քարոզ, մեծի լուսոյն նախատեսող. (Շ. տաղ յհ. մկ.։)
foresight, prevision;
prophecy.
προθωρία, πρόγνωσις, πρόνοια praevisio, praesensio, praescientia, provisio, providentia. Կանխատեսութիւն. նախադիտութիւն. նախագուշակութիւն. եւ Յառաջատեսութիւն. տեսչութիւն. տնտեսութիւն. նախահոգութիւն. դիտողութիւն.
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն ի ձեռն անրջական իմն նախատեսութեանց։ Յառաջական իմն նախատեսութեանց հրամայեալ. (Խոր. ՟Ա. 24։ ՟Բ. 85։)
Կատարեցաւ նախատեսութիւն նորա։ Ըստ նախատեսութեան Եսայեայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. վերափոխ.։)
Ըստ նախատեսութեան հայրապետին Յակոբայ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Նախատեսութեամբ նշանակութեանցն յոգնօրինակաց. (Սարկ. աղ.։)
Ական ունել զօրութիւն ի նախատեսութեան եւ խորհրդածութեան լինելոցն (ամենայն լինելւոցն, լեացն)։ Զփոյթն ձեր որպէս զհարկաւոր (առ) նախատեսութիւն (դիտեալ նպատակ) ընկալաք. (Բրս. հց.։)
Ընկա՛լ եւ այժմ զշնորհս նախատեսութեան նորա. (Ոսկ. լուս.։)
Ապա թէ ըստ նախատեսութեան (այսինքն աստուածային տեսչութեան) իրիք ետ տէր ի ձեռս անիրաւին զարդարն, միայն գոհութեամբ համբերիցեն. (Մխ. դտ.։)
wrong, affront, injury, offence, outrage;
blame, reproach, censure;
shame, dishonour, opprobrium, infamy, ignominy;
—նս դնել, գործել ումեք, to affront, to wrong, to insult, to disgrace, to dishonour, cf. Նախատեմ;
լինել — ազգաց, to become the scorn of nations;
բառնալ զ—նս, to wipe off the ignominy;
ի —նս քո, for thy shame.
որ եւ ՆԱԽԱՏԱՆՔ (յորմէ է եւ հոլովն). ὅνειδος, ὁνειδισμός , ὁνείδισμα opprobrium, probrum, vituperatio, convicium, ignominia. Նախատելն, մանաւանդ նախատիլն, եւ առարկայ կամ նիւթ նախատանաց. անարգանք. թշնամանք. պարսաւ. լուտանք. անարգութիւն. անպատուութիւն. ամօթահարութիւն. խայտառակութիւն.
Նախատինք նախատչաց քոց։ Բառնալ զնախատիսն իմ ի մարդկանէ։ Մի՛ երկնչիք ի նախատանաց մարդկան։ Դարձո՛ ի քէն զբանս նախատանաց։ Նախահանաց համբեր սիրտ իմ։ Եհան յինէն աստուած զնախատինս իմ։ Ոչ կարեմք առնել զայդ բան, քանզի նախատինք են մեզ։ Եդից նախատինս ի վերայ ամենայն Իսրայէլի։ Նախատինս դնէ մեզ զյանցանս օրինացն։ Նախատինս անզգամաց արարեր զիս։ Նախատինս ոչ առնու։ Եղեւ ինձ բան տեառն ի նախատինս եւ ի կատականս։ Լցցի նախատանօք.եւ այլն։
Եղէք մեզ նախատինք առ նոյն թշնամինսն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զո՞ր նախատինս ոչ նախատեն զիս. (Ճ. ՟Բ.։)
insulter, offender, abuser, reviler, affronter, scoffer.
ὁνειδίζων probrans, vituperator. Նախատօղ. նախատորդ.
Նախատինք նախատչաց քոց անկան ի վերայ իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ը. 19։)
Զնախատինս նախատչացն զմեզ բարձին ի մէնջ. (Եղիշ. դտ.։)
Զնախատիչ բարեկամաց զբանս ուղղէ. (Իսիւք.։)
Իբր զասր ցեցակեր՝ կա՛մ զնախատանսն ասէ, կամ զնախատիչսն. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նախագաղափար.
ἁρχέτυπος, -ον, πρωτότυπος, -ον, πρότυπον originalis, -le, pricipalis, -le;
exemplum, archetypus, primaevus եւ այլն։ Սկզբնատիպ. նախանկար. նախագաղափար. նախկին օրինակ. բուն օրինակը.
Առ նախատիպ ինչ տեսակ անխոտոր հայի գրօղն. որպէս զի ստեղծցէ զճշմարտութիւն ի նմանութեան նախատպին պատկերի։ Ի նախատպացն պատկերաց։ Նախատպի գծագրին. (Դիոն.։)
Ի նախատպէն, եւ ի պատկերէն։ Համբերողացն նախատիպ՝ մեծն Յովբ.։ Ըստ նախատպին կերպարանեալ. (Յհ. իմ.։)
Ոչ պատկեր առանց նախատպի։ Յարացոյց ունել (կամ լինել) ասի նախատիպն, ըստ որում պատկերն եղեւ. (Շ. թղթ.։ Սահմ. ՟Ժ։)
Յամենայն երկրէ եպիսկոպոսունք իբրեւ զնախատիպ պատկեր տեսանէին զսրբութիւն նորա. (Ոսկ. մելիտ.։)
(Ծով յետ մրրկաց) յիւր դառնայ նախատիպն բնականագոյն. (Մագ. ՟Խ։)
Հայեսցու՛ք ի նախատիպն Յովսէփ։ Զկուզ եւ զմուկն (դրօշեալ) պաշտեցին, զորոց նախատիպ կենդանիսն որսային ի կորուստ. (Լմբ. ժղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Կամ իբր πρωτοτύπως primario loco. Որպէս նախատիպ. գլխաւորաբար.
Զայս հրաշափառապէս եւ նախատիպ՝ առ քահանայս առնուլ յարմարագոյն է. (Բրս. հց.։)
cf. Նախատիչ.
Ի ձայնէ նախատորդին եւ չարախօսի. (Սղ. ՟Խ՟Գ. 17։)
Ցաւ է ինձ ի վերայ բեկմանն, որ ի նախատորդէն խորտակեցայ. (Արծր. ՟Դ. 2։)
Յուշ առնէր եւ զեպերանս նախատորդոյն. (Ղեւոնդ.։)
first dwelling.
Նախկին տուն՝ բնակութիւն.
Զնոյն տեղի բիւր օգտութեամբ քան զնախատուն զեդեմական դրախտ առլցոյց. (Հ. կիլիկ.։)
given, granted or conceded before.
πρωτόδοτος prius datus, primitivus. Նախ՝ կանխաւ՝ ի հնումն տուեալ. զառաջինն անընդմէջ աւանդեալ. նախապարգեւ. առաջուց տուած.
Դարման օրինին՝ նախատուր կտակին. (Նար. խչ.։)
Նախատուր գիտութեան եւ հանճարոյ հաղորդ։ Աստուածայնով կերակրով լցեալ՝ բազում եւ նախատուր հեղմամբ. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Նախատօնակ.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
Նախատօնա՛կ արա, կամ առնիջի՛ր. (Տօնացոյց.։)
Նախատօնակ է Քրիստոսի ծննդեանն։ Նախատօնակ է եւ Ճրագալոյց յայտնութեան. (Հ=Յ. ստէպ։)
Եւ է նախատօնակ մեծի տօնին յիսներեակն. (Փիլ. տեսական.։)
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Երեք տօնքս այս պատուին նախատօնակ մաքրութեամբ, եւ սրբութեամբ պահոց. (Կանոն.։)
eve of a feast.
ՆԱԽԱՏՕՆ ՆԱԽԱՏՕՆԱԿ. προεόρτιος, -ον profestus, festum diem praecedens. Նախապատրաստութիւն տօնի ի նախընթաց օրէ. հանդէս յառաջընթաց երեկոյին. եւ Որ ինչ հայի ի տօնախմբութիւն եւ յուրախութիւն մերձակայ.
Եկա՛յք զնախատօն ծննդեանս վերապատուեսցուք. (Շ. տաղ. ճրագալուցի։)
Արժանաւո՛ր է յառաջ պատրաստելոյ եւ նախատօնի՝ սուրբ տիրուհւոյն ծնունդն։ Նախատօն աստուածածնին յղութեան. (Հ. կիլիկ.։)
Նախատօնա՛կ արա, կամ առնիջի՛ր. (Տօնացոյց.։)
Նախատօնակ է Քրիստոսի ծննդեանն։ Նախատօնակ է եւ Ճրագալոյց յայտնութեան. (Հ=Յ. ստէպ։)
Եւ է նախատօնակ մեծի տօնին յիսներեակն. (Փիլ. տեսական.։)
Գեղեցիկ էր եւ երէկ մեզ պայծառազգեցութիւն, իբրեւ ուրախութիւն իմն նախատօնակ. իսկ այսօր զնոյն ինքն զյարութիւն տօնեմք. (Ածաբ. պասք. ՟Բ։)
Երեք տօնքս այս պատուին նախատօնակ մաքրութեամբ, եւ սրբութեամբ պահոց. (Կանոն.։)
satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.
• , ի-ա հլ. «իշխանական մի աս-տիճան հին հայոց մէջ, իշխան, աւագանի» ՍԳր. որից նախարարագունդ Կորիւն. նախա-րարակոյտ Ագաթ. Բուզ. նախարարապետ Եւս. քր. ևն։
• -Իրան. *nāfaδāra հոմանիշ ձևից. որ բարդուած է nā̄fa «պորտ, ցեղ» (=պրս. [arabic word] ։ nāfa «պորտ», զնդ. nāfah-«ցեղ», nāfya-«ազգակցութիւն», պհլ. nāf, nāfah «պորտ») +δāra բառերից։ Այս ձևը հաստատում է սոգդ. nāfδār «ժողովրդի կամ ցեղի պետը». կազմութեան համար հմմտ. նահապետ<*na. fanati-։ Իրանեան *nāfaδāra տուած է նախ *նահարար (ճիշտ ինչպէս *nāfapati->նա-հապետ). բայց յետոյ ժողովդական ստուգա-բանութեամբ՝ *նահարար կապուելով նախ բառի հետ՝ դարձել է նախարար, իբր արա-րոց կամ կալուածների առաջինը կամ գըլ-խաւորը. ճիշտ ինչպէս նահապետ յետոյ, դարձել է նախապետ, թէև այս ձևը աւելի ընդհանրացած չէ. սակայն այնուամենայնիւ ռուած է վրաց. նախպետի։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 5-7 ընդունելով որ *nā-fapati տալիս է նահապետ, տարօրինակ է գտնում որ *nāfaδāra տար նախարար և ո։ նահարար։ Հաստատում է հիւս. արևմ. պհյ. բարբառում իրան. naxva-dāra-(հմմտ. No. hodares Ամմիանոս) բառի գոյութիւնը, որ պիտի տար հյ. նախարար, ըստ որում հիւս. արևմ. պհլ. xv դառնում է հյ. խ. ինչ. kaxva-гəδa>կախարդ, *pati-saxvan>պատաս-խան։
• ՀՀԲ «նախկին արարօղ կամ նախա-պետական առնօղ»։ Ինճիճեան, Հնախօս.
• Բ. 77, 83 (որից նաև Հիւնք.) նախ արար-եալ, իբր թրգմ. լտ. praefectus, yrae-fectura ձևերի։ ՆՀԲ նախկին և գլխաւոր արարեալն, այսինքն յիշխանութեան ե-ղեալն։ Էմին, Истор. Арм.М.Хор. 1858 (բ տպ. 1893, էջ 298) նախ+արար «ա-ռաջին գործող»։ Canini, Et. etym. 1882 էջ 237 նախ=Ամերիկայի Inka-ները+ -րար=իռլ. rogh «ընտիր»։ Նշանեան, Բիւր. 1900, 172 արաբ. [arabic word] nixvār «նշանաւոր», մանաւանդ [arabic word] nahā. rīr «հանճարեղ, հմուտ»։ Meillet (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram. 514) կազմուած է համարում հպրս. *sāraδāra->պրս. sālār>հյ. սաղար ձևի վրայից, փո-խանակելով sāra-հյ. նախ համազօր բառով։ Նոյն, MSL 17, 245 և 18, 268 բառի -րար մասը մեկնում է իբր իրան--dār, որ գտնում ենք Թուրֆանի մանի-քէական բնագիրների šhrd'r (=šahr-dār) «ինքնակալ» ձևի մէջ, և որ համա-պատասխանում է հարաւային šahriyār հոմանիշին։ Andreas (տե՛ս Հիւբշ. Arm. Gram 514) հպրս. *naxaδāra ձևից, որ վերակազմում է Ամմիանոսի յիշած No-hodares լատուկ անունից։ Հիւբշ. (անդ) առարկում է որ հպրս. *naxaδāra-պի-տի տար պհլ. *naxуār=լտ. *Nahiares։ Մառ ЗВО 11 (1899), 171-173 բար-ռուած նահ «տուն, երկիր»+րար «տէր» բառերից. առաջինը գտնում է նաև նա-հանգ և նահապետ բառերի մէջ և վեր-ջինս կցելով շահապետ ձևին, նահ հա-մարում է գաւառական ձևափոխութիւն ռան<իրան. šahr «երկիր, քաղաք» բա. ռին (նոյն է նաև արաբ. [arabic word] nāhiya «գաւառակ»). երկրորդը (րար) կցելով (որ)-եար բառին՝ երկուսը միասին հա-նում է զնդ. ratu, պհլ. rad «տէր, իշ-խան» բառից (տե՛ս և որեար)։ Բաբգէն վրդ. ՀԱ 1906, 242 նախգարարք «կալ-ուած». հմմտ. լտ. arare։ Նոյնը նաև Բ. Խալաթեան, Լումայ 1907, թ. 1, էջ 80։ Ադոնց, Aрм. Юстин. 451 դնում է կրճատուած իրան. dañhuδar ձևից, ինչ-պէս և նահապետ • lemann, ЗAH 8 (1908), էջ 98 պհլ. [hebrew word] nuxvīr «իշխան» դնում է ըստ Andreas-ի *naxuδār ձևից և միառնում է նախարար բառին։ Kипաидзе, Гpaм. минг. 1914, էջ 423 կազմուած իռանեան sāra-δara ձևի վրայից։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet REA 2, 2։ Պատա-հական նմանութիւն ունի մանիք. պհյ. nīxvīr «իշխան» (ИАН 1912, 43), որից փոխառեալ է արաբ. [arabic word] nixvār «մեծ, աւագ մարդ. 2։ հպարտ». կաւ նաև ա-րաբ. [arabic word] naxrīr, որ մեկնւում է «մեծ գիտուն ծովացեալ գիտութեամբ»։ Պա-տահական է դարձեալ ըստ Յ. Զօրեանի (դասախօս մեր համալսարանում) յն. ναύϰραρος «ցեղի նախագահ», որ ըստ Boisacq 658 ծագում է յն. ναῦς «նաւ» բառից և նշանակում է բուն «նաւատէր»։
σατράπης praefectus, satrapa, satrapes. Նախկին եւ գլխաւոր արարեալն՝ այսինքն յիշխանութեան եղեալն կամ կարգեալն. սատրապ. մեծ իշխան գաւառի եւ նահանգի. նահապետ. աւագ իշխան. խորհրդական արքայի. աւագանի. մեծամեծք. կուսակալ. բդեաշխ. դուքս. արքայիկ. շահապ.
Նախարարք այլազգեաց։ Թագաւորաց այնր կողման. եւ նախարարաց երկրին։ Ի բա՛ց արա զթագաւորսն, եւ դի՛ր ընդ նոցա նախարարս։ Կացոյց ի վերայ թագաւորութեան նախարարս հարիւր եւ ՟Ի. եւ այլն։
Յովսէփ, որ էր նախարար. յն. խորհրդական, βουλευτής consultor, senator.
Հայկ, անուանի եւ քաջ նախարար (յաբեթեանց, իբր նահապետ). (Խոր. ՟Ա. 8։ Տե՛ս անդ, ՟Բ. 7. վասն կարգի նախարարաց կարգելոց ի վաղարշակայ։)
Զօրք հրեշտակացն ուրախանան ընդ սրբոյն հօտապետի, եւ ընդ քահանայական նախարարացն (այսինքն գլխաւորացն). (Գանձ.։)
composed of satraps or nobles, princely;
the nobility.
Ի գնդէ նախարարաց բաղկացեալ. խմբեալ կուտեալ յաւագաց. նախարարակոյտ.
Առեալ զամենայն նախարարագունդ աւագանւոյն ամբոխ։ Ընթացեալք ի յառաջ նախարարգունդ որերոյն. (Կորիւն.։ Փարպ.։)
of a noble or princely family.
Որ է յազգէ նախարարութեանց. նախարար.
Կուտեալ զամենայն նախարարազունսն. (Խոր. ՟Գ. 58։)
lordly, seignorial, princely.
Սեպհական նախարարի եւ նախարարութեան. եւ Նահապետական. նախնական.
Նախարարականացն ազգաց եւ տոհմից։ Նախարարականացն ծննդոց յերից անտի որդւոյն Նոյի։ Ի ծննդոց երից նախարարականացս այսոցիկ արանցս. (Խոր. ՟Ա. 2. 4. 8։)
Զկորուստ աշխարհիս, եւ զթափուր լինելն ի նախարարական տոհմէն. (Ղեւոնդ.։)
formed of noble.
Կուտեալ ի բազմութենէ նախարարաց եւ արանց նոցա. նախարարագունդ.
Առնոյր ընդ իւր զհաւանելոցն բազմութիւն՝ նախարարակոյտ զօրուն հանդերձ։ Ժողովէր զազատախումբ բանակ նախարարակոյտ զօրացն։ Հորդան տայր զօրաց իւրոց նախարարակոյտ բազմութեամբ. (Ագաթ.։ Բուզ. ՟Գ. 11։ Յհ. կթ.։)
premier noble.
Պետն եւ աւագն նախարարաց. եւ Ընդհանուր սպարապետ, կամ թագաւոր գլուխ բանակին ողջոյն.
Շահապն նախարարապետ յետս եկաց յապստամբութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Հաճոյ լինել զօրավարին, այսինքն մերոյ նախարարապետին եւ թագաւորի Յիսուսի Քրիստոսի. (Սարկ. քհ.։)
satraps, seigneurs, grandees.
Զայլ ամենայն նախարարեան, եւ զամենայն բազմութիւն գնդին. (Եղիշ. ՟Զ։)
satrapy, proconsulship, lordship, prefecture, mayoralty.
σατραπεία praefectura եւ satrapae. Իշխանութիւն՝ գաւառ՝ եւ վիճակ նախարարաց. եւ ըստ եբր. ոճոյ, Նախարարք, գլխաւորք.
Զհինգ նախարարութիւնս այլազգեաց. (Դտ. ՟Գ. 3։)
Զհայաստանեայց նախարարութիւնս։ Վաղարշակ սահմանեաց եւ նախարարութիւնս. եւ նոցին նախարարութեանցն նահապետութիւնս հաստատեաց զարս պիտանիս. (Խոր. ՟Ա. 1։ ՟Բ. 3։)
Ագուցանել նոցա հանդերձ զօրէն նախարարութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Կամ Ո՛ր եւ է իշխանութիւն, կամ նախակարգութիւն.
Զնոյն ինքն զբանսարկուն ցրուեաց, եւ զընդ նովաւ զնախարարութիւնս դիւաց. (Ճ. ՟Գ.։)
Պարտ է քեզ ըստ կարգի տալ պատասխանի, եւ ոչ նախարարութեամբ բարբառել. (Ճ. ՟Գ.։)
Եւ Յառաջադիմութիւն, կամ նախկին արարչութիւն. զի անորոշ է բանս.
Մարմին մարդկան ոչ մեղաց նման է, եւ ոչ արդարութեան, այլ ներընդունակ յարարչէն հաստատեալ նախարարութեան. (Ժող. շիրակ.։)
former, anterior, original.
priority.
Եգիպտացւոց յառաջին ժամանակսն քան զջրհեղեղն պարծել վասն նախաւորութեան։ Զեգիպտացւոց նախաւորութենէն եւ զժամանակագրութենէն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զնախաւորութիւն երկուց ազգացն Սեմայ եւ զՔամայ արտասանեալ համառօտեցաք. (Սամ. երէց.։)
Կամ Յառաջնութիւն. նախապատուութիւն.
Չէ՛ քո նախաւորութիւնդ, քանզի զսիսարակին սպան, նորա է քաջութիւն. (Կիւրղ. դտ.։)
fore-quart, warning.
first Gospel-preaching;
preceding words, admonitions or discourses.
Եթէ ոք քան զնախաքարոզն Գրիգոր (լուս) խորհեսցի լինել իմաստուն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Քրիստոսի նախաքարոզք. (Շ. տաղ մարգ.։)
Յառաջ կոչէր զեղբարսն, զնախաքարոզսն սակաւուք երկրորդ էր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
cf. Նախագիտութիւն.
Թէ ի շարժմանց սոցա լինին նախգիտական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Աստուածութեանն օրինակ ետ, նոյնպէս եւ ընդ արարչականին եւ զնախգիտականն յայտ արար. (Ոսկ. ես.։)
cf. Նախագիտութիւն.
Վասն նախգիտութեան, որ աստուծոյ միայն է գործ։ Տե՛ս զնախգիտութիւն. (Ոսկ. ես.։)
first;
before, at first, formerly.
Իբր Նախագոյն. նախկին.
Շնորհէր նոցա թագաւոր Խոսրովանուն. քանզի նախգոյն թագաւորն հայոց Արշակ, եւ այլն։ Նախգոյն հարցեալ զհայոց տանուտեարսն՝ ասէր. (Փարպ.։)
preposition.
cf. ՆԱԽԱԴԻՐ, եւ ՆԱԽԱԴՐՈՒԹԻՒՆ (ըստ ամենայն առման). πρόθεσις praepositio.
Ներ՝ բառ է ի քերականիցն նախդիր բանի. որով ճոխացուցանէ ի խորութիւն զասացեալն։ Տի՛, նախադիր է բանի. (Շ. բարձր.։)
Նախադիրս ծննդագործ է բան, եւ զծնելոցն չափսն ներառնու։ Նախդիր ասի, զի նախ եդեալ լինի քան զանուն եւ զբայ. (Երզն. քեր.։)
Սերմանքն են նախդիրք պտղոցն. ծննդոց, որպէս մի թիւրըն՝ բիւրոցս. (Հին քեր.։)
Յերկար նախադրաւս երեւեցուցանել կամի զինքն յաստուծոյ իմաստնացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
archbrigand.
Որոյ Վասիլ անուն ձայնեալ, նախելուզակ մականուանեալ. (Շ. վիպ.։)
first church.
Զնախավկայսն Քրիստոսի ... եւ զնախեկեղեցին. (այս տեղիքս սմա էին յանձն. Բուզ. ՟Գ. 14։)
pre-existent, uncreated.
Նախագոյ. նախագոյակ. կամ որ յառաջ է քան զեղականս, միածին որդին աստուծոյ.
Ընդ նախեղակ գոյակն միացեալ. (Նար. կուս.։)
ՆԱԽԵՂԱԿ. ա. ՆԱԽԵՂԵԱԼ. Յառաջագոյն եղեալ, գտեալ. նախաստեղծեալ.
Նախեղակ վեհից իմանալեացն խումբ. (Շ. տաղ.։)
Բոլորիցն աստուած ընդդէմ նախեղակ մարդոյն փակէ զճանապարհ ծառոյն կենաց. (Պիտառ.։)
Նախեղելոց հոգեղինաց զօրութեանց զվերին կայանսն տալով. (Լմբ. պտրգ.։)
Մինչ զի եւ զնախեղելովքն եւ այլն. (Նիւս. երգ.։)
pre-existence.
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն քան զայլսն նախեղութեամբն երիցագոյն է. (Պիտ.։ (Ըստ յն. ոճոյ է եւ Նախածնութիւն)։)
premices;
the first-born.
Գին հատանել նախերախայրեացն արծաթարժութեամբ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։)
previously;
as a prelude.
Իբրու նախերգանօք. կանխաւ. կամ գուցէ իբր Նախայարգութեամբ.
Յարդարապէսն ընձեռելոյ, յորոց նախերգաբարն (կամ նախաերգաբարն) տածեցաւ՝ զփոխարէնսն հատուցմամբ. (Պիտ.։)
exordium, preamble, prologue, prolegomena.
որ եւ ՆԱԽԵՐԳՈՒԹԻՒՆ. Որպէս թէ սկզբնաւորութիւն երգոց եւ նուագածութեանց. ... այլ վարի որպէս Նախադուռն գործոց՝ մանաւանդ բանից. այն է առաջաբան. նախաշաւիղ. προοίμιον prooemium, praefatio, praeludium. առաջաբանութիւն.
Զնախերգանդ ընդունեցաք սքանչելապէս. զբանդ արդ մեզ ըստ կարգի կատարեա՛։ Յառաջագոյնսն էր ամենայն նախերգան օրինացն. զի ի բանի ամենայն եւ որչափ ձայն հաղորդեալ է, նախերգանք իսկ գոն։ Պարտ է ոչ անմասն առնել ի նախերգանէ. (Պղատ. օրին.։)
Յետ նախերգանին հարկաւոր է օրէնս ստորագրել. (անդ։)
Նախկինն է նախերգանն, եւ երկրորդ՝ արտադրութիւն իրացն։ Անդուստ իսկ ի նախերգանէն պորփիւրի, որ սկսանի, ելոյր հարկաւորի քրիսաւորիէ։ Ի նախերգանի նորին շարագրութեան. (Անյաղթ ստորոգ. եւ Անյաղթ պորփ.։)
Զոր օրինակ մարդ ի պատկերէն իւրմէ ճանաչի, սոյնպէս եւ գիրք ի նախերգանէն. (Կրպտ. յռջբ. սարգ.։)
Գրեաց զնախերգանս թղթոյն այսպէս. յորմզդէ առ վախտանգ ախոյեան տասն թագաւորաց խնդալ. (Պտմ. վր.։)
Որոյ նախերգանն՝ տրտնջական զտեղւոյ հարկի գործոյն. (Արշ.։)
Ա՛րդ սկսմունք են եւ նախերգանք առ զանազանութիւն պատուհասիցն, որ կան առաջի քո. (Ճ. ՟Ա.։)
to prelude;
to make a preamble.
Յաղագս կենդանի ծնողաց եւ վախճանելոց յայնժամ բաւականապէս իսկ նախերգեցաք. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
cf. Նախերգան.
Նախերգութիւն քան զպատմութիւն նախկին է դասիւ. (Արիստ. նախկին.։)
Որպէս պատմի ի սկիզբն նախերգութեան նորին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ երկակի նախերգութեան՝ իմաստասիրիս, եւ մեր, բու՛ռն հարցուք, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
dean.
deanery;
deanship.
The First Being, the Eternal;
first, former;
—ք, antecedents, precedents.
ὀ προών qui praeexistit. Որ էն նախայաւիտեան. աստուած.
Ամենայն էիցս սկիզբն եւ վախճան նախէն. սկիզբն՝ որպէս պատճառ, իսկ վախճան՝ որպէս որոյ աղագաւ. (Դիոն. ածայ.։)
ՆԱԽԷ, էի. ա. Նախընթաց. նախկին. առաջին.
Աւա՛ղ իմում նախէին բախտի։ Աւա՛ղ իմոյ նախէին բաստի. (Պիտ.։)
Իրս եւ տեղիս (ասել) ի նախէիցն, եւ որ ի նոսա է, եւ յետ այնոցիկ հանդիպեցելոցն. (Պիտ.։)
to taste or try beforehand, to savour.
ՆԱԽԸՄՊԵԼ. προπίνειν (յորմէ լտ. propino վարի որպէս մատռուակել). ante bibo, praegusto. Առնուլ նախ ումպ ինչ. փորձել զճաշակ ըմպելւոյն. խումի համտես ընել՝ չէշնին առնել, չէշնիկիր ըլլալ.
Ո՛վ ընկեր, դու ուժգին ես ի նախըմպելդ եւ ի կոկորդելդ։ Նախըմպելն այսպիսի ինչ է. թագաւորք ընդունէին զգինին ի մատռուակէն, եւ փոքր ինչ արբեալ անտի, ու՛մ եւ կամէին՝ շնորհէին զբաժակն. եւ կոչէր այն՝ նախըմպել. (Նոննոս.։)
to precede, to forego.
Առաքեցաւ առաւօտն (Գաբրիէլ)՝ նախընթանալ լուսոյ տըւնջեանն. (Ոսկ. յաւետիս.։)
done by a miracle or divinely.
Աստուածահրաշ նշանք, կամ զօրութիւն, բարբառ, առագաստ, թաղումն. (Զքր. կթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Անան. եկեղ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Յաստուածահրաշիցդ քաց նշանաց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
given by God.
declared by God;
who discourses of God.
Ի սմանէ ծնանին խորհուրդք աստուածաճառք. (Լմբ. սղ.։)
Mother of God.
Զմաքրական մարմինն աստուածամօր կուսի, ի յերկնային փոխումն աստուածամօրն. եւ այլն. (Շար.։)
Ըստ այնչափ ընտանութեան քոյր աստուածամօրն զնա ասէ. (Սկեւռ. յար.։)
that wars against Heaven, that is repugnant to God;
յ— մատչել, to declare against Heaven.
Մոգս աստուածաբանեալս, եւ քահանայս աստուածամարտս. (Գր. սքանչ.։)
Աստուածամարտ բանաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի սատանայական ամբարհաւաճութենէ, եւ յաստուածամարտ աւանդից. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
that is near God.
Մերձամերձ դաշնաւոր. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
who is profoundly learned or versed in divine things;
who is familiar with God;
hardened by God.
Աստուածամայրն յանդիման երկոտասանաճառագայթ աստուածամուխ առաքեալական գնդին հրաժարեալ յամենեցունց. Զմարմինն ամենասուրբ հրացեալ աստուածամուխ հրոյ կայծակմամբ՝ եդեալ ի տեղկոջն կոչեզեալ գեթսամանի. (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա։)
Զամենայն աւելորդ բուսուկս որոմանցն չարութեան ի բաց խլէր աստուածամուխ մանգաեղաւն. (Վրդն.։)
Աստուածամուխ կենացն լինել ժառանդորդ։ Զի մերձաւորս եւ աստուածամուխս պատրաստիցէ։ Աստուածամուխ լինել աստուածական վայելչութեանն. (Ագաթ.։)
where God enters or dwells.
Ուր իցէ մուտ Աստուծոյ. աստուածաբնակ. աստուածակայ.
Աստուածամուտ խորան։ Բնակութիւն աստուածամուտ. (Ագաթ.։)
Epiphany.
θεοφάνεια theophania, divina revelatio որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԵՐԵՒՈՒԹԻՒՆ. Յայտնութիւն կամ երեւումն Աստուծոյ. Երբեմն տեսլեամբ, զորօրինակ՝
Եւ մանաւանդ՝ մարդեղութեամբ բանին. վասն որոյ անխտիր աստուածայայտնութիւն կոչի՝ որպէս ծնունդն Քրիստոսի, որով Աստուած յայտնեցաւ ի մարմնի, եւ յայտնեաց զինքն հովուաց, նոյնպէս եւ գալուստ մոգուց՝ որ եւ ՅԱՅՏՆՈՒԹԻՒՆ ասի. որպէս նշնակաէ Ածաբ. ի ճառն ծննդ։
Ի վերայ հասանել կարիցեմք, եթէ ո՛րչափ յառաջ քան զկենարար աստուածայայտուին՝ Մովսէս եւ մարգարէքն իցեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զաստուածայայտնութեանն եւ ծննդեանն նորին զօր Յհ. (իմ. ատ.։ Տօնաց.։ Շար. վերնագր.։)
divine, belonging to God;
sacred, pious.
Աստուածային խորհուրդ, կամ փառք, պատկեր, կամ արքայութիւն, հրամանատուութիւն, տեսչութիւն, ուխտ, սեզան, տաճար, ողջակէզ, խոստումն, սքանչելիք, զօորութիւն, կամ լոյս, կերակուր, տուն, ցօղ. կամ մարմին եւ արիւն Քրիստոսի. եւ այլն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Շար. եւ այլն։)
Եղեր վերընկալ աստուածային բանին։ Աստուածային բանին տեղի եւ զենարան։ Մերկացաւ յինքենէ զաստուածային սուրբ հոգին. (Շար.։)
Աստուածայինն ամենեցուն խնամ ածէ։ Աստուածայինն զամենայն ինչ գիտէ։ Աստուածայինն զամենայն ինչ կարէ. (Սահմ. ՟Ա։)
Իմանալեացն ծայր աստուածայինքն են. (Սահմ. ՟Է։)
Աստուածայինքն ամենայն հաւատովք իմացեալ լինին. (Իգն.։)
state of a divine or sacred thing.
Եւ τὸ θειότατον divinisimum esse Աստուածակերպութիւն հաղորդեալ իւիք օրինակաւ. սրբազանութիւն.
Ոչինչ ծանիցէ յաստուածաւանդիցն, այլեւ ոչ գործիցէ ինչ, որ ոչ զգոլն աստուածայնութեամբ։ Եւ զայս վարկանիմ նշանակել զաստուածայնութիւնսն եւ ծայրութիւնս երեւեցելոցն եւ իմացելոցն. (Դիոն.։)
Ականատես մեր ունելով զաստուածայնութիւն իւրեանց եւ զբարեվայելչութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
that resembles God, godlike.
Խոնարհութիւն նորին, եւ ունկնդրութիւն աստուածանման։ Զնոցին առաքինութիւնսն, եւ զաստուածանման վարսն. (Կլիմաք.։)
built by God.
Աստուածաշէն եկեղեցի, կամ խորան, կամ ամուր, կամ քաղաք. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ Անան. եկեղ.։ Նար. խչ.։ Սկեւռ. ես.։)
given by God;
full of the grace of God.
Աստուածաշնորհ նախարարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ըստ դաւանելոյ աստուածաշնորհ քահանայից. (Նար. ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
Աստուածաշնորհ մարգարէ։ Յորոց մի է եւ իմն աստուածաշնորհ՝ հրեշտակի ի մարմնի՝ Գրիգոր նարեկացի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։)
inspired by God, divine, holy;
Bible, holy Scripture.
θεόπνευστος divinitus inspiratus, mentemdivinam redolens Շնչեալ կամ ազդեալ առ յԱստուծոյ. գրեալ հոգւով սրբով. մակդիր սուրբ գրոց՝ մանաւանդ հին կտակարանի.
Ամենայն գիրք աստուածաշունչք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 16։)
Եւ զի կենդանի եւ կենդանարար է (սուրբ գիրն), աստուածաշունչ կոչի. (Խոսր.։)
Զամենայն արարեալս յոյժ բարի ասէ ասստուածաշունչն պատմութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Աստուածաշունչ արանց է գրեալ զպատմութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)
Այսօր աստուածաշունչ քնարն Յովհաննէս ի գլուխ ահաւոր եւ հրակէզ մերձենայր. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Աստուածապատիւ.
Տեսանիցեն զմեծ (պատիւ) աստուածաշուք քահանային. (Սեբեր. ՟Գ։)
who has caused God to suffer;
who holds the doctrine that God is amenable to suffer.
Եւ Որ ասի ընծայել չարչարնս աստուածութեան, (որպէս եւտիքէս եւ արիոս՝ այլեւայլ օրինակաւ).
who worships God, pious, religious, devout, spiritual.
Յամենայն աստուածապաշտաց։ Աստուծապաշտ տոհմ. (Ագաթ.։)
Որ պաշտէն՝ որպէս ինքն կամի պաշտիլ Աստուած, նա է աստուածապաշտ. (Վանակ. յոբ.։)
honoured hy God, who has divine honour.
θεοτίμητος, θεότιμος a deo honoratus Պատուեալ առ ի յայ, մանաւանդ սրբազան պատուով.
Աստուածապատիւ քահանայութիւն. (ՃՃ.։)
Սուրբ եւ աստուածապատիւ կաթողիկոսին հայոց տեառն Գրիգորի, որ մակակոչի տղայ. (Մխ. բժիշկ.։ (Կարէր արդեօք նշանակել եւ Պատուօղ այ. այլ այն է ըստ յն. Տիմոթէոս։))
who relates, narrates, speaks of God.
Աստուածապատում Յովհաննու հնազանդեալ ունկնդիր լերուք, ի սկզբանէ էր բանն. (Կոչ ՟Ժ՟Բ.)
cf. Աստուածաբար.
Որպէս Աստուած. ըստ որում Աստուած. աստուածային զօրութեամբ կամ օրինակաւ. իբրեւ Աստուած. cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՐ.
Կարծեաց եւայ, թէ որդիս Աստուծոյ ծնանի, եւ որդիք նորա աստուածապէս ծնանին. (Եփր. ծն.։)
crowned by God.
Աստուածապսակ ինքնակալ. (Գր. տղ.։)
Տաց զնա ձերոյդ աստուածապսակեալ անձինդ. (Կաղանկտ.։)
sent by God.
that loves God, pious.
Ցանկասէրք մանաւանդ՝ քան աստուածասէրք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 4։)
Աստուածասէր առաքինութիւն, կամ քաղաքավարութիւն, պաշտօն, հնազանդութիւն, երկիւղածութիւն, օրէնք, միտք, խորհուրդ. (Փիլ. քհ. ՟Ա. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Բուզ. ՟Գ 3։ Կորիւն.։ Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա 2։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՍԷՐ. θεόφιλος, θεοφιλής, θεοφιλέστατος deo gratus, dilectissimus Սիրելի Աստուծոյ. հաճոյ յաչս Աստուծոյ. Յայս միտ զսուրբն անտոնիոս կոչէին աստուածասէր, ասէ աթանաս ի վարս նորա. նոյնպէս իմաէ եւ զասելն.
Կեսարիոս հոգի ամենաբարի եւ աստուածասէր. (Ածաբ. ի կեսար.։)
love of God, piety, religion, devotion.
Աստուածասիրութեան առաջնորդեալ յամենայն առաքինութիւնս. (Խճխ. ՟Թ։)
that has put God to death.
Դու որ անարժանութեամբ հաղորդիս, աստուածասպան անուանիս։ Մանդ. (՟Ա։)
Առնեմ դատաստան աստուածասպան քահանայիցն (քրմաց). (վրք դիոն։)
Յաղագս աստուածասպան քահանայիցն հայոց. (Փարպ.։)
created by God.
cf. Աստուածահրաշ.
Աստուածասքանչ աւետիք, կամ զօրութիւն, կամ տնօրէնութիւն. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։) (Տօնակ.։)
that befits, becomes God.
Զաստուածավայելուչսն թէ զիա՛րդ են, չկարեմք իմանալ. (Խոսր.։)
Առանց արժանաւոր եւ աստուածավայելուչ զգուշութեան մերձենալով (ի մարմինն Քրիստոսի). (Սարկ. քհ.։)
Ածավայելուչ համարեսցի ըզգործսն։ Ո՛վ աստուածավայելուչ օրինակի (Աբրահամու) յարժանաւորութիւն եւ ի մարդասիրութիւն. (Փիլ. լին.։)
that hates God.
Ատելի Աստուծոյ, կամ ատեցօղ Աստուծոյ. որպէս θεομισής qui deum odit մանաւանդ θεομισής, θεομίσιτος, θεοστυγής deo odiosus, vel invisus
that has seen, that sees God.
θεόπτης qui deum videt Տեսօղ Աստուծոյ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ. Ի նոյն միտս թարգմանի սովորաբար անունս ԻՍՐԱՅԷԼ, որպէս եւ Տեսանօղ կոչիլն մարգարէից. զԱստուած տեսնօղ, Աստուծոյ հետ տեսնուօղ.
Իսրայէլ աստուածատես թարգմանի. եւ նա հաւատովք տեսանէր զԱստուած. (Կիւրղ. ծն.։)
Աստուածատես մարգարէից։ Ամենայն աստուածատես կատարելոցն նմանութեամբք երեւալ։ Առեալ աստուածատեսացն զաստուածատուր աւետիսն. (Ագաթ.։)
Ամենայն աստուածատեսաց եւ աստուածասիրաց անձինք. (Լմբ. սղ. ՟Ծ՟Գ։)
Մանաւանդ զանձինս մեր բարեգործիցեմք՝ աստուածատեսս առնելով. (Ածաբ. յայտն.) θεοειδής
cf. Աստուածտեսութիւն.
θεοπτία visio dei Տեսութիւն Աստուծոյ. ճանաչումն Աստուծոյ եւ աստուածայնոց. գիտութիւն խորհրդոցն Աստուծոյ.
Սլանան առ աստուածատեսութիւն անճառելեացն խորհրդոց. (Նար. յովէդ.։)
Զանձինս մեր անարժանս մի՛ արասցուք աստուածատեսութեանն այնմիկ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Քերոբէիցն անուն զաստուածատեսութիւն նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
given by God, infused.
Աստուածատուր պարգեւք, կամ գանձ. գիրք, պատգամք, ի սինայէ աստուածատուր. (Յճխ. ՟Բ։ Պրպմ. ՟Խ՟Զ։ Եւս. քր. ՟Ա։ Եզնիկ.։ եղիշ. ՟Բ։ Անյաղթ բարձր.։)
Աստուածատուր հրաման, նշանագիր, իմաստութիւն, աւանդութիւն. (Կորիւն.։)
made by God;
that deifies.
Յաստուածարար սքանչելեացն բազումք են՝ զոր իմանամք, եւ բանիւ ասել անկարանամք. (Տօնակ.։)
Արուեստիւ քննելի է զաստուածարար էութիւնս երկնաւորացն եւ երկրաւորացս. (Երզն. քեր.։)
to make a god of any thing, to deify, to admit into the number of gods, to idolize.
θεόω deifico Աստուած առնել կամ կացուցանել. տալ աստուածանալ հոգեւորապէս. աստուածանման գործել. սրբել.
Աստուածային հաղորդութիւն աստուածացուցանելով զամենեսին՝ որք ի նայն յարձակին. (Դիոն. եկեղ. ։)
Հաւատովք որդիս ըստ շնորհաց աստուածացոյց ... որ եւ զիս աստուածացուսցէ. ըստ այսմ օրինակի սուրբքն Աստուած, այլ ոչ ըստ անզուգական արարչութեան. (Եղիշ. մկրտ.։)
Աստուած մեր ի սկզբանէ աստուածացուցանել կամեցաւ զմարդն ի ձեռն պատուիրանին պահպանութեան. եւ իւրով մարմնանալովն եւ մկրտութեամբն աստուածացոյց զմարդն. (Լաստ. ըթիերց։)
Եւ Միաւորե բանին զմարմին ընդ աստուածութեան իւրում, կամ անձնաւորել զմարդթութիւն զոյգ ընդ աստուածութեան.
Միացուցանէ ընդ ինքեան զմարդկային բնութիւնս՝ աստուածացուցանելով զնա. (Շ. թղթ.։)
Աստուածացուցին ոմանք զչորս սկզբունս, զերկիր եւ զջուր եւզօդ եւ զհուր։ Ինքնասէրք զիւրաքանչիւր ոք ի զգայութեանցն աստուածացուցին. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
Ցանկութեամբ աստուածասիրութեան զամենայն նիւթս աստուածացուցին. (Լմբ. սղ.։)
that makes a god of any thing;
that deifies.
ἑνθεωτικός. deificus. Որ աստուածացուցանէ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ.
given, transmitted or taught by God.
bright, brilliant, that shines divinely.
knowledge of God, theodicy.
Որ զխորհուրդս փրկականս աստուածագիտութեան շնորհեցեր մեզ ի ձեռն քահանայապետին քո եւ վկային. (Շար.։)
divine;
deist.
Աստուածութեան աջ, կամ վճիռ, հարուած, լոյս, խնամք եւ այլն. (Նար.։)
divine.
Ասստուածեղէն բնութիւն, կամ հոգի։ Ուխտ աստուածեղէն։ Ի միջոյ խորհրդականաց քոց աստուածեղինաց։ (՟Բ. Պետ. ՟Ա 4։ Եւ. ՟Լ՟Ա 3։ Առակ. ՟Բ 17։ Իմ. ՟Ժ՟Բ 5։)
drink of the gods, nectar.
νέκταρ nectar Աստուածավայելուչ ըմպելի. գինի ազնիւ, դիւցազան կամ դից եւ ուրուականաց մեռելոց արժանի.
that has received God;
received or accepted of God, agreeable to God.
ὀ, ἠ θεόδοχος, θεούδοχος deicapax, deum suscipiens եւ θεόληπτος deocaptus, divino numine afflatus Որոյ ընկալեալ է յինքն զԱստուած եւ է օրինակաւ. աստուածունակ. աստուածակիր. աստուածազգեց. աստուածարեալ.
Ի տեսութիւն կենդանականի եւ աստուածաընկալ մարմնոյն եկաք. (Դիոն. ածայ. ՟Գ։)
Աստուածընկալ իմացութիւնք։ Ոմն յաստուածընկալ մարգարէիցն։ Աստուածընկալ եւ աստածային օրհնաբանօղ կոչիւր (յեռոթէոս). (Դիոն.։)
chosen of God.
that has the wisdom of God, instructed by heaven.
θεόσοφος divina sapiens Ընդունակ աստուածային իմաստութեան. խելամուտ աստուածայնոց.
Ամենայն աստուածիմաստքն, եւ ծածուկ խորհրդոցն մարգարէք (այսինքն գուշակք, թարգմանք). (Դիոն. երկն.։)
oracle;
cf. Աստուածախօսութիւն.
Վասն աւետարանական աստուածխօսութեանն Յիսուսի. (Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ։)
Ի բեմբի աւետարանն զաստուածխօսութիւնն քրիստոսի առ սուրբս ցուցանէ. (Տօնակ.։)
Ոչ խնդայ ընդ Աստուած խօսելովն, խթեալ ի խղճէ մտացն, որ դատէ զնա անարժան աստուածխօսութեան՝ վասն զբաղանացն. (Լմբ. պտրգ.։)
Son of God.
Ոչ այլ իւիք հնար է մատչել առ աստուածորդին, թէ ոչ անմեղութեամբ եւ սրբութեամբ։ Սոքա կատարեցին զկամս աստուածորդւոյն, եւ աստուածորդին ձգեաց զնոսա առ ինքն. (Ագաթ.։)
Գնա՛ գնա՛ աստուածորդիդ պարսից։ Աստուածորդիդ պարսից, ահա հայր քո եւ Աստուած (կրակն), ընդէ՞ր զանգիտես. (Խոր. ՟Գ 55։)
divinity;
deity;
God.
Ի նմա բնակէ ամենայն լրումն աստուածութեան մարմնապէս. (Կող. ՟Բ 9։)
Պարեգօտք Յոսեփու թաթաւեցաւ արեամբ, բայց մարմին նորա ինչ ոչ վնասեցաւ. սոյնպէս եւ զմարմին տեառն մերոյ կալան, եւ ոչ զաստուածութիւն նորա. (Եփր. ծն.։)
Առ ձգեաց նախ աստուածութիւնն զյակովբ առ ջրհորն։ Ետես Մովսէս, թէ զօրագոյն է զէնն՝ զոր ետ աստուածութիւն։ Աստուածութիւն յայտնեցաւ ի վերայ զոհից։ Քրիստոս բան Աստուծոյ գոլով, ի Մարիամայ մարդ ծնանի ... յԱստուծոյ, եւ ի կուսէ Քրիստոս։ Մարիամ ծնաւ զաստուածութիւն՝ ամենայն արարծոցս զանհամեմատելին. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։ Եփր. ղեւտ.։ Եփր. աւետար. եւ այլն։)
goddess.
Էին բագինք աստուածուհեացն՝ իռիասայ եւ աթինայ. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Ա.։)
Ո՛չ աղեղանց՝ իբրու ոմանք ամազոնք, արհեստիւ հնարաւորելով, եւ ոչ վահան եւ նիզակ առնելով՝ նմանել աստուածուհոյն (աթենասայ). (Պղատ. օրին. ՟Է։)
heavenly, by God, of God, divinely.
մանաւանդ ՅԱՍՏՈՒԱԾՈՒՍՏ. θεόθεν divinitus Առ ի յԱստուծոյ. յԱստուծոյ անտի. եւ Որ ինչ է յԱստուծոյ.
Երկնաւոր աստուածուստ պսակօք պատուեալ։ Յերկնից աստուածուստ վկայեալ. (Կիւրղ. եէմի առ կոստանդ.։)
Յաստուածուստ ամենաբարի գանձուցդ։ Յաստուածուստ հնարաւորուեանց. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Խ՟Դ։)